Chapter 59

शेष उवाच। अथ नावा समुत्तीर्य जाह्नवीं लक्ष्मणस्तदा । जानकीं परतस्तीरे हस्ते धृत्वा वनं ययौ १। सा चलंती पथि तदा शुष्यद्वदनलक्षिता । कंटकक्षतसत्पादा स्खलंती च पदे पदे २। लक्ष्मणस्तां महाघोरे विपिने दुःखदायिनि । प्रवेशयामास तदा राघवाज्ञाविधायकः ३। यत्र वृक्षा महाघोरा बर्बूलाः खदिरा घनाः । श्लेष्मातकाश्चिंचिणीकाः शुष्का दावेन वह्निना ४। कोटरस्था महासर्पाः फूत्कुर्वंति सुकोपिताः । घूका घूत्कुर्वते यत्र लोकचित्तभयंकराः ५। व्याघ्राः सिंहाः सृगालाश्च द्वीपिनोऽतिभयंकराः । दृश्यंते यत्र सरला मनुष्यादाः सुकोपनाः ६। महिषाः सूकरा दुष्टा दंष्ट्रा द्वयविलक्षिताः । कुर्वंति प्राणिनां तापं मानसस्य मदोद्धुराः ७। ईदृग्वनं प्रपश्यंती भयेनोपगतज्वरा । कंटकैर्दष्टचरणा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ८। जानक्युवाच। वीरर्षिमुनिसंसेव्या नाश्रमान्नेत्रसौख्यदान् । नाहं पश्यामि नो तेषां पत्नीश्च सुतपोधनाः ९। पश्यामि केवलं घोरान्पक्षिणः शुष्कवृक्षकान् । दावानलेन तत्सर्वं दह्यमानमिदं वनम् १०। त्वां च पश्यामि दुःखार्तमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । शकुनेतरसाहस्रं भवेन्मम पदे पदे ११। तन्मे कथय वीराग्र्य कथं मुक्ता महात्मना । रामेण दुष्टहृदया क्षिप्रं कथय मे हि तत् १२। इति वाक्यं समाकर्ण्य लक्ष्मणः शोककर्शितः । संरुद्धबाष्पवदनो न किंचित्प्रोक्तवांस्तदा १३। तदेव विपिनं घोरं गच्छंती लक्ष्मणान्विता । पुनरप्याह तं वीरं दुःखार्ता पश्यती मुखम् १४। तदापि स न तां वक्ति किमपि प्रेक्षुलोलुपः । तदा सात्यंतनिर्बंधं चकार परिपृच्छती १५। आग्रहेण यदा पृष्टो लक्ष्मणः सीतया तदा । रुद्धकंठो मुहुः शोचन्नवदत्त्यागसंभवम् १६। तद्वाक्यं पविना तुल्यं निशम्य मुनिसत्तम । सुलताकृत्तमूलेव बभूवाकल्पवर्जिता १७। तदैव पृथिवी तां न जग्राह तनयामिमाम् । रामो विपापिनीं सीतां न जह्यादिति शंकिनी १८। पतितां तां तु वैदेहीं दृष्ट्वा सौमित्रिरुत्सुकः । पल्लवाग्र्यसमीरेण संज्ञितां तु चकार सः १९। संज्ञां प्राप्ता ह्युवाचेदं मा हास्यं कुरु देवर । कथं मां पापरहितां त्यजते स रघूद्वहः २०। एवं बहुविलप्याथ लक्ष्मणं दुःखसंयुतम् । संवीक्ष्यमू र्च्छिता भूमौ पपात परिदुःखिता २१। मुहूर्तेनापि संज्ञां सा प्राप्य दुःखपरिप्लुता । जगाद रामचरणौ स्मंरती शोकविक्षता २२। रघुनाथो महाबुद्धिस्त्यजते मां कथं महान् । यो मदर्थे पयोराशिं बद्धवान्वानरैर्युतः २३। स कथं मां महावीरो निष्पापां रजकोक्तितः । त्यजिष्यति ममैवात्र दैवं तु प्रतिकूलितम् २४। एवं वदन्ती पुनरपि मूर्च्छां प्राप्ता विदेहजा । मूर्च्छितां तां समीक्ष्याथ रुरोद विकृतस्वरः २५। पुनः संज्ञामवाप्यैवं सौमित्रिं निजगाद सा । दुःखातुरं वीक्षमाणा रुद्धकंठं सुदुःखिता २६। सौमित्रे गच्छ रामं त्वं धर्ममूर्तिं यशोनिधिम् । मद्वाक्यमेवैतद्ब्रूयाः समक्षं तपसां निधेः २७। मां तत्याज भवान्यद्वै जानन्नपि विपापिनीम् । कुलस्य सदृशं किं वा शास्त्रज्ञानस्य तत्फलम् २८। नित्यं तव पदे रक्तां त्वदुच्छिष्टभुजं हि माम् । भवांस्तत्याज तत्सर्वं मम दैवं तु कारणम् २९। कल्याणं तव सर्वत्र भूयाद्वीरवरोत्तम । अहं तावद्वने त्वां हि स्मरंती प्राणधारिका ३०। मनसा कर्मणा वाचा भवानेव ममोत्तमः । अन्ये तुच्छीकृताः सर्वे मनसा रघुवंशज ३१। भवेभवे भवानेव पतिर्भूयान्महीश्वर । त्वत्पदस्मरणानेक हतपापा सतीश्वरी ३२। श्वश्रूजनं ब्रूहि सर्वं मत्संदेशं रघूत्तम । त्यक्ता वने महाघोरे रामेण निरघा सती ३३। स्मरामि चरणौ युष्मद्वने मृगगणैर्युते । अंतर्वत्नी वने त्यक्ता रामेण सुमहात्मना ३४। सौमित्रे शृणु मद्वाक्यं भद्रं भूयाद्रघूत्तमे । इदानीं संत्यजे प्राणान्रामवीर्यं सुरक्षती ३५। त्वं रामवचनं तथ्यं यत्करोषि शुभं तव । परतंत्त्रेण तत्कार्यं रामपादाब्जसेविना ३६। गच्छ त्वं राम सविधे शिवाः पंथान एव ते । ममोपरि कृपा कार्या स्मर्तव्याहं कदा कदा ३७। इत्युक्त्वा मूर्च्छिता भूमौ पपात पुरतस्तदा । लक्ष्मणो दुःखमापेदे वीक्ष्य मूर्च्छितजानकीम् ३८। वीजयामास वासोग्रैः संज्ञां प्राप्तां प्रकृत्य च । सौमित्रिः सांत्वयामास वचनैर्मधुरैर्मुहुः ३९। लक्ष्मण उवाच। एष गच्छामि रामं वै गत्वा शंसामि सर्वशः । समीपे ते मुनेरस्ति वाल्मीकेराश्रमो महान् ४०। इत्युक्त्वा तां परिक्रम्य दुःखितो बाष्पपूरितः । मुंचन्नश्रुकलां दुःखाद्ययौ रामं महीपतिम् ४१। जानकी देवरं यांतं वीक्ष्य विस्मितलोचना । हसत्ययं महाभागो लक्ष्मणो देवरो मम ४२। कथं मां प्राणतः प्रेष्ठां विपापां राघवोऽत्यजत् । इति संचिंतयंती सा तमैक्षदनिमेषणा ४३। जाह्नवीं सर्वथोत्तीर्णां ज्ञात्वा सत्यं स्वहापनम् । पतिता प्राणसंदेहं प्राप्ता मूर्च्छां गता तदा ४४। तदा हंसाः स्वपक्षाभ्यां जलमानीय सर्वतः । सिषिचुर्मधुरो वायुर्ववौ पुष्पसुगंधिमान् ४५। करिणः पुष्करैः स्वीयैर्जलपूर्णैः समंततः । व्याप्तं शरीरं रजसा क्षालयंत इवागताः ४६। मृगास्तदंतिकं प्राप्य संतस्थुर्विस्मितेक्षणाः । नगाः पुष्पयुता आसंस्तत्कालं मधुना विना ४७। एतस्मिन्समये वृत्ते संज्ञां प्राप्य तदा सती । विललाप सुदुःखार्ता रामरामेति जल्पती ४८। हा नाथ दीनबंधो हे करुणामयसंनिधे । अपराधादृते मां त्वं कथं त्यजसि वै वने ४९। इत्येवमादिभाषंती विलपंती मुहुर्मुहुः । इतस्ततः प्रपश्यंती संमूर्च्छंती पुनःपुनः ५०। तदा स्वशिष्यैर्भगवान्वाल्मीकिः संगतो वनम् । शुश्राव रुदितं तत्र करुणास्वरभाषितम् ५१। शिष्यान्प्रति जगादाथ पश्यंतु वनमध्यतः । को रोदिति महाघोरे विपिने दुःखितस्वरः ५२। ते प्रयुक्ताश्च मुनिना संजग्मुर्यत्र जानकी । रामरामेति भाषंती बाष्पपूरपरिप्लुता ५३। तां दृष्ट्वा स्त्रियमौत्सुक्याद्वाल्मीकिं प्रत्यगुर्मुनिम् । श्रुत्वा तदीरितं वाक्यं जगामासौ ततो मुनिः ५४। दृष्ट्वा तं तपसां राशिं जानकी पतिदेवता । नमोस्तु मुनये वेदमूर्तये व्रतवार्धये ५५। इत्युक्तवंतीं तां सीतामाशीर्भिरभ्यनंदयत् । भर्त्रा सह चिरंजीव पुत्रौ प्राप्नुहि शोभनौ ५६। कासि त्वं किं वने घोरे संगतासि किमीदृशी । सर्वं मे शंस जानीयां तव दुःखस्य कारणम् ५७। सा तदा प्रत्युवाचेमं रामस्य महिला मुनिम् । निःश्वसंती करुणया गिरासंजातवेपथुः ५८। शृणु मे वाक्यमर्थोक्तं सर्वदुःखस्य कारणम् । जानीहि मां भूमिपते रघुनाथस्य सेवकीम् ५९। अपराधं विना त्यक्ता न जाने तत्र कारणम् । लक्ष्मणो मां विमुच्यात्र गतवान्राघवाज्ञया ६०। इत्युक्त्वाश्रुकलापूर्णं बिभ्रतीं मुखपंकजम् । वाल्मीकिः सांत्वयन्प्राह जानकीं कमलेक्षणाम् ६१। वाल्मीकिं मां विजानीहि पितुस्तव गुरुं मुनिम् । दुःखं मा कुरु वैदेहि ह्यागच्छ मम चाश्रमम् ६२। भिन्नस्थाने पितुर्गेहं जानीहि पतिदेवते । ईदृशे कर्मणि मम रोषोस्त्वेव महीपतेः ६३। एवं वचः समाकर्ण्य जानकी पतिदेवता । दुःखपूर्णाश्रुवदना किंचित्सुखमवाप सा ६४। शेष उवाच। वाल्मीकिः सांत्वयित्वैनां दुःखपूराकुलेक्षणाम् । निनाय स्वाश्रमं पुण्यं तापसीवृन्दपूरितम् ६५। सा गच्छंती पृष्ठतोऽस्य वाल्मीकेस्तपसां निधेः । रराजेंदोः पृष्ठतो वै तारकेव मनोहरा ६६। वाल्मीकिः प्राप्य च स्वीयमाश्रमं मुनिपूरितम् । तापसीः प्रतिसंचख्यौ जानकीं स्वाश्रमं गताम् ६७। वैदेही तापसीः सर्वा नमश्चक्रे महामनाः । परस्परं प्रहृषिताः परिरंभं समाचरन् ६८। वाल्मीकिर्निजशिष्यान्स प्रत्युवाच तपोनिधिः । रच्यतां बत जानक्याः पर्णशाला मनोरमा ६९। इत्युक्तं वाक्यमाकर्ण्य वाल्मीकेः सुमनोरमम् । व्यरचन्पत्रकैः शालां दारुभिः सुमनोहराम् ७०। तत्रावसद्धि वैदेही पतिव्रतपरायणा । वाल्मीकेः परिचर्यां च कुर्वंती फलभक्षिका ७१। जपंती रामरामेति मनसा वचसा स्वयम् । निनाय दिवसांस्तत्र जानकी पतिदेवता ७२। काले सासूत पूत्रौ द्वौ मनोहरवपुर्धरौ । रामचंद्र प्रतिनिधी ह्यश्विनाविव जानकी ७३। तच्छ्रुत्वा तु मुनिर्हृष्टो जानक्याः पुत्रसंभवम् । चकार जातकर्मादि संस्कारान्मंत्रवित्तमः ७४। कुशैर्लवैश्च वाल्मीकिर्मुनिः कर्माणि चाचरत् । तन्नाम्ना पुत्रयोराख्या कुशो लव इति स्फुटा ७५। वाल्मीकिर्यत्र विरजा मंगलं तद्यथाचरत् । अत्यंतं हृष्टचित्ता सा बभूव कमलेक्षणा ७६। तद्दिने लवणं हत्वा शत्रुघ्नः स्वल्पसैनिकः । आगमच्चाश्रमे चास्य वाल्मीकेर्निशि शोभने ७७। तदा वाल्मीकिना शिष्टः शत्रुघ्नो रघुनायकम् । मा शंस जानकीपुत्रौ कथयिष्याम्यहं पुरः ७८। जानकीपुत्रकौ तत्र ववृधाते मनोरमौ । कंदमूलफलैः पुष्टौ व्यदधादुन्मदौ वरौ ७९। शुक्लप्रतिपदायाश्च शशीव सुमनोहरौ । कालेन संस्कृतौ जातावुपनीतौ मनोहरौ ८०। उपनीयमुनिर्वेदं सांगमध्यापयत्सुतौ । सरहस्यं धनुर्वेदं रामायणमपाठयत् ८१। वाल्मीकिना च धनुषी दत्ते स्वर्णसुभूषिते । अभेद्ये सगुणे श्रेष्ठे वैरिवृंदविदारणे ८२। इषुधी बाणसंपूर्णौ अक्षये करवालके । चर्माण्यभेद्यानि ददौ जानक्यात्मजयोस्तदा ८३। धनुर्धरौ धनुर्वेदपारगावाश्रमे मुदा । चरंतौ तत्र रेजाते अश्विनाविव शोभनौ ८४। जानकी वीक्ष्य पुत्रौ द्वौ खड्गचर्मधरौ वरौ । परमं हर्षमापन्ना विरहोद्भवमत्यजत् ८५। एष ते कथितो विप्र जानक्याः पुत्रसंभवः । अतः शृणुष्व यद्वृत्तं वीरबाहुविकृंतनम् ८६। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे कुशलवोत्पत्तिकथानकंनामैकोनषष्टितमोऽध्यायः ५९।

śeṣa uvāca| atha nāvā samuttīrya jāhnavīṃ lakṣmaṇastadā | jānakīṃ paratastīre haste dhṛtvā vanaṃ yayau 1| sā calaṃtī pathi tadā śuṣyadvadanalakṣitā | kaṃṭakakṣatasatpādā skhalaṃtī ca pade pade 2| lakṣmaṇastāṃ mahāghore vipine duḥkhadāyini | praveśayāmāsa tadā rāghavājñāvidhāyakaḥ 3| yatra vṛkṣā mahāghorā barbūlāḥ khadirā ghanāḥ | śleṣmātakāściṃciṇīkāḥ śuṣkā dāvena vahninā 4| koṭarasthā mahāsarpāḥ phūtkurvaṃti sukopitāḥ | ghūkā ghūtkurvate yatra lokacittabhayaṃkarāḥ 5| vyāghrāḥ siṃhāḥ sṛgālāśca dvīpino'tibhayaṃkarāḥ | dṛśyaṃte yatra saralā manuṣyādāḥ sukopanāḥ 6| mahiṣāḥ sūkarā duṣṭā daṃṣṭrā dvayavilakṣitāḥ | kurvaṃti prāṇināṃ tāpaṃ mānasasya madoddhurāḥ 7| īdṛgvanaṃ prapaśyaṃtī bhayenopagatajvarā | kaṃṭakairdaṣṭacaraṇā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt 8| jānakyuvāca| vīrarṣimunisaṃsevyā nāśramānnetrasaukhyadān | nāhaṃ paśyāmi no teṣāṃ patnīśca sutapodhanāḥ 9| paśyāmi kevalaṃ ghorānpakṣiṇaḥ śuṣkavṛkṣakān | dāvānalena tatsarvaṃ dahyamānamidaṃ vanam 10| tvāṃ ca paśyāmi duḥkhārtamaśrupūrṇākulekṣaṇam | śakunetarasāhasraṃ bhavenmama pade pade 11| tanme kathaya vīrāgrya kathaṃ muktā mahātmanā | rāmeṇa duṣṭahṛdayā kṣipraṃ kathaya me hi tat 12| iti vākyaṃ samākarṇya lakṣmaṇaḥ śokakarśitaḥ | saṃruddhabāṣpavadano na kiṃcitproktavāṃstadā 13| tadeva vipinaṃ ghoraṃ gacchaṃtī lakṣmaṇānvitā | punarapyāha taṃ vīraṃ duḥkhārtā paśyatī mukham 14| tadāpi sa na tāṃ vakti kimapi prekṣulolupaḥ | tadā sātyaṃtanirbaṃdhaṃ cakāra paripṛcchatī 15| āgraheṇa yadā pṛṣṭo lakṣmaṇaḥ sītayā tadā | ruddhakaṃṭho muhuḥ śocannavadattyāgasaṃbhavam 16| tadvākyaṃ pavinā tulyaṃ niśamya munisattama | sulatākṛttamūleva babhūvākalpavarjitā 17| tadaiva pṛthivī tāṃ na jagrāha tanayāmimām | rāmo vipāpinīṃ sītāṃ na jahyāditi śaṃkinī 18| patitāṃ tāṃ tu vaidehīṃ dṛṣṭvā saumitrirutsukaḥ | pallavāgryasamīreṇa saṃjñitāṃ tu cakāra saḥ 19| saṃjñāṃ prāptā hyuvācedaṃ mā hāsyaṃ kuru devara | kathaṃ māṃ pāparahitāṃ tyajate sa raghūdvahaḥ 20| evaṃ bahuvilapyātha lakṣmaṇaṃ duḥkhasaṃyutam | saṃvīkṣyamū rcchitā bhūmau papāta pariduḥkhitā 21| muhūrtenāpi saṃjñāṃ sā prāpya duḥkhapariplutā | jagāda rāmacaraṇau smaṃratī śokavikṣatā 22| raghunātho mahābuddhistyajate māṃ kathaṃ mahān | yo madarthe payorāśiṃ baddhavānvānarairyutaḥ 23| sa kathaṃ māṃ mahāvīro niṣpāpāṃ rajakoktitaḥ | tyajiṣyati mamaivātra daivaṃ tu pratikūlitam 24| evaṃ vadantī punarapi mūrcchāṃ prāptā videhajā | mūrcchitāṃ tāṃ samīkṣyātha ruroda vikṛtasvaraḥ 25| punaḥ saṃjñāmavāpyaivaṃ saumitriṃ nijagāda sā | duḥkhāturaṃ vīkṣamāṇā ruddhakaṃṭhaṃ suduḥkhitā 26| saumitre gaccha rāmaṃ tvaṃ dharmamūrtiṃ yaśonidhim | madvākyamevaitadbrūyāḥ samakṣaṃ tapasāṃ nidheḥ 27| māṃ tatyāja bhavānyadvai jānannapi vipāpinīm | kulasya sadṛśaṃ kiṃ vā śāstrajñānasya tatphalam 28| nityaṃ tava pade raktāṃ tvaducchiṣṭabhujaṃ hi mām | bhavāṃstatyāja tatsarvaṃ mama daivaṃ tu kāraṇam 29| kalyāṇaṃ tava sarvatra bhūyādvīravarottama | ahaṃ tāvadvane tvāṃ hi smaraṃtī prāṇadhārikā 30| manasā karmaṇā vācā bhavāneva mamottamaḥ | anye tucchīkṛtāḥ sarve manasā raghuvaṃśaja 31| bhavebhave bhavāneva patirbhūyānmahīśvara | tvatpadasmaraṇāneka hatapāpā satīśvarī 32| śvaśrūjanaṃ brūhi sarvaṃ matsaṃdeśaṃ raghūttama | tyaktā vane mahāghore rāmeṇa niraghā satī 33| smarāmi caraṇau yuṣmadvane mṛgagaṇairyute | aṃtarvatnī vane tyaktā rāmeṇa sumahātmanā 34| saumitre śṛṇu madvākyaṃ bhadraṃ bhūyādraghūttame | idānīṃ saṃtyaje prāṇānrāmavīryaṃ surakṣatī 35| tvaṃ rāmavacanaṃ tathyaṃ yatkaroṣi śubhaṃ tava | parataṃttreṇa tatkāryaṃ rāmapādābjasevinā 36| gaccha tvaṃ rāma savidhe śivāḥ paṃthāna eva te | mamopari kṛpā kāryā smartavyāhaṃ kadā kadā 37| ityuktvā mūrcchitā bhūmau papāta puratastadā | lakṣmaṇo duḥkhamāpede vīkṣya mūrcchitajānakīm 38| vījayāmāsa vāsograiḥ saṃjñāṃ prāptāṃ prakṛtya ca | saumitriḥ sāṃtvayāmāsa vacanairmadhurairmuhuḥ 39| lakṣmaṇa uvāca| eṣa gacchāmi rāmaṃ vai gatvā śaṃsāmi sarvaśaḥ | samīpe te munerasti vālmīkerāśramo mahān 40| ityuktvā tāṃ parikramya duḥkhito bāṣpapūritaḥ | muṃcannaśrukalāṃ duḥkhādyayau rāmaṃ mahīpatim 41| jānakī devaraṃ yāṃtaṃ vīkṣya vismitalocanā | hasatyayaṃ mahābhāgo lakṣmaṇo devaro mama 42| kathaṃ māṃ prāṇataḥ preṣṭhāṃ vipāpāṃ rāghavo'tyajat | iti saṃciṃtayaṃtī sā tamaikṣadanimeṣaṇā 43| jāhnavīṃ sarvathottīrṇāṃ jñātvā satyaṃ svahāpanam | patitā prāṇasaṃdehaṃ prāptā mūrcchāṃ gatā tadā 44| tadā haṃsāḥ svapakṣābhyāṃ jalamānīya sarvataḥ | siṣicurmadhuro vāyurvavau puṣpasugaṃdhimān 45| kariṇaḥ puṣkaraiḥ svīyairjalapūrṇaiḥ samaṃtataḥ | vyāptaṃ śarīraṃ rajasā kṣālayaṃta ivāgatāḥ 46| mṛgāstadaṃtikaṃ prāpya saṃtasthurvismitekṣaṇāḥ | nagāḥ puṣpayutā āsaṃstatkālaṃ madhunā vinā 47| etasminsamaye vṛtte saṃjñāṃ prāpya tadā satī | vilalāpa suduḥkhārtā rāmarāmeti jalpatī 48| hā nātha dīnabaṃdho he karuṇāmayasaṃnidhe | aparādhādṛte māṃ tvaṃ kathaṃ tyajasi vai vane 49| ityevamādibhāṣaṃtī vilapaṃtī muhurmuhuḥ | itastataḥ prapaśyaṃtī saṃmūrcchaṃtī punaḥpunaḥ 50| tadā svaśiṣyairbhagavānvālmīkiḥ saṃgato vanam | śuśrāva ruditaṃ tatra karuṇāsvarabhāṣitam 51| śiṣyānprati jagādātha paśyaṃtu vanamadhyataḥ | ko roditi mahāghore vipine duḥkhitasvaraḥ 52| te prayuktāśca muninā saṃjagmuryatra jānakī | rāmarāmeti bhāṣaṃtī bāṣpapūrapariplutā 53| tāṃ dṛṣṭvā striyamautsukyādvālmīkiṃ pratyagurmunim | śrutvā tadīritaṃ vākyaṃ jagāmāsau tato muniḥ 54| dṛṣṭvā taṃ tapasāṃ rāśiṃ jānakī patidevatā | namostu munaye vedamūrtaye vratavārdhaye 55| ityuktavaṃtīṃ tāṃ sītāmāśīrbhirabhyanaṃdayat | bhartrā saha ciraṃjīva putrau prāpnuhi śobhanau 56| kāsi tvaṃ kiṃ vane ghore saṃgatāsi kimīdṛśī | sarvaṃ me śaṃsa jānīyāṃ tava duḥkhasya kāraṇam 57| sā tadā pratyuvācemaṃ rāmasya mahilā munim | niḥśvasaṃtī karuṇayā girāsaṃjātavepathuḥ 58| śṛṇu me vākyamarthoktaṃ sarvaduḥkhasya kāraṇam | jānīhi māṃ bhūmipate raghunāthasya sevakīm 59| aparādhaṃ vinā tyaktā na jāne tatra kāraṇam | lakṣmaṇo māṃ vimucyātra gatavānrāghavājñayā 60| ityuktvāśrukalāpūrṇaṃ bibhratīṃ mukhapaṃkajam | vālmīkiḥ sāṃtvayanprāha jānakīṃ kamalekṣaṇām 61| vālmīkiṃ māṃ vijānīhi pitustava guruṃ munim | duḥkhaṃ mā kuru vaidehi hyāgaccha mama cāśramam 62| bhinnasthāne piturgehaṃ jānīhi patidevate | īdṛśe karmaṇi mama roṣostveva mahīpateḥ 63| evaṃ vacaḥ samākarṇya jānakī patidevatā | duḥkhapūrṇāśruvadanā kiṃcitsukhamavāpa sā 64| śeṣa uvāca| vālmīkiḥ sāṃtvayitvaināṃ duḥkhapūrākulekṣaṇām | nināya svāśramaṃ puṇyaṃ tāpasīvṛndapūritam 65| sā gacchaṃtī pṛṣṭhato'sya vālmīkestapasāṃ nidheḥ | rarājeṃdoḥ pṛṣṭhato vai tārakeva manoharā 66| vālmīkiḥ prāpya ca svīyamāśramaṃ munipūritam | tāpasīḥ pratisaṃcakhyau jānakīṃ svāśramaṃ gatām 67| vaidehī tāpasīḥ sarvā namaścakre mahāmanāḥ | parasparaṃ prahṛṣitāḥ pariraṃbhaṃ samācaran 68| vālmīkirnijaśiṣyānsa pratyuvāca taponidhiḥ | racyatāṃ bata jānakyāḥ parṇaśālā manoramā 69| ityuktaṃ vākyamākarṇya vālmīkeḥ sumanoramam | vyaracanpatrakaiḥ śālāṃ dārubhiḥ sumanoharām 70| tatrāvasaddhi vaidehī pativrataparāyaṇā | vālmīkeḥ paricaryāṃ ca kurvaṃtī phalabhakṣikā 71| japaṃtī rāmarāmeti manasā vacasā svayam | nināya divasāṃstatra jānakī patidevatā 72| kāle sāsūta pūtrau dvau manoharavapurdharau | rāmacaṃdra pratinidhī hyaśvināviva jānakī 73| tacchrutvā tu munirhṛṣṭo jānakyāḥ putrasaṃbhavam | cakāra jātakarmādi saṃskārānmaṃtravittamaḥ 74| kuśairlavaiśca vālmīkirmuniḥ karmāṇi cācarat | tannāmnā putrayorākhyā kuśo lava iti sphuṭā 75| vālmīkiryatra virajā maṃgalaṃ tadyathācarat | atyaṃtaṃ hṛṣṭacittā sā babhūva kamalekṣaṇā 76| taddine lavaṇaṃ hatvā śatrughnaḥ svalpasainikaḥ | āgamaccāśrame cāsya vālmīkerniśi śobhane 77| tadā vālmīkinā śiṣṭaḥ śatrughno raghunāyakam | mā śaṃsa jānakīputrau kathayiṣyāmyahaṃ puraḥ 78| jānakīputrakau tatra vavṛdhāte manoramau | kaṃdamūlaphalaiḥ puṣṭau vyadadhādunmadau varau 79| śuklapratipadāyāśca śaśīva sumanoharau | kālena saṃskṛtau jātāvupanītau manoharau 80| upanīyamunirvedaṃ sāṃgamadhyāpayatsutau | sarahasyaṃ dhanurvedaṃ rāmāyaṇamapāṭhayat 81| vālmīkinā ca dhanuṣī datte svarṇasubhūṣite | abhedye saguṇe śreṣṭhe vairivṛṃdavidāraṇe 82| iṣudhī bāṇasaṃpūrṇau akṣaye karavālake | carmāṇyabhedyāni dadau jānakyātmajayostadā 83| dhanurdharau dhanurvedapāragāvāśrame mudā | caraṃtau tatra rejāte aśvināviva śobhanau 84| jānakī vīkṣya putrau dvau khaḍgacarmadharau varau | paramaṃ harṣamāpannā virahodbhavamatyajat 85| eṣa te kathito vipra jānakyāḥ putrasaṃbhavaḥ | ataḥ śṛṇuṣva yadvṛttaṃ vīrabāhuvikṛṃtanam 86| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṇḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe kuśalavotpattikathānakaṃnāmaikonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ 59|