Chapter 66

शेष उवाच। कथितौ वै सुमतिना वाल्मीकेराश्रमे शिशू । पुत्रौ स्वीयाविति ज्ञात्वा वाल्मीकिं प्रति संजगौ १। श्रीराम उवाच। कौ शिशू मम सारूप्यधारकौ बलिनां वरौ । किमर्थं तिष्ठतस्तत्र धनुर्विद्याविशारदौ २। अमात्यकथितौ श्रुत्वा विस्मयो मम जायते । यौ शत्रुघ्नं हनूमंतं लीलयांग बबंधतुः ३। तस्माच्छंस मुने सर्वं बालयोश्च विचेष्टितम् । यथा मे परमा प्रीतिर्भवत्येवमभीप्सिता ४। इति तत्कथितं श्रुत्वा राजराजस्य धीमतः । उवाच परमं वाक्यं स्पष्टाक्षरसमन्वितम् ५। वाल्मीकिरुवाच। तवांतर्यामिणो नॄणां कथं ज्ञानं च नो भवेत् । तथापि कथयाम्यत्र तव संतोषहेतवे ६। राजन्यौ बालकौ मह्यमाश्रमे बलिनां वरौ । त्वत्सारूप्यधरौ स्वांगमनोहरवपुर्धरौ ७। त्वया यदा वने त्यक्ता जानकी वै निरागसी । अंतर्वत्नी वने घोरे विलपंती मुहुर्मुहुः ८। कुररीमिव दुःखार्तां वीक्ष्याहं तव वल्लभाम् । जनकस्य सुतां पुण्यामाश्रमे त्वानयं तदा ९। तस्याः पर्णकुटीरम्या रचिता मुनिपुत्रकैः । तस्यामसूत पुत्रौ द्वौ भासयंतौ दिशो दश १०। तयोरकरवं नाम कुशो लव इति स्फुटम् । ववृधातेऽनिशं तत्र शुक्लपक्षे यथा शशी ११। कालेनोपनयाद्यानि सर्वाणि कृतवानहम् । वेदान्सांगानहं सर्वान्ग्राहयामास भूपते १२। सर्वाणि सरहस्यानि शृणुष्व मुखतो मम । आयुर्वेदं धनुर्विद्यां शस्त्रविद्यां तथैव च १३। विद्यां जालंधरीं चाथ संगीतकुशलौ कृतौ । गंगाकूले गायमानौ लताकुंजवनेषु च १४। चंचलौ चलचित्तौ तौ सर्वविद्याविशारदौ । तदाहमतिसंतोषं प्राप्तश्चाहं रघूत्तम १५। दत्त्वा सर्वाणि चास्त्राणि मस्तके निहितः करः । अतीवगानकुशलौ दृष्ट्वा लोका विसिष्मिरे । षड्जमध्यमगांधारस्वरभेदविशारदौ १६। तथाविधौ विलोक्याहं गापयामि मनोहरम् । भविष्यज्ञानयोगाच्च कृतं रामायणं शुभम् १७। मृदंगपणवाद्यादि यंत्रवीणाविशारदौ । वनेवने च गायंतौ मृगपक्षिविमोहकौ १८। अद्भुतं गीतमाधुर्यं तव रामकुमारयोः । श्रोतुं तौ वरुणो बाला वा निनाय विभावरीम् १९। मनोहरवयोरूपौ गानविद्याब्धिपारगौ । कुमारौ जगदुस्तत्र लोकेशादेशतः कलम् २०। परमं मधुरं रम्यं पवित्रं चरितं तव । शुश्राव वरुणः सार्द्धं कुटुंबेन च गायकैः २१। शृण्वन्नैव गतस्तृप्तिं मित्रेण वरुणः सह । सुधातोऽपि परं स्वादुचरितं रघुनंदन २२। गानानंदमहालोभ हृतप्राणेंद्रियक्रियः । प्रत्यागंतुं दिदेशासौ कुमारौ न हि तावकौ २३। रमणीय महाभोगैर्लोभितावपि बालकौ । चलितौ न गुरोश्चात्ममातुः पादांबुजस्मृतेः २४। अहं चापि गतः पश्चाद्वरुणालयमुत्तमम् । वरुणः प्रेमसहितः पूजां चक्रे मम प्रभो २५। पृच्छते जन्मकर्मादि सर्वज्ञायापि बालयोः । वरुणायाब्रुवं सर्वं जन्मविद्याद्युपागमम् २६। श्रुत्वा सीतासुतौ देवः स चक्रेंबरभूषणैः । देवदत्तमिति ग्राह्यमिति मद्वाक्यगौरवात् २७। आहृतं राजपुत्राभ्यां यद्दत्तं वरुणेन तत् । प्रसन्नेन तयोर्वाद्यगानविद्यावयोगुणैः । ततो मामब्रवीत्सीतामुद्दिश्य वरुणः कृती २८। सीतापति व्रताधुर्या रूपशीलवयोन्विता । वीरपुत्रा महाभागा त्यागं नार्हति कर्हिचित् २९। महती हानिरेतस्यास्त्यागे हि रघुनंदन । सिद्धीनां परमासिद्धिरेषा ते ह्यनपायिनी ३०। पामरैर्महिमानास्या ज्ञायते यदि दूषितैः । का हानिस्तावता राम पुण्यश्रवणकीर्तन ३१। अस्मत्साक्षिकमेतस्याः पावनं चरितं सदा । सद्यस्ते सिद्धिमायांति ये सीतापदचिंतकाः ३२। यस्याः संकल्पमात्रेण जन्मस्थितिलयादिकाः । भवंति जगतां नित्यं व्यापारा ऐश्वरा अमी ३३। सीता मृत्युःसुधा चेयं तपत्येषा च वर्षति । स्वर्गो मोक्षस्तपो योगो दानं च तव जानकी ३४। ब्रह्माणं शिवमन्यांश्च लोकपालान्मदादिकान् । करोत्येषा करोत्येव नान्या सीता तव प्रिया ३५। त्वं पिता सर्वलोकानां सीता च जननीत्यतः । कुदृष्टिरत्र तु क्षेमयोग्या न तव कर्हिचित् ३६। वेत्ति सीतां सदा शुद्धां सर्वज्ञो भगवान्स्वयम् । भवानपि सुतां भूमेः प्राणादपि गरीयसीम् ३७। आदर्तव्या त्वया तस्मात्प्रिया शुद्धेति जानकी । न च शापपराभूतिः सीतायां त्वयि वा विभो ३८। इमानि मम वाक्यानि वाच्यानि जगतां पतिम् । रामं प्रति त्वया साक्षाद्वाल्मीके मुनिसत्तम ३९। इत्युक्तो वरुणेनाहं सीतासंग्रहकारणात् । एवमेव हि सर्वैश्च लोकपालैरपि प्रभो ४०। श्रुतं रामायणोद्गानं पुत्राभ्यां ते सुरासुरैः । गंधर्वैरपि सर्वैश्च कौतुकाविष्टमानसैः ४१। प्रसन्ना एव सर्वेऽपि प्रशशंसुः सुतौ च ते । त्रैलोक्यं मोहितं ताभ्यां रूपगानवयोगुणैः ४२। दत्तं यल्लोकपालैस्तु सुताभ्यां स्वीकृतं हि तत् । ऋषिभिश्च वरा आभ्यामन्येभ्यः कीर्तिरेव च ४३। एकरामं जगत्सर्वं पूर्वं मुनिविलोकितम् । त्रिराममधुना जांतं सुताभ्यां तेखिलेक्षितम् ४४। एककामपरामूर्तिर्लोके पूर्वमवेक्षिता । कामैश्चतुर्भिरद्यायं जायते च यतस्ततः ४५। सर्वत्रान्यत्र राजेंद्र रामपुत्रौ कुशीलवौ । गीयते अत्र संकोचः किं कृतो विदुषि त्वयि ४६। कृतेषु तव सर्वेषु श्रूयते महती स्तुतिः । त्यागादन्यत्र सीतायाः पुण्यश्लोकशिरोमणे ४७। त्वया त्रैलोक्यनाथेन गार्हस्थ्यमनुकुर्वता । अंगीकार्यौ सुतौ रामविद्याशीलगुणान्वितौ ४८। न तौ स्वां मातरं हित्वा स्थास्यतोऽभवदंतिके । जनन्या सहितौ तस्मादाकार्यौ भवता सुतौ ४९। दत्त एव तयेदानीं सेनासंजीवनात्पुनः । प्रत्ययः सर्वलोकानां पावनः पततामपि ५०। नाज्ञातं तेन चास्माकं नामराणां च मानद । शुद्धौ तस्यास्तु लोकानां यन्नष्टं तदिह ध्रुवम् ५१। शेष उवाच। इति वाल्मीकिना रामः सर्वज्ञोऽप्यवबोधितः । स्तुत्वा नत्वा च वाल्मीकिं प्रत्युवाच स लक्ष्मणम् ५२। गच्छ ताताधुना सीतामानेतुं धर्मचारिणीम् । सपुत्रां रथमास्थाय सुमंत्रसहितः सखे ५३। श्रावयित्वा ममेमानि मुनेश्च वचनान्यपि । संबोध्य च पुरीमेतां सीतां प्रत्यानयाशु ताम् ५४। लक्ष्मण उवाच। यास्यामि तव संदेशात्सर्वेषां नः प्रभोर्विभो । देव्या यास्यति चेद्देव यात्रा मे सफला ततः ५५। मयि सामाभ्यसूयैव पूर्वदोषवशात्सती । अनागतायां तस्यां तु क्षमस्वागंतुकं मम ५६। इत्युक्त्वा लक्ष्मणो रामं रथे स्थित्वा नृपाज्ञया । सुमित्रमुनिशिष्याभ्यां युतोऽगाद्भूमिजाश्रमम् ५७। कथं प्रसादनीया स्यात्सीता भगवती मया । पूर्वदोषं विजानंती रामाधीनस्य मे सदा ५८। एवं संचिंतयन्नंतर्हर्षसंकोच मध्यगः । लक्ष्मणः प्राप सीताया आश्रमं श्रमनाशनम् ५९। रथात्सोथावरुह्यारादश्रुरुद्धविलोचनः । आर्ये पूज्ये भगवति शुभे इति वदन्मुहुः ६०। पपात पादयोस्तस्या वेपमानाखिलांगकः । उत्थापितस्तया देव्या प्रीतिविह्वलया स च ६१। किमर्थमागतः सौम्य वनं मुनिजनप्रियम् । आस्ते स कुशली देवः कौसल्याशुक्तिमौक्तिकः ६२। अरोषो मयि कश्चित्स कीर्त्या केवलयादृतः । कीर्त्यते सर्वलोकैश्च कल्याणगुणसागरः ६३। अकीर्तिभीतिमापन्नस्त्यक्तुं मां त्वां नियुक्तवान् । यदि ततश्च लोकेषु कीर्तिस्तस्यामलाभवत् ६४। मृत्वापि पतिसत्कीर्तिं कुर्वंत्या मे हि सुस्थिरा । पतिसामीप्यमेवाशु भूयादेव हि देवर ६५। त्यक्तयापि मया तेन नासौ त्यक्तो मनागपि । फलं हि साधनायत्तं हेतुः फलवशो न तु ६६। कौसल्याशल्यशून्यासौ कृपापूर्णा सदा मयि । आस्ते कुशलिनी यस्याः पुत्रस्त्रैलोक्यपालकः ६७। सर्वे कुशलिनः संति भरताद्याश्च बांधवाः । सुमित्रा च महाभागा यस्याः प्राणादहं प्रिया ६८। मद्वत्किं त्वमपि त्यक्तः सर्वलोकेषु कीर्तये । राज्ञः किं दुस्त्यजं तस्य स्वात्मापि यस्य न प्रियः ६९। इत्येवं बहुधा पृष्टस्तया रामानुजः सताम् । उवाच कुशली देवः कुशलं त्वयि पृच्छति ७०। कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः । पप्रच्छुः कुशलं देवि प्रीत्या त्वामाशिषा सह ७१। कुशलप्रश्नपूर्वं हि तव पादाभिवंदनम् । निवेदयामि शत्रुघ्न भरताभ्यां कृतं शुभे ७२। गुरुभिर्गुरुपत्नीभिः सर्वाभिरपि ते शुभे । दत्ताशीः कुशलप्रश्नः कृतश्च त्वयि जानकि ७३। आकारयति देवस्त्वां निर्व्यलीकेन चात्मवान् । अलभ्यान्यरतिस्त्वत्तोऽन्यत्र सर्वत्र भामिनि ७४। शून्या एव दिशः सर्वास्त्वां विना जनकात्मजे । पश्यन्रोदिति नाथो नो रोदयन्नितरानपि ७५। यत्र देवि स्थितासि त्वं नित्यं स्मरति राघवः । अशून्यं तु तमेवासौ मन्यमानो विदेहजे ७६। धन्योऽयमाश्रमो जातो वाल्मीकेर्यत्र जानकी । कालं क्षपति वार्ताभिर्मदीयाभिर्वदन्निति ७७। उक्तवान्यद्रुदन्किंचित्स्वामी नस्त्वयि तच्छृणु । व्यक्तीभवति वक्तुर्यद्धृद्गतं तदसंशयम् ७८। लोका वदंति मामेव सर्वेषामीश्वरेश्वरम् । अहं त्वदृष्टमेवैषां स्वतंत्रं कारणं ब्रुवे ७९। अदृष्टमेव कार्येषु सर्वेशोऽप्यनुगच्छति । ईशनीयाः कुतो नैतदन्वीयुः सुखदुःखयोः ८०। धनुर्भंगे मतिभ्रंशे कैकय्या मरणे पितुः । अरण्यगमने तत्र हरणे तव वारिधेः ८१। तरणे रक्षसां भर्तुर्मारणेऽपि रणेरणे । सहायीभवने मह्यमृक्षवानररक्षसाम् ८२। लाभे तव प्रतिज्ञायाः सत्यत्वे च सतीमणे । पुनः स्वबंधुसंबंधे राज्यप्राप्तौ च भामिनि ८३। पुनः प्रियावियोगे च कारणं यदवारणम् । प्रसीदति तदेवाद्य संयोगे पुनरावयोः ८४। वेदोऽन्यथा कृतो येन लोकोत्पत्ति लयौ यतः । लोकाननुगतस्तस्मात्कारणं प्रथमं त्वहम् ८५। अदृष्टमनुवर्तंते लोकाः संप्रतिबोधकाः । भोगेन जीर्यतेऽदृष्टं तत्तद्भुक्तं त्वया वने ८६। स्नेहोऽकारणकः सीते वर्धमानो मम त्वयि । लोकादृष्टे तिरस्कृत्य त्वामाह्वयत आदरात् ८७। शङ्कितेनापि दोषेण स्नेहनैर्मल्यमज्जनम् । भवतीति स वै शुद्ध आस्वाद्यो विबुधैः सदा ८८। स्नेहशुद्धिरियं भद्रे कृता मे त्वयि नान्यथा । मंतव्यं रक्षितोऽप्येष लोकः शिष्टानुवर्तिना ८९। आवयोर्निंदया देवि सर्वावस्था सुशुद्धये । लोको नश्येद्धि संमूढश्चरितैर्महतामयम् ९०। आवयोरुज्ज्वला कीर्तिरावयोरुज्ज्वलो रसः । आवयोरुज्ज्वलौ वंशावावयोरुज्ज्वलाः क्रियाः ९१। भवेयुरावयोः कीर्तिर्गायका उज्ज्वला भुवि । आवयोर्भक्तिमंतो ये ते यांत्यंते भवांबुधेः ९२। इत्युक्ता भवती तेन प्रीयमाणेन ते गुणैः । पत्युः पादांबुजे द्रष्टुं करोतु सदयं मनः ९३। वासांसि रमणीयानि भूषणानि महांति च । अंगरागस्तथा गंधा मनोज्ञास्त्वयि योजिताः ९४। रथो दास्यश्च रामेण प्रेषिता उत्सवायते । छत्रं च चामरे शुभ्रे गजा अश्वाश्च शोभने ९५। स्तूयमाना द्विजश्रेष्ठैः सूतमागधबंदिभिः । वंद्यमाना पुरस्त्रीभिः सेव्यमाना च योद्धृभिः ९६। पुष्पैः संछाद्यमाना च देवीदेवांगनादिभिः । धनानि ददती तेभ्यो द्विजातिभ्यो यथेप्सितम् ९७। गजारूढौ कुमारौ च पुरस्कृत्य जनेश्वरी । मयानुगम्यमाना च गच्छायोध्यां निजां पुरीम् ९८। त्वयि तत्र गतायां तु संगतायां प्रियेण ते । सर्वासां राजनारीणामागतानां च सर्वशः ९९। सर्वासामृषिपत्नीनां कौसलानां तथैव च । मंगलैर्वाद्यगीताद्यैर्भवत्वद्य महोत्सवः १००। शेष उवाच-। इतिविज्ञापनां देवी श्रुत्वा सीता तमाह सा । नाहं कीर्तिकरी राज्ञो ह्यपकीर्तिः स्वयं त्वहम् १०१। किं मया तस्य साध्यं स्याद्धर्मकामार्थशून्यया । सत्येवं भवतां भूपे को विश्वासो निरंकुशे १०२। प्रत्यक्षा वा परोक्षा वा भर्तुर्दोषा मनःस्थिताः । न वाच्या जातु मादृश्या कल्याणकुलजातया १०३। पाणिग्रहणकाले मे यद्रूपो हृदये स्थितः । तद्रूपो हृदयान्नासौ कदाचिदपसर्पति १०४। लक्ष्मणेमौ कुमारौ मे तत्तेजोंशसमुद्भवौ । वंशांकुरौ महाशूरौ धनुर्विद्याविशारदौ १०५। नीत्वा पितुः समीपं तु लालनीयौ प्रयत्नतः । तपसाराधयिष्यामि रामं काममिह स्थिता १०६। वाच्यं त्वया महाभाग पूज्यपादाभिवंदनम् । सर्वेभ्यः कुशलं चापि गत्वेतो मदपेक्षया १०७। पुत्रौ समादिशत्सीता गच्छतं पितुरंतिकम् । शुश्रूषणीय एवासौ भवद्भ्यां स्वपदप्रदः १०८। आज्ञप्तावप्यनिच्छंतौ तौ कुमारौ कुशीलवौ । वाल्मीकिवचनात्तत्र जग्मतुश्च सलक्ष्मणौ १०९। वाल्मीकेरेव पादाब्जसमीपं तत्सुतौ गतौ । लक्ष्मणोऽपि ववंदे तं गत्वा बालकसंयुतः ११०। वाल्मीकिर्लक्ष्मणस्तौ तु कुमारौ मिलिता अमी । सभायां संस्थितं रामं ज्ञात्वा ते जग्मुरुत्सुकाः १११। लक्ष्मणः प्रणिपत्याथ सीतावाक्यादिसर्वशः । कथयामास रामाय हर्षशोकयुतः सुधीः ११२। सीतासंदेशवाक्येभ्यो रामो मूर्च्छां समन्वभूत् । संज्ञामवाप्य चोवाच लक्ष्मणं नयकोविदम् ११३। गच्छ मित्र पुनस्तत्र यत्नेन महता च ताम् । शीघ्रमानय भद्रं ते मद्वाक्यानि निवेद्य च ११४। अरण्ये किं तपस्यंत्या गतिरन्या विचिंतिता । श्रुता दृष्टाथ वा मत्तो यन्नागच्छसि जानकि ११५। त्वदिच्छया त्वमेवेतो गतारण्यं मुनिप्रियम् । पूजिता मुनिपत्न्यस्ता दृष्टा मुनिगणास्त्वया ११६। पूर्णो मनोरथस्तेऽद्य किं नागच्छसि भामिनि । न दोषं मयि पश्येस्त्वं स्वात्मेच्छाया विलोकनात् ११७। गत्वा गत्वाथ वामोरु पतिरेव गतिः स्त्रियाः । निर्गुणोपि गुणांभोधिः किंपुनर्मनसेप्सितः ११८। याया क्रियाकुलस्त्रीणां सासा पत्युः प्रतुष्टये । पूर्वमेवप्रतुष्टोऽहमिदानीं सुतरां त्वयि ११९। यागो जपस्तपोदानं व्रतं तीर्थं दयादिकम् । देवाश्च मयि संतुष्टे तुष्टमेतदसंशयम् १२०। शेष उवाच-। इति संदेशमादाय सीतां प्रति जगत्पतेः । आह लक्ष्मण आत्मेशमानतः प्रणयाद्धरौ १२१। सीतानयनमुद्दिश्य प्रसन्नस्त्वं यदूचिवान् । कथयिष्यामि तद्वाक्यं विनयेन समन्वितम् १२२। इत्युक्त्वा पादयोर्नत्वा रघुनाथस्य लक्ष्मणः । जगाम त्वरितः सीतां रथे तिष्ठन्महाजवे १२३। वाल्मीकिः श्रीयुतौ वीक्ष्य रामपुत्रौ महौजसौ । उवाच स्मितमाधाय मुखं कृत्वा मनोहरम् १२४। युवां प्रगायतां पुत्रौ रामचारित्रमद्भुतम् । वीणां प्रवादयंतौ च कलगानेन शोभितम् १२५। इत्यक्तौ तौ सुतौ रामचारित्रं बहुपुण्यदम् । अगायतां महाभागौ सुवाक्यपदचित्रितम् १२६। यस्मिन्धर्मविधिः साक्षात्पातिव्रत्यं तु यत्स्थितम् । भ्रातृस्नेहो महान्यत्र गुरुभक्तिस्तथैव च १२७। स्वामिसेवकयोर्यत्र नीतिर्मूर्तिमती किल । अधर्मकरशास्तिं वै यत्र साक्षाद्रघूद्वहात् १२८। तद्गानेन जगद्व्याप्तं दिवि देवा अपि स्थिताः । किन्नरा अपि यद्गानं श्रुत्वा मूर्च्छामिताः क्षणात् १२९। वीणायारणितं श्रुत्वा तालमानेन शोभितम् । निखिला परिषत्तत्र शालभं जीवचित्रिता १३०। हर्षादश्रूणिमुंचंतो रामाद्या भूमिपास्तथा । तद्गानपंचमालापमोहिताश्चित्रितोपमाः १३१। तत्र रामः सुतौ दृष्ट्वा महागानविमोहकौ । अदात्ताभ्यां सुवर्णस्य लक्षं लक्षं पृथक्पृथक् १३२। तदा दानपरं दृष्ट्वा वाल्मीकिं मुनिसत्तमम् । अब्रूतां प्रहसंतौ तौ किंचिद्वक्रभ्रुवौ ततः १३३। मुने महानयोनेन क्रियते भूमिपेन वै । यदावाभ्यां सुवर्णानि दातुमिच्छति लोभयन् १३४। प्रतिग्रहो ब्राह्मणानां शस्यते नेतरेषु वै । प्रतिग्रहपरो राजा नरकायैव कल्पते १३५। आवयोः कृपया मुक्तं राज्यं भुंक्ते महीपतिः । कथं दातुं सुवर्णानि वांछति श्रेयसांचितः १३६। इत्युक्तवंतौ तौ दृष्ट्वा वाल्मीकिः कृपयायुतः । अशंसद्युष्मत्पितरं जानीथां नीतिवित्तमौ १३७। इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं बालकौ नृपपादयोः । लग्नौ विनयसंयुक्तौ मातृभक्त्यातिनिर्मलौ १३८। रामो बालौ दृढं स्वांगे परिरभ्य मुदान्वितः । मेने स्त्रियास्तदा धर्मौ मूर्तिमंतावुपस्थितौ १३९। सभापि रामसुतयोर्वीक्ष्य वक्त्रे मनोरमे । जानकीपतिभक्तित्वं सत्यं मेने मुनीश्वर १४०। इति शेषमुखप्रोक्तं श्रुत्वा वात्स्यायनोऽब्रवीत् । रामायणं श्रोतुमनाः सर्वधर्मसमन्वितम् १४१। वात्स्यायन उवाच। कस्मिन्काले कृतं स्वामिन्रामायणमिदं महत् । कस्माच्चकार किन्तत्र वर्णनं तद्वदस्व मे १४२। शेष उवाच-। एकदा गतवान्विप्रो वाल्मीकिर्विपिनं महत् । यत्र तालास्तमालाश्च किंशुका यत्र पुष्पिताः १४३। केतकी यत्र रजसा कुर्वती सौरभं वनम् । शशिप्रभेव महती दृश्यते शुभ्रकर्णभृत् । चंपकोबकुलश्चापि कोविदारः कुरंटकः १४४। अनेके पुष्पिता यत्र पादपाः शोभने वने । कोकिलानां विरावेण षट्पदानां च शब्दितैः १४५। संघुष्टं सर्वतो रम्यं मनोहरवयोन्वितम् । तत्र क्रौंचयुगं रम्यं कामबाणप्रपीडितम् १४६। परस्परं प्रहृषितं रेमे स्निग्धतया स्थितम् । तदा व्याधः समागत्य तयोरेकं मनोहरम् १४७। अवधीन्निर्दयः कश्चिन्मांसास्वादनलोलुपः । तदा क्रौंची व्याधहतं स्वपतिं वीक्ष्य दुःखिता १४८। विललाप भृशं दुःखान्मुंचंती रावमुच्चकैः । तदा मुनिः प्रकुपितो निषादं क्रौंचघातकम् १४९। शशाप वार्युपस्पृश्य सरितः पावनं शुभम् । मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः १५०। यत्क्रौंचपक्षिणोरेकमवधीः काममोहितम् । तदा प्रबंधं श्लोकस्य जातं मत्वा ह्यनुद्विजाः १५१। ऊचुर्मुनिं प्रहृष्टास्ते शंसंतः साधुसाध्विति । स्वामिञ्छापोदिते वाक्ये भारतीश्लोकमातनोत् १५२। अत्यंतं मोहनो जातः श्लोकोऽयं मुनिसत्तम । तदा मुनिः प्रहृष्टात्मा बभूव वाडवर्षभ । तस्मिन्काले समागत्य ब्रह्मा पुत्रैः समन्वितः १५३। वचो जगाद वाल्मीकिं धन्योसि त्वं मुनीश्वर । भारती त्वन्मुखे स्थित्वा श्लोकत्वं समपद्यत १५४। तस्माद्रामायणं रम्यं कुरुष्व मधुराक्षरम् । येन ते विमला कीर्तिराकल्पांतं भविष्यति १५५। धन्या सैव मुखे वाणी रामनाम्ना समन्विता । अन्या कामकथा नॄणां जनयत्येव पातकम् १५६। तस्मात्कुरुष्व रामस्य चरितं लोकविश्रुतम् । येन स्यात्पापिनां पापहानिरेव पदेपदे १५७। इत्युक्त्वांतर्दधे स्रष्टा सर्वदेवैः समन्वितः । ततः सचिंतयामास कथं रामायणं भवेत् १५८। तदा ध्यानपरो जातो नदीतीरे मनोरमे । तस्य चेतस्यथो रामः प्रादुर्भूतो मनोहरः १५९। नीलोत्पलदलश्यामं रामं राजीवलोचनम् । निरीक्ष्य तस्य चरितं भूतंभाविभवच्च यत् १६०। तदात्यंतं मुदं प्राप्तो रामायणमथासृजत् । मनोरमपदैर्युक्तं वृत्तैर्बहुविधैरपि १६१। षट्कांडानि सुरम्याणि यत्र रामायणेऽनघ । बालमारण्यकं चान्यत्किष्किंधा सुंदरं तथा १६२। युद्धमुत्तरमन्यच्च षडेतानि महामते । शृणुयाद्यो नरः पुण्यात्सर्वपापैः प्रमुच्यते १६३। तत्र बाले तु संतुष्टः पुत्रेष्ट्या चतुरस्सुतान् । प्राप पंक्तिरथः साक्षाद्धरिं ब्रह्मसनातनम् १६४। स कौशिकमखं गत्वा सीतामुद्वाह्य भार्गवम् । आगत्य पुरमुत्कृष्टो यौवराज्यप्रकल्पनम् १६५। मातृवाक्याद्वनं प्रागाद्गंगामुत्तीर्य पर्वतम् । चित्रकूटं महिलया लक्ष्मणेन समन्वितः १६६। भरतस्तं वने श्रुत्वा जगाम भ्रातरं नयी । तमप्राप्य स्वयं नंदिग्रामे वासमचीकरत् १६७। बालमेतच्छृणुष्वान्यदारण्यकसमुद्भवम् । मुनीनामाश्रमे वासस्तत्र तत्रोपवर्णनम् १६८। नासाच्छेदः शूर्पणख्याः खरदूषणनाशनम् । मायामारीचहननं दैत्याद्रामापहारणम् १६९। वने विरहिणा भ्रांतं मनुष्यचरितं भृतम् । कबंधप्रेक्षणं तत्र पम्पायां गमनं तथा १७०। हनूमता संगमनमित्येतद्वनसंज्ञितम् । अपरं च शृणु मुने संक्षिप्य कथयाम्यहम् १७१। सप्ततालप्रभेदश्च वालेर्मारणमद्भुतम् । सुग्रीवे राज्यदानं च नगवर्णनमित्युत १७२। लक्ष्मणात्कर्मसंदेशः सुग्रीवस्य विवासनम् । तथा सैन्यसमुद्देशः सीतान्वेषणमप्युत १७३। संपातिप्रेक्षणं तत्र वारिधेर्लंघनं तथा । परतीरे कपिप्राप्तिः कैष्किंधं कांडमद्भुतम् १७४। सुंदरं शृणु कांडं वै यत्र रामकथाद्भुता । प्रतिगेहे प्रति भ्रांतिः कपेश्चित्रस्य दर्शनम् १७५। सीतासंदर्शनं तत्र जानक्याभाषणं तथा । वनभंगः प्रकुपितैर्बंधनं वानरस्य च १७६। ततो लंकाप्रज्वलनं वानरैः संगतिस्ततः । रामाभिज्ञानदानं च सैन्यप्रस्थानमेव च १७७। समुद्रे सेतुकरणं शुकसारणसंगतिः । इति सुंदरमाख्यातं युद्धे सीतासमागमः १७८। उत्तरे ऋषिसंवादो यज्ञप्रारंभ एव च । तत्रानेका रामकथाः शृण्वतां पापनाशकाः १७९। इति षट्कांडमाख्यातं ब्रह्महत्यापनोदनम् । संक्षेपतो मया तुभ्यमाख्यातं सुमनोहरम् १८०। चतुर्विंशतिसाहस्रं षट्कांडपरिचिह्नितम् । तद्वै रामायणं प्रोक्तं महापातकनाशनम् १८१। तच्छ्रुत्वा राघवः प्रीतः पुत्रावाधाय चासने । दृढं तौ परिरभ्याथ सीतां सस्मार वल्लभाम् १८२। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे। रामायणगानंनाम षट्षष्टितमोऽध्यायः ६६।

śeṣa uvāca| kathitau vai sumatinā vālmīkerāśrame śiśū | putrau svīyāviti jñātvā vālmīkiṃ prati saṃjagau 1| śrīrāma uvāca| kau śiśū mama sārūpyadhārakau balināṃ varau | kimarthaṃ tiṣṭhatastatra dhanurvidyāviśāradau 2| amātyakathitau śrutvā vismayo mama jāyate | yau śatrughnaṃ hanūmaṃtaṃ līlayāṃga babaṃdhatuḥ 3| tasmācchaṃsa mune sarvaṃ bālayośca viceṣṭitam | yathā me paramā prītirbhavatyevamabhīpsitā 4| iti tatkathitaṃ śrutvā rājarājasya dhīmataḥ | uvāca paramaṃ vākyaṃ spaṣṭākṣarasamanvitam 5| vālmīkiruvāca| tavāṃtaryāmiṇo nṝṇāṃ kathaṃ jñānaṃ ca no bhavet | tathāpi kathayāmyatra tava saṃtoṣahetave 6| rājanyau bālakau mahyamāśrame balināṃ varau | tvatsārūpyadharau svāṃgamanoharavapurdharau 7| tvayā yadā vane tyaktā jānakī vai nirāgasī | aṃtarvatnī vane ghore vilapaṃtī muhurmuhuḥ 8| kurarīmiva duḥkhārtāṃ vīkṣyāhaṃ tava vallabhām | janakasya sutāṃ puṇyāmāśrame tvānayaṃ tadā 9| tasyāḥ parṇakuṭīramyā racitā muniputrakaiḥ | tasyāmasūta putrau dvau bhāsayaṃtau diśo daśa 10| tayorakaravaṃ nāma kuśo lava iti sphuṭam | vavṛdhāte'niśaṃ tatra śuklapakṣe yathā śaśī 11| kālenopanayādyāni sarvāṇi kṛtavānaham | vedānsāṃgānahaṃ sarvāngrāhayāmāsa bhūpate 12| sarvāṇi sarahasyāni śṛṇuṣva mukhato mama | āyurvedaṃ dhanurvidyāṃ śastravidyāṃ tathaiva ca 13| vidyāṃ jālaṃdharīṃ cātha saṃgītakuśalau kṛtau | gaṃgākūle gāyamānau latākuṃjavaneṣu ca 14| caṃcalau calacittau tau sarvavidyāviśāradau | tadāhamatisaṃtoṣaṃ prāptaścāhaṃ raghūttama 15| dattvā sarvāṇi cāstrāṇi mastake nihitaḥ karaḥ | atīvagānakuśalau dṛṣṭvā lokā visiṣmire | ṣaḍjamadhyamagāṃdhārasvarabhedaviśāradau 16| tathāvidhau vilokyāhaṃ gāpayāmi manoharam | bhaviṣyajñānayogācca kṛtaṃ rāmāyaṇaṃ śubham 17| mṛdaṃgapaṇavādyādi yaṃtravīṇāviśāradau | vanevane ca gāyaṃtau mṛgapakṣivimohakau 18| adbhutaṃ gītamādhuryaṃ tava rāmakumārayoḥ | śrotuṃ tau varuṇo bālā vā nināya vibhāvarīm 19| manoharavayorūpau gānavidyābdhipāragau | kumārau jagadustatra lokeśādeśataḥ kalam 20| paramaṃ madhuraṃ ramyaṃ pavitraṃ caritaṃ tava | śuśrāva varuṇaḥ sārddhaṃ kuṭuṃbena ca gāyakaiḥ 21| śṛṇvannaiva gatastṛptiṃ mitreṇa varuṇaḥ saha | sudhāto'pi paraṃ svāducaritaṃ raghunaṃdana 22| gānānaṃdamahālobha hṛtaprāṇeṃdriyakriyaḥ | pratyāgaṃtuṃ dideśāsau kumārau na hi tāvakau 23| ramaṇīya mahābhogairlobhitāvapi bālakau | calitau na guroścātmamātuḥ pādāṃbujasmṛteḥ 24| ahaṃ cāpi gataḥ paścādvaruṇālayamuttamam | varuṇaḥ premasahitaḥ pūjāṃ cakre mama prabho 25| pṛcchate janmakarmādi sarvajñāyāpi bālayoḥ | varuṇāyābruvaṃ sarvaṃ janmavidyādyupāgamam 26| śrutvā sītāsutau devaḥ sa cakreṃbarabhūṣaṇaiḥ | devadattamiti grāhyamiti madvākyagauravāt 27| āhṛtaṃ rājaputrābhyāṃ yaddattaṃ varuṇena tat | prasannena tayorvādyagānavidyāvayoguṇaiḥ | tato māmabravītsītāmuddiśya varuṇaḥ kṛtī 28| sītāpati vratādhuryā rūpaśīlavayonvitā | vīraputrā mahābhāgā tyāgaṃ nārhati karhicit 29| mahatī hāniretasyāstyāge hi raghunaṃdana | siddhīnāṃ paramāsiddhireṣā te hyanapāyinī 30| pāmarairmahimānāsyā jñāyate yadi dūṣitaiḥ | kā hānistāvatā rāma puṇyaśravaṇakīrtana 31| asmatsākṣikametasyāḥ pāvanaṃ caritaṃ sadā | sadyaste siddhimāyāṃti ye sītāpadaciṃtakāḥ 32| yasyāḥ saṃkalpamātreṇa janmasthitilayādikāḥ | bhavaṃti jagatāṃ nityaṃ vyāpārā aiśvarā amī 33| sītā mṛtyuḥsudhā ceyaṃ tapatyeṣā ca varṣati | svargo mokṣastapo yogo dānaṃ ca tava jānakī 34| brahmāṇaṃ śivamanyāṃśca lokapālānmadādikān | karotyeṣā karotyeva nānyā sītā tava priyā 35| tvaṃ pitā sarvalokānāṃ sītā ca jananītyataḥ | kudṛṣṭiratra tu kṣemayogyā na tava karhicit 36| vetti sītāṃ sadā śuddhāṃ sarvajño bhagavānsvayam | bhavānapi sutāṃ bhūmeḥ prāṇādapi garīyasīm 37| ādartavyā tvayā tasmātpriyā śuddheti jānakī | na ca śāpaparābhūtiḥ sītāyāṃ tvayi vā vibho 38| imāni mama vākyāni vācyāni jagatāṃ patim | rāmaṃ prati tvayā sākṣādvālmīke munisattama 39| ityukto varuṇenāhaṃ sītāsaṃgrahakāraṇāt | evameva hi sarvaiśca lokapālairapi prabho 40| śrutaṃ rāmāyaṇodgānaṃ putrābhyāṃ te surāsuraiḥ | gaṃdharvairapi sarvaiśca kautukāviṣṭamānasaiḥ 41| prasannā eva sarve'pi praśaśaṃsuḥ sutau ca te | trailokyaṃ mohitaṃ tābhyāṃ rūpagānavayoguṇaiḥ 42| dattaṃ yallokapālaistu sutābhyāṃ svīkṛtaṃ hi tat | ṛṣibhiśca varā ābhyāmanyebhyaḥ kīrtireva ca 43| ekarāmaṃ jagatsarvaṃ pūrvaṃ munivilokitam | trirāmamadhunā jāṃtaṃ sutābhyāṃ tekhilekṣitam 44| ekakāmaparāmūrtirloke pūrvamavekṣitā | kāmaiścaturbhiradyāyaṃ jāyate ca yatastataḥ 45| sarvatrānyatra rājeṃdra rāmaputrau kuśīlavau | gīyate atra saṃkocaḥ kiṃ kṛto viduṣi tvayi 46| kṛteṣu tava sarveṣu śrūyate mahatī stutiḥ | tyāgādanyatra sītāyāḥ puṇyaślokaśiromaṇe 47| tvayā trailokyanāthena gārhasthyamanukurvatā | aṃgīkāryau sutau rāmavidyāśīlaguṇānvitau 48| na tau svāṃ mātaraṃ hitvā sthāsyato'bhavadaṃtike | jananyā sahitau tasmādākāryau bhavatā sutau 49| datta eva tayedānīṃ senāsaṃjīvanātpunaḥ | pratyayaḥ sarvalokānāṃ pāvanaḥ patatāmapi 50| nājñātaṃ tena cāsmākaṃ nāmarāṇāṃ ca mānada | śuddhau tasyāstu lokānāṃ yannaṣṭaṃ tadiha dhruvam 51| śeṣa uvāca| iti vālmīkinā rāmaḥ sarvajño'pyavabodhitaḥ | stutvā natvā ca vālmīkiṃ pratyuvāca sa lakṣmaṇam 52| gaccha tātādhunā sītāmānetuṃ dharmacāriṇīm | saputrāṃ rathamāsthāya sumaṃtrasahitaḥ sakhe 53| śrāvayitvā mamemāni muneśca vacanānyapi | saṃbodhya ca purīmetāṃ sītāṃ pratyānayāśu tām 54| lakṣmaṇa uvāca| yāsyāmi tava saṃdeśātsarveṣāṃ naḥ prabhorvibho | devyā yāsyati ceddeva yātrā me saphalā tataḥ 55| mayi sāmābhyasūyaiva pūrvadoṣavaśātsatī | anāgatāyāṃ tasyāṃ tu kṣamasvāgaṃtukaṃ mama 56| ityuktvā lakṣmaṇo rāmaṃ rathe sthitvā nṛpājñayā | sumitramuniśiṣyābhyāṃ yuto'gādbhūmijāśramam 57| kathaṃ prasādanīyā syātsītā bhagavatī mayā | pūrvadoṣaṃ vijānaṃtī rāmādhīnasya me sadā 58| evaṃ saṃciṃtayannaṃtarharṣasaṃkoca madhyagaḥ | lakṣmaṇaḥ prāpa sītāyā āśramaṃ śramanāśanam 59| rathātsothāvaruhyārādaśruruddhavilocanaḥ | ārye pūjye bhagavati śubhe iti vadanmuhuḥ 60| papāta pādayostasyā vepamānākhilāṃgakaḥ | utthāpitastayā devyā prītivihvalayā sa ca 61| kimarthamāgataḥ saumya vanaṃ munijanapriyam | āste sa kuśalī devaḥ kausalyāśuktimauktikaḥ 62| aroṣo mayi kaścitsa kīrtyā kevalayādṛtaḥ | kīrtyate sarvalokaiśca kalyāṇaguṇasāgaraḥ 63| akīrtibhītimāpannastyaktuṃ māṃ tvāṃ niyuktavān | yadi tataśca lokeṣu kīrtistasyāmalābhavat 64| mṛtvāpi patisatkīrtiṃ kurvaṃtyā me hi susthirā | patisāmīpyamevāśu bhūyādeva hi devara 65| tyaktayāpi mayā tena nāsau tyakto manāgapi | phalaṃ hi sādhanāyattaṃ hetuḥ phalavaśo na tu 66| kausalyāśalyaśūnyāsau kṛpāpūrṇā sadā mayi | āste kuśalinī yasyāḥ putrastrailokyapālakaḥ 67| sarve kuśalinaḥ saṃti bharatādyāśca bāṃdhavāḥ | sumitrā ca mahābhāgā yasyāḥ prāṇādahaṃ priyā 68| madvatkiṃ tvamapi tyaktaḥ sarvalokeṣu kīrtaye | rājñaḥ kiṃ dustyajaṃ tasya svātmāpi yasya na priyaḥ 69| ityevaṃ bahudhā pṛṣṭastayā rāmānujaḥ satām | uvāca kuśalī devaḥ kuśalaṃ tvayi pṛcchati 70| kausalyā ca sumitrā ca yāścānyā rājayoṣitaḥ | papracchuḥ kuśalaṃ devi prītyā tvāmāśiṣā saha 71| kuśalapraśnapūrvaṃ hi tava pādābhivaṃdanam | nivedayāmi śatrughna bharatābhyāṃ kṛtaṃ śubhe 72| gurubhirgurupatnībhiḥ sarvābhirapi te śubhe | dattāśīḥ kuśalapraśnaḥ kṛtaśca tvayi jānaki 73| ākārayati devastvāṃ nirvyalīkena cātmavān | alabhyānyaratistvatto'nyatra sarvatra bhāmini 74| śūnyā eva diśaḥ sarvāstvāṃ vinā janakātmaje | paśyanroditi nātho no rodayannitarānapi 75| yatra devi sthitāsi tvaṃ nityaṃ smarati rāghavaḥ | aśūnyaṃ tu tamevāsau manyamāno videhaje 76| dhanyo'yamāśramo jāto vālmīkeryatra jānakī | kālaṃ kṣapati vārtābhirmadīyābhirvadanniti 77| uktavānyadrudankiṃcitsvāmī nastvayi tacchṛṇu | vyaktībhavati vakturyaddhṛdgataṃ tadasaṃśayam 78| lokā vadaṃti māmeva sarveṣāmīśvareśvaram | ahaṃ tvadṛṣṭamevaiṣāṃ svataṃtraṃ kāraṇaṃ bruve 79| adṛṣṭameva kāryeṣu sarveśo'pyanugacchati | īśanīyāḥ kuto naitadanvīyuḥ sukhaduḥkhayoḥ 80| dhanurbhaṃge matibhraṃśe kaikayyā maraṇe pituḥ | araṇyagamane tatra haraṇe tava vāridheḥ 81| taraṇe rakṣasāṃ bharturmāraṇe'pi raṇeraṇe | sahāyībhavane mahyamṛkṣavānararakṣasām 82| lābhe tava pratijñāyāḥ satyatve ca satīmaṇe | punaḥ svabaṃdhusaṃbaṃdhe rājyaprāptau ca bhāmini 83| punaḥ priyāviyoge ca kāraṇaṃ yadavāraṇam | prasīdati tadevādya saṃyoge punarāvayoḥ 84| vedo'nyathā kṛto yena lokotpatti layau yataḥ | lokānanugatastasmātkāraṇaṃ prathamaṃ tvaham 85| adṛṣṭamanuvartaṃte lokāḥ saṃpratibodhakāḥ | bhogena jīryate'dṛṣṭaṃ tattadbhuktaṃ tvayā vane 86| sneho'kāraṇakaḥ sīte vardhamāno mama tvayi | lokādṛṣṭe tiraskṛtya tvāmāhvayata ādarāt 87| śaṅkitenāpi doṣeṇa snehanairmalyamajjanam | bhavatīti sa vai śuddha āsvādyo vibudhaiḥ sadā 88| snehaśuddhiriyaṃ bhadre kṛtā me tvayi nānyathā | maṃtavyaṃ rakṣito'pyeṣa lokaḥ śiṣṭānuvartinā 89| āvayorniṃdayā devi sarvāvasthā suśuddhaye | loko naśyeddhi saṃmūḍhaścaritairmahatāmayam 90| āvayorujjvalā kīrtirāvayorujjvalo rasaḥ | āvayorujjvalau vaṃśāvāvayorujjvalāḥ kriyāḥ 91| bhaveyurāvayoḥ kīrtirgāyakā ujjvalā bhuvi | āvayorbhaktimaṃto ye te yāṃtyaṃte bhavāṃbudheḥ 92| ityuktā bhavatī tena prīyamāṇena te guṇaiḥ | patyuḥ pādāṃbuje draṣṭuṃ karotu sadayaṃ manaḥ 93| vāsāṃsi ramaṇīyāni bhūṣaṇāni mahāṃti ca | aṃgarāgastathā gaṃdhā manojñāstvayi yojitāḥ 94| ratho dāsyaśca rāmeṇa preṣitā utsavāyate | chatraṃ ca cāmare śubhre gajā aśvāśca śobhane 95| stūyamānā dvijaśreṣṭhaiḥ sūtamāgadhabaṃdibhiḥ | vaṃdyamānā purastrībhiḥ sevyamānā ca yoddhṛbhiḥ 96| puṣpaiḥ saṃchādyamānā ca devīdevāṃganādibhiḥ | dhanāni dadatī tebhyo dvijātibhyo yathepsitam 97| gajārūḍhau kumārau ca puraskṛtya janeśvarī | mayānugamyamānā ca gacchāyodhyāṃ nijāṃ purīm 98| tvayi tatra gatāyāṃ tu saṃgatāyāṃ priyeṇa te | sarvāsāṃ rājanārīṇāmāgatānāṃ ca sarvaśaḥ 99| sarvāsāmṛṣipatnīnāṃ kausalānāṃ tathaiva ca | maṃgalairvādyagītādyairbhavatvadya mahotsavaḥ 100| śeṣa uvāca-| itivijñāpanāṃ devī śrutvā sītā tamāha sā | nāhaṃ kīrtikarī rājño hyapakīrtiḥ svayaṃ tvaham 101| kiṃ mayā tasya sādhyaṃ syāddharmakāmārthaśūnyayā | satyevaṃ bhavatāṃ bhūpe ko viśvāso niraṃkuśe 102| pratyakṣā vā parokṣā vā bharturdoṣā manaḥsthitāḥ | na vācyā jātu mādṛśyā kalyāṇakulajātayā 103| pāṇigrahaṇakāle me yadrūpo hṛdaye sthitaḥ | tadrūpo hṛdayānnāsau kadācidapasarpati 104| lakṣmaṇemau kumārau me tattejoṃśasamudbhavau | vaṃśāṃkurau mahāśūrau dhanurvidyāviśāradau 105| nītvā pituḥ samīpaṃ tu lālanīyau prayatnataḥ | tapasārādhayiṣyāmi rāmaṃ kāmamiha sthitā 106| vācyaṃ tvayā mahābhāga pūjyapādābhivaṃdanam | sarvebhyaḥ kuśalaṃ cāpi gatveto madapekṣayā 107| putrau samādiśatsītā gacchataṃ pituraṃtikam | śuśrūṣaṇīya evāsau bhavadbhyāṃ svapadapradaḥ 108| ājñaptāvapyanicchaṃtau tau kumārau kuśīlavau | vālmīkivacanāttatra jagmatuśca salakṣmaṇau 109| vālmīkereva pādābjasamīpaṃ tatsutau gatau | lakṣmaṇo'pi vavaṃde taṃ gatvā bālakasaṃyutaḥ 110| vālmīkirlakṣmaṇastau tu kumārau militā amī | sabhāyāṃ saṃsthitaṃ rāmaṃ jñātvā te jagmurutsukāḥ 111| lakṣmaṇaḥ praṇipatyātha sītāvākyādisarvaśaḥ | kathayāmāsa rāmāya harṣaśokayutaḥ sudhīḥ 112| sītāsaṃdeśavākyebhyo rāmo mūrcchāṃ samanvabhūt | saṃjñāmavāpya covāca lakṣmaṇaṃ nayakovidam 113| gaccha mitra punastatra yatnena mahatā ca tām | śīghramānaya bhadraṃ te madvākyāni nivedya ca 114| araṇye kiṃ tapasyaṃtyā gatiranyā viciṃtitā | śrutā dṛṣṭātha vā matto yannāgacchasi jānaki 115| tvadicchayā tvameveto gatāraṇyaṃ munipriyam | pūjitā munipatnyastā dṛṣṭā munigaṇāstvayā 116| pūrṇo manorathaste'dya kiṃ nāgacchasi bhāmini | na doṣaṃ mayi paśyestvaṃ svātmecchāyā vilokanāt 117| gatvā gatvātha vāmoru patireva gatiḥ striyāḥ | nirguṇopi guṇāṃbhodhiḥ kiṃpunarmanasepsitaḥ 118| yāyā kriyākulastrīṇāṃ sāsā patyuḥ pratuṣṭaye | pūrvamevapratuṣṭo'hamidānīṃ sutarāṃ tvayi 119| yāgo japastapodānaṃ vrataṃ tīrthaṃ dayādikam | devāśca mayi saṃtuṣṭe tuṣṭametadasaṃśayam 120| śeṣa uvāca-| iti saṃdeśamādāya sītāṃ prati jagatpateḥ | āha lakṣmaṇa ātmeśamānataḥ praṇayāddharau 121| sītānayanamuddiśya prasannastvaṃ yadūcivān | kathayiṣyāmi tadvākyaṃ vinayena samanvitam 122| ityuktvā pādayornatvā raghunāthasya lakṣmaṇaḥ | jagāma tvaritaḥ sītāṃ rathe tiṣṭhanmahājave 123| vālmīkiḥ śrīyutau vīkṣya rāmaputrau mahaujasau | uvāca smitamādhāya mukhaṃ kṛtvā manoharam 124| yuvāṃ pragāyatāṃ putrau rāmacāritramadbhutam | vīṇāṃ pravādayaṃtau ca kalagānena śobhitam 125| ityaktau tau sutau rāmacāritraṃ bahupuṇyadam | agāyatāṃ mahābhāgau suvākyapadacitritam 126| yasmindharmavidhiḥ sākṣātpātivratyaṃ tu yatsthitam | bhrātṛsneho mahānyatra gurubhaktistathaiva ca 127| svāmisevakayoryatra nītirmūrtimatī kila | adharmakaraśāstiṃ vai yatra sākṣādraghūdvahāt 128| tadgānena jagadvyāptaṃ divi devā api sthitāḥ | kinnarā api yadgānaṃ śrutvā mūrcchāmitāḥ kṣaṇāt 129| vīṇāyāraṇitaṃ śrutvā tālamānena śobhitam | nikhilā pariṣattatra śālabhaṃ jīvacitritā 130| harṣādaśrūṇimuṃcaṃto rāmādyā bhūmipāstathā | tadgānapaṃcamālāpamohitāścitritopamāḥ 131| tatra rāmaḥ sutau dṛṣṭvā mahāgānavimohakau | adāttābhyāṃ suvarṇasya lakṣaṃ lakṣaṃ pṛthakpṛthak 132| tadā dānaparaṃ dṛṣṭvā vālmīkiṃ munisattamam | abrūtāṃ prahasaṃtau tau kiṃcidvakrabhruvau tataḥ 133| mune mahānayonena kriyate bhūmipena vai | yadāvābhyāṃ suvarṇāni dātumicchati lobhayan 134| pratigraho brāhmaṇānāṃ śasyate netareṣu vai | pratigrahaparo rājā narakāyaiva kalpate 135| āvayoḥ kṛpayā muktaṃ rājyaṃ bhuṃkte mahīpatiḥ | kathaṃ dātuṃ suvarṇāni vāṃchati śreyasāṃcitaḥ 136| ityuktavaṃtau tau dṛṣṭvā vālmīkiḥ kṛpayāyutaḥ | aśaṃsadyuṣmatpitaraṃ jānīthāṃ nītivittamau 137| iti śrutvā munervākyaṃ bālakau nṛpapādayoḥ | lagnau vinayasaṃyuktau mātṛbhaktyātinirmalau 138| rāmo bālau dṛḍhaṃ svāṃge parirabhya mudānvitaḥ | mene striyāstadā dharmau mūrtimaṃtāvupasthitau 139| sabhāpi rāmasutayorvīkṣya vaktre manorame | jānakīpatibhaktitvaṃ satyaṃ mene munīśvara 140| iti śeṣamukhaproktaṃ śrutvā vātsyāyano'bravīt | rāmāyaṇaṃ śrotumanāḥ sarvadharmasamanvitam 141| vātsyāyana uvāca| kasminkāle kṛtaṃ svāminrāmāyaṇamidaṃ mahat | kasmāccakāra kintatra varṇanaṃ tadvadasva me 142| śeṣa uvāca-| ekadā gatavānvipro vālmīkirvipinaṃ mahat | yatra tālāstamālāśca kiṃśukā yatra puṣpitāḥ 143| ketakī yatra rajasā kurvatī saurabhaṃ vanam | śaśiprabheva mahatī dṛśyate śubhrakarṇabhṛt | caṃpakobakulaścāpi kovidāraḥ kuraṃṭakaḥ 144| aneke puṣpitā yatra pādapāḥ śobhane vane | kokilānāṃ virāveṇa ṣaṭpadānāṃ ca śabditaiḥ 145| saṃghuṣṭaṃ sarvato ramyaṃ manoharavayonvitam | tatra krauṃcayugaṃ ramyaṃ kāmabāṇaprapīḍitam 146| parasparaṃ prahṛṣitaṃ reme snigdhatayā sthitam | tadā vyādhaḥ samāgatya tayorekaṃ manoharam 147| avadhīnnirdayaḥ kaścinmāṃsāsvādanalolupaḥ | tadā krauṃcī vyādhahataṃ svapatiṃ vīkṣya duḥkhitā 148| vilalāpa bhṛśaṃ duḥkhānmuṃcaṃtī rāvamuccakaiḥ | tadā muniḥ prakupito niṣādaṃ krauṃcaghātakam 149| śaśāpa vāryupaspṛśya saritaḥ pāvanaṃ śubham | mā niṣāda pratiṣṭhāṃ tvamagamaḥ śāśvatīḥ samāḥ 150| yatkrauṃcapakṣiṇorekamavadhīḥ kāmamohitam | tadā prabaṃdhaṃ ślokasya jātaṃ matvā hyanudvijāḥ 151| ūcurmuniṃ prahṛṣṭāste śaṃsaṃtaḥ sādhusādhviti | svāmiñchāpodite vākye bhāratīślokamātanot 152| atyaṃtaṃ mohano jātaḥ śloko'yaṃ munisattama | tadā muniḥ prahṛṣṭātmā babhūva vāḍavarṣabha | tasminkāle samāgatya brahmā putraiḥ samanvitaḥ 153| vaco jagāda vālmīkiṃ dhanyosi tvaṃ munīśvara | bhāratī tvanmukhe sthitvā ślokatvaṃ samapadyata 154| tasmādrāmāyaṇaṃ ramyaṃ kuruṣva madhurākṣaram | yena te vimalā kīrtirākalpāṃtaṃ bhaviṣyati 155| dhanyā saiva mukhe vāṇī rāmanāmnā samanvitā | anyā kāmakathā nṝṇāṃ janayatyeva pātakam 156| tasmātkuruṣva rāmasya caritaṃ lokaviśrutam | yena syātpāpināṃ pāpahānireva padepade 157| ityuktvāṃtardadhe sraṣṭā sarvadevaiḥ samanvitaḥ | tataḥ saciṃtayāmāsa kathaṃ rāmāyaṇaṃ bhavet 158| tadā dhyānaparo jāto nadītīre manorame | tasya cetasyatho rāmaḥ prādurbhūto manoharaḥ 159| nīlotpaladalaśyāmaṃ rāmaṃ rājīvalocanam | nirīkṣya tasya caritaṃ bhūtaṃbhāvibhavacca yat 160| tadātyaṃtaṃ mudaṃ prāpto rāmāyaṇamathāsṛjat | manoramapadairyuktaṃ vṛttairbahuvidhairapi 161| ṣaṭkāṃḍāni suramyāṇi yatra rāmāyaṇe'nagha | bālamāraṇyakaṃ cānyatkiṣkiṃdhā suṃdaraṃ tathā 162| yuddhamuttaramanyacca ṣaḍetāni mahāmate | śṛṇuyādyo naraḥ puṇyātsarvapāpaiḥ pramucyate 163| tatra bāle tu saṃtuṣṭaḥ putreṣṭyā caturassutān | prāpa paṃktirathaḥ sākṣāddhariṃ brahmasanātanam 164| sa kauśikamakhaṃ gatvā sītāmudvāhya bhārgavam | āgatya puramutkṛṣṭo yauvarājyaprakalpanam 165| mātṛvākyādvanaṃ prāgādgaṃgāmuttīrya parvatam | citrakūṭaṃ mahilayā lakṣmaṇena samanvitaḥ 166| bharatastaṃ vane śrutvā jagāma bhrātaraṃ nayī | tamaprāpya svayaṃ naṃdigrāme vāsamacīkarat 167| bālametacchṛṇuṣvānyadāraṇyakasamudbhavam | munīnāmāśrame vāsastatra tatropavarṇanam 168| nāsācchedaḥ śūrpaṇakhyāḥ kharadūṣaṇanāśanam | māyāmārīcahananaṃ daityādrāmāpahāraṇam 169| vane virahiṇā bhrāṃtaṃ manuṣyacaritaṃ bhṛtam | kabaṃdhaprekṣaṇaṃ tatra pampāyāṃ gamanaṃ tathā 170| hanūmatā saṃgamanamityetadvanasaṃjñitam | aparaṃ ca śṛṇu mune saṃkṣipya kathayāmyaham 171| saptatālaprabhedaśca vālermāraṇamadbhutam | sugrīve rājyadānaṃ ca nagavarṇanamityuta 172| lakṣmaṇātkarmasaṃdeśaḥ sugrīvasya vivāsanam | tathā sainyasamuddeśaḥ sītānveṣaṇamapyuta 173| saṃpātiprekṣaṇaṃ tatra vāridherlaṃghanaṃ tathā | paratīre kapiprāptiḥ kaiṣkiṃdhaṃ kāṃḍamadbhutam 174| suṃdaraṃ śṛṇu kāṃḍaṃ vai yatra rāmakathādbhutā | pratigehe prati bhrāṃtiḥ kapeścitrasya darśanam 175| sītāsaṃdarśanaṃ tatra jānakyābhāṣaṇaṃ tathā | vanabhaṃgaḥ prakupitairbaṃdhanaṃ vānarasya ca 176| tato laṃkāprajvalanaṃ vānaraiḥ saṃgatistataḥ | rāmābhijñānadānaṃ ca sainyaprasthānameva ca 177| samudre setukaraṇaṃ śukasāraṇasaṃgatiḥ | iti suṃdaramākhyātaṃ yuddhe sītāsamāgamaḥ 178| uttare ṛṣisaṃvādo yajñaprāraṃbha eva ca | tatrānekā rāmakathāḥ śṛṇvatāṃ pāpanāśakāḥ 179| iti ṣaṭkāṃḍamākhyātaṃ brahmahatyāpanodanam | saṃkṣepato mayā tubhyamākhyātaṃ sumanoharam 180| caturviṃśatisāhasraṃ ṣaṭkāṃḍaparicihnitam | tadvai rāmāyaṇaṃ proktaṃ mahāpātakanāśanam 181| tacchrutvā rāghavaḥ prītaḥ putrāvādhāya cāsane | dṛḍhaṃ tau parirabhyātha sītāṃ sasmāra vallabhām 182| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṇḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe| rāmāyaṇagānaṃnāma ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ 66|