Chapter 33

शेष उवाच। गच्छत्सु रथिवर्येषु शत्रुघ्नादिषु भूरिषु । महाराजेषु सर्वेषु रथकोटियुतेषु च १। अकस्मादभवन्मार्गे तमः परमदारुणम् । यस्मिन्स्वीयो न पारक्यो लक्ष्यते ज्ञातिभिर्नरैः २। रजसा व्यावृतं व्योम विद्युत्स्तनितसंकुलम् । एतादृशे तु संमर्दे महाभयकरे ततः ३। मेघा वर्षंति रुधिरं पूयामेध्यादिकं बहु । अत्याकुला बभूवुस्ते वीराः परमवैरिणः ४। आकुलीकृतलोके तु किमिदं किमिति स्थितिः । तमोव्याप्तानि लोकानां चक्षूंषि प्रथितौजसाम् ५। जहाराश्वं रावणस्य सुहृत्पातालसंस्थितः । विद्युन्मालीति विख्यातो राक्षसश्रेणिसंवृतः ६। कामगे सुविमाने तु सर्वायसनिषेविणि । आरूढोऽश्वं तु वीराणां भयं कुर्वञ्जहार ह ७। मुहूर्तात्तत्तमो नष्टमाकाशं विमलं बभौ । वीराः शत्रुघ्नमुख्यास्ते प्रोचुः कुत्र हयोऽस्ति सः ८। ते सर्वे हयराजं तु लोकयंतः परस्परम् । ददृशुर्न यदा वाहं हाहाकारस्तदाभवत् ९। कुत्राश्वो हयमेधस्य केन नीतः कुबुद्धिना । इति वाचमवोचंस्ते तावत्स दनुजेश्वरः १०। ददृशे सुभटैः सर्वै रथस्थैः शौर्यशोभितैः । विमानवरमारूढै राक्षसाग्र्यैः समावृतः ११। दुमुर्खा विकरालास्या लंबदंष्ट्रा भयानकाः । राक्षसास्तत्र दृश्यंते सैन्यग्रासाय चोद्यताः १२। तदा तं वेदयामासुः शत्रुघ्नं नृवरोत्तमम् । हयो नीतो न जानीमः खे विमानविलासिना १३। तमसा व्याकुलान्कृत्वा वीरानस्मान्समाययौ । जग्राह नृपशार्दूल हयं कुरु यथोचितम् १४। शत्रुघ्नस्तद्वचः श्रुत्वा महारोषसमावृतः । कोऽस्त्येष राक्षसो यो मे हयं जग्राह वीर्यवान् १५। विमानं तत्पतत्वद्य मद्बाणव्रजनिर्हतम् । पतत्वद्य शिरस्तस्य क्षुरप्रैर्मम वैरिणः १६। सज्जीयंतां रथाः सर्वैर्महाशस्त्रास्त्रपूरिताः । यांतु तं प्रतिसंहर्तुं योद्धारो वाजिहारिणम् १७। इत्युक्त्वा रोषताम्राक्ष उवाच निजमंत्रिणम् । नयानयविदं शूरं युद्धकार्यविशारदम् १८। शत्रुघ्न उवाच। मंत्रिन्कथय के योज्या राक्षसस्य वधोद्यताः । महाशस्त्रा महाशूराः परमास्त्रविदुत्तमाः १९। कथयाशु विचार्यैवं तत्करोमि भवद्वचः । वीरान्कथय तस्यैवं योग्यान्सर्वास्त्रकोविदान् २०। एतच्छ्रुत्वा तु सचिवः प्राह वाक्यं यथोचितम् । वीरान्रणवरे योग्यान्दर्शयंस्तरसा नतान् २१। सुमतिरुवाच। जेतुं गच्छतु तद्रक्षः समरे विजयोद्यतः । महाशस्त्रास्त्रसंयुक्तः पुष्कलः परतापनः २२। तथा लक्ष्मीनिधिर्यातु शस्त्रसंघसमन्वितः । करोतु तस्य यानस्य भंगं तीक्ष्णैः स्वसायकैः २३। हनूमान्धृष्टकर्मात्र राक्षसैर्योधितुं क्षमः । करोतु मुखपुच्छाभ्यां ताडनं रक्षसां प्रभो २४। वानरा अपि ये वीरा रणकर्मविशारदाः । गच्छंतु तेऽखिला योद्धुं तववाक्यप्रणोदिताः २५। सुमदश्च सुबाहुश्च प्रतापाग्र्यश्च सत्तमाः । गच्छंतु सायकैस्तीक्ष्णैस्तान्योद्धुं राक्षसाधमान् २६। भवानपि महाशस्त्रपरिवारो रथे स्थितः । करोतु युद्धे विजयं राक्षसं हंतुमुद्यतः २७। एतन्मम मतं राजन्ये योधास्तत्प्रमर्दनाः । ते गच्छंतु रणे शूराः किमन्यैर्बहुभिर्भटैः २८। इत्युक्तवति वीराग्र्येऽमात्ये सुमतिसंज्ञिके । शत्रुघ्नः कथयामास वीरान्संग्रामकोविदान् २९। भो वीराः पुष्कलाद्या ये सर्वशस्त्रास्त्रकोविदाः । ते वदंतु प्रतिज्ञां वै मत्पुरो राक्षसार्दने ३०। कृत्वा प्रतिज्ञां विपुलां स्वपराक्रमशोभिनीम् । गच्छंतु रणमध्ये हि भवंतो बलसंयुताः ३१। इति वाक्यं समाकर्ण्य शत्रुघ्नस्य महाबलाः । स्वां स्वां प्रतिज्ञां महतीं चक्रुस्ते तेजसान्विताः ३२। तत्रादौ पुष्कलो वीरः श्रुत्वा वाक्यं महीपतेः । परमोत्साहसंपन्नः प्रतिज्ञामूचिवानिमाम् ३३। पुष्कल उवाच। शृणुष्व नृपशार्दूल मत्प्रतिज्ञां पराक्रमात् । विहितां सर्वलोकानां शृण्वतां परमाद्भुताम् ३४। चेन्न कुर्यां क्षुरप्राग्रैस्तीक्ष्णैः कोदंडनिर्गतैः । दैत्यं मूर्च्छासमाक्रांतं कीर्णकेशाकुलाननम् ३५। कन्या स्वभोक्तुर्यत्पापं यत्पापं देवनिंदने । तत्पापं मम वै भूयाच्चेत्कुर्यां स्ववचोऽनृतम् ३६। यदिमद्बाणनिर्भिन्नाः सैनिकाः सुमहाबलाः । न पतंति महाराज प्रतिज्ञां तत्र मे शृणु ३७। विष्ण्वीशयोर्विभेदं यः शिवशक्त्योः करोत्यपि । तत्पापं मम वै भूयाच्चेन्न कुर्यामृतं वचः ३८। सर्वं मद्वाक्यमित्युक्तं रघुनाथपदांबुजे । भक्तिर्मे निश्चला यास्ति सैव सत्यं करिष्यति ३९। पुष्कलस्य प्रतिज्ञां तां श्रुत्वा लक्ष्मीनिधिर्नृपः । प्रतिज्ञां व्यदधात्सत्यां स्वपराक्रमशोभिताम् ४०। लक्ष्मीनिधिरुवाच। वेदानां निंदनं श्रुत्वा आस्ते यो मौनिवन्नरः । मानसे रोचयेद्यस्तु सर्वधर्मबहिष्कृतः ४१। ब्राह्मणो यो दुराचारो रसलाक्षादिविक्रयी । विक्रीणाति च गां मूढो धनलोभेन मोहितः ४२। म्लेच्छकूपोदकं पीत्वा प्रायश्चित्तं तु नाचरेत् । तत्पापं मम वै भूयाद्विमुखश्चेद्भवाम्यहम् ४३। तत्प्रतिज्ञामथाश्रुत्य हनूमान्रणकोविदः । रामांघ्रिस्मरणं कृत्वा प्रोवाच वचनं शुभम् ४४। मत्स्वामीहृदये नित्यं ध्येयो वै योगिभिर्मुहुः । यं देवाः सासुराः सर्वे नमंति मणिमौलिभिः ४५। रामः श्रीमानयोध्यायाः पतिर्लोकेशपूजितः । तं स्मृत्वा यद्ब्रुवे वाक्यं तद्वै सत्यं भवष्यिति ४६। राजन्कोयं लघुर्दैत्यो दुर्बलः कामगे स्थितः । कथयाशु मया कार्यमेकेन विनिपातनम् ४७। मेरुं देवेंद्रसहितं लांगूलाग्रेण तोलये । जलधिं शोषये सर्वं सांवर्तं वा पिबाम्यहम् ४८। राज्ञः श्रीरघुनाथस्य जानक्याः कृपया मम । तन्नास्ति भूतले राजन्यदसाध्यं कदा भवेत् ४९। एतद्वाक्यं मया प्रोक्तमनृतं स्याद्यदि प्रभो । तदैव रघुनाथस्य भक्तिदूरो भवाम्यहम् ५०। यः शूद्रः कपिलां गां वै पयोबुद्ध्यानुपालयेत् । तस्य पापं ममैवास्तु चेत्कुर्यामनृतं वचः ५१। ब्राह्मणीं गच्छते मोहाच्छूद्रः कामविमोहितः । तस्य पापं ममैवास्तु चेत्कुर्यामनृतं वचः ५२। यद्घ्राणान्नरकं गच्छेत्स्पर्शनाच्चापि रौरवम् । तां पिबेन्मदिरां यो वा जिह्वास्वादेन लोलुपः ५३। तस्य यज्जायते पापं तन्ममैवास्तु निश्चितम् । चेन्न कुर्यां प्रतिज्ञातं सत्यं रामकृपाबलात् ५४। एवमुक्ते महावीरैर्योद्धारस्तरसा युताः । चक्रुः प्रतिज्ञां महतीं स्वपराक्रमशालिनीम् ५५। शत्रुघ्नोऽपि व्यधात्तत्र प्रतिज्ञां पश्यतां नृणाम् । साधुसाधु प्रशंसन्वै तान्वीरान्युद्धकोविदान् ५६। कथयामि पुरो वः स्वां प्रतिज्ञां सत्त्वशोभिताम् । तच्छृण्वंतु महाभागा युद्धोत्साहसमन्विताः ५७। चेत्तस्य शिर आहत्य पातयामि न सायकैः । विमानाच्च कबंधाच्च भिन्नं छिन्नं च भूतले ५८। यत्पापं कूटसाक्ष्येण यत्पापं स्वर्णचौर्यतः । यत्पापं ब्रह्मनिंदायां तन्ममास्त्वद्य निश्चयात् ५९। इति शत्रुघ्नसद्वाक्यं श्रुत्वा ते वीरपूजिताः । धन्योसि राघवभ्रातः कस्त्वदन्यो परो भवेत् ६०। त्वया वै निहतो दैत्यो देवदानवदुःखदः । लवणो नाम लोकेश मधुपुत्रो महाबलः ६१। कोयं वै राक्षसो दुष्टः क्व चास्य बलमल्पकम् । करिष्यसि क्षणादेव तस्य नाशं महामते ६२। इत्युक्त्वा ते महावीराः सज्जीभूता रणांगणे । प्रतिज्ञां स्वामृतां कर्तुं ययुस्ते राक्षसं मुदा ६३। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे वीरप्रतिज्ञाकथनंनाम त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः ३३ ।

śeṣa uvāca| gacchatsu rathivaryeṣu śatrughnādiṣu bhūriṣu | mahārājeṣu sarveṣu rathakoṭiyuteṣu ca 1| akasmādabhavanmārge tamaḥ paramadāruṇam | yasminsvīyo na pārakyo lakṣyate jñātibhirnaraiḥ 2| rajasā vyāvṛtaṃ vyoma vidyutstanitasaṃkulam | etādṛśe tu saṃmarde mahābhayakare tataḥ 3| meghā varṣaṃti rudhiraṃ pūyāmedhyādikaṃ bahu | atyākulā babhūvuste vīrāḥ paramavairiṇaḥ 4| ākulīkṛtaloke tu kimidaṃ kimiti sthitiḥ | tamovyāptāni lokānāṃ cakṣūṃṣi prathitaujasām 5| jahārāśvaṃ rāvaṇasya suhṛtpātālasaṃsthitaḥ | vidyunmālīti vikhyāto rākṣasaśreṇisaṃvṛtaḥ 6| kāmage suvimāne tu sarvāyasaniṣeviṇi | ārūḍho'śvaṃ tu vīrāṇāṃ bhayaṃ kurvañjahāra ha 7| muhūrtāttattamo naṣṭamākāśaṃ vimalaṃ babhau | vīrāḥ śatrughnamukhyāste procuḥ kutra hayo'sti saḥ 8| te sarve hayarājaṃ tu lokayaṃtaḥ parasparam | dadṛśurna yadā vāhaṃ hāhākārastadābhavat 9| kutrāśvo hayamedhasya kena nītaḥ kubuddhinā | iti vācamavocaṃste tāvatsa danujeśvaraḥ 10| dadṛśe subhaṭaiḥ sarvai rathasthaiḥ śauryaśobhitaiḥ | vimānavaramārūḍhai rākṣasāgryaiḥ samāvṛtaḥ 11| dumurkhā vikarālāsyā laṃbadaṃṣṭrā bhayānakāḥ | rākṣasāstatra dṛśyaṃte sainyagrāsāya codyatāḥ 12| tadā taṃ vedayāmāsuḥ śatrughnaṃ nṛvarottamam | hayo nīto na jānīmaḥ khe vimānavilāsinā 13| tamasā vyākulānkṛtvā vīrānasmānsamāyayau | jagrāha nṛpaśārdūla hayaṃ kuru yathocitam 14| śatrughnastadvacaḥ śrutvā mahāroṣasamāvṛtaḥ | ko'styeṣa rākṣaso yo me hayaṃ jagrāha vīryavān 15| vimānaṃ tatpatatvadya madbāṇavrajanirhatam | patatvadya śirastasya kṣuraprairmama vairiṇaḥ 16| sajjīyaṃtāṃ rathāḥ sarvairmahāśastrāstrapūritāḥ | yāṃtu taṃ pratisaṃhartuṃ yoddhāro vājihāriṇam 17| ityuktvā roṣatāmrākṣa uvāca nijamaṃtriṇam | nayānayavidaṃ śūraṃ yuddhakāryaviśāradam 18| śatrughna uvāca| maṃtrinkathaya ke yojyā rākṣasasya vadhodyatāḥ | mahāśastrā mahāśūrāḥ paramāstraviduttamāḥ 19| kathayāśu vicāryaivaṃ tatkaromi bhavadvacaḥ | vīrānkathaya tasyaivaṃ yogyānsarvāstrakovidān 20| etacchrutvā tu sacivaḥ prāha vākyaṃ yathocitam | vīrānraṇavare yogyāndarśayaṃstarasā natān 21| sumatiruvāca| jetuṃ gacchatu tadrakṣaḥ samare vijayodyataḥ | mahāśastrāstrasaṃyuktaḥ puṣkalaḥ paratāpanaḥ 22| tathā lakṣmīnidhiryātu śastrasaṃghasamanvitaḥ | karotu tasya yānasya bhaṃgaṃ tīkṣṇaiḥ svasāyakaiḥ 23| hanūmāndhṛṣṭakarmātra rākṣasairyodhituṃ kṣamaḥ | karotu mukhapucchābhyāṃ tāḍanaṃ rakṣasāṃ prabho 24| vānarā api ye vīrā raṇakarmaviśāradāḥ | gacchaṃtu te'khilā yoddhuṃ tavavākyapraṇoditāḥ 25| sumadaśca subāhuśca pratāpāgryaśca sattamāḥ | gacchaṃtu sāyakaistīkṣṇaistānyoddhuṃ rākṣasādhamān 26| bhavānapi mahāśastraparivāro rathe sthitaḥ | karotu yuddhe vijayaṃ rākṣasaṃ haṃtumudyataḥ 27| etanmama mataṃ rājanye yodhāstatpramardanāḥ | te gacchaṃtu raṇe śūrāḥ kimanyairbahubhirbhaṭaiḥ 28| ityuktavati vīrāgrye'mātye sumatisaṃjñike | śatrughnaḥ kathayāmāsa vīrānsaṃgrāmakovidān 29| bho vīrāḥ puṣkalādyā ye sarvaśastrāstrakovidāḥ | te vadaṃtu pratijñāṃ vai matpuro rākṣasārdane 30| kṛtvā pratijñāṃ vipulāṃ svaparākramaśobhinīm | gacchaṃtu raṇamadhye hi bhavaṃto balasaṃyutāḥ 31| iti vākyaṃ samākarṇya śatrughnasya mahābalāḥ | svāṃ svāṃ pratijñāṃ mahatīṃ cakruste tejasānvitāḥ 32| tatrādau puṣkalo vīraḥ śrutvā vākyaṃ mahīpateḥ | paramotsāhasaṃpannaḥ pratijñāmūcivānimām 33| puṣkala uvāca| śṛṇuṣva nṛpaśārdūla matpratijñāṃ parākramāt | vihitāṃ sarvalokānāṃ śṛṇvatāṃ paramādbhutām 34| cenna kuryāṃ kṣuraprāgraistīkṣṇaiḥ kodaṃḍanirgataiḥ | daityaṃ mūrcchāsamākrāṃtaṃ kīrṇakeśākulānanam 35| kanyā svabhokturyatpāpaṃ yatpāpaṃ devaniṃdane | tatpāpaṃ mama vai bhūyāccetkuryāṃ svavaco'nṛtam 36| yadimadbāṇanirbhinnāḥ sainikāḥ sumahābalāḥ | na pataṃti mahārāja pratijñāṃ tatra me śṛṇu 37| viṣṇvīśayorvibhedaṃ yaḥ śivaśaktyoḥ karotyapi | tatpāpaṃ mama vai bhūyāccenna kuryāmṛtaṃ vacaḥ 38| sarvaṃ madvākyamityuktaṃ raghunāthapadāṃbuje | bhaktirme niścalā yāsti saiva satyaṃ kariṣyati 39| puṣkalasya pratijñāṃ tāṃ śrutvā lakṣmīnidhirnṛpaḥ | pratijñāṃ vyadadhātsatyāṃ svaparākramaśobhitām 40| lakṣmīnidhiruvāca| vedānāṃ niṃdanaṃ śrutvā āste yo maunivannaraḥ | mānase rocayedyastu sarvadharmabahiṣkṛtaḥ 41| brāhmaṇo yo durācāro rasalākṣādivikrayī | vikrīṇāti ca gāṃ mūḍho dhanalobhena mohitaḥ 42| mlecchakūpodakaṃ pītvā prāyaścittaṃ tu nācaret | tatpāpaṃ mama vai bhūyādvimukhaścedbhavāmyaham 43| tatpratijñāmathāśrutya hanūmānraṇakovidaḥ | rāmāṃghrismaraṇaṃ kṛtvā provāca vacanaṃ śubham 44| matsvāmīhṛdaye nityaṃ dhyeyo vai yogibhirmuhuḥ | yaṃ devāḥ sāsurāḥ sarve namaṃti maṇimaulibhiḥ 45| rāmaḥ śrīmānayodhyāyāḥ patirlokeśapūjitaḥ | taṃ smṛtvā yadbruve vākyaṃ tadvai satyaṃ bhavaṣyiti 46| rājankoyaṃ laghurdaityo durbalaḥ kāmage sthitaḥ | kathayāśu mayā kāryamekena vinipātanam 47| meruṃ deveṃdrasahitaṃ lāṃgūlāgreṇa tolaye | jaladhiṃ śoṣaye sarvaṃ sāṃvartaṃ vā pibāmyaham 48| rājñaḥ śrīraghunāthasya jānakyāḥ kṛpayā mama | tannāsti bhūtale rājanyadasādhyaṃ kadā bhavet 49| etadvākyaṃ mayā proktamanṛtaṃ syādyadi prabho | tadaiva raghunāthasya bhaktidūro bhavāmyaham 50| yaḥ śūdraḥ kapilāṃ gāṃ vai payobuddhyānupālayet | tasya pāpaṃ mamaivāstu cetkuryāmanṛtaṃ vacaḥ 51| brāhmaṇīṃ gacchate mohācchūdraḥ kāmavimohitaḥ | tasya pāpaṃ mamaivāstu cetkuryāmanṛtaṃ vacaḥ 52| yadghrāṇānnarakaṃ gacchetsparśanāccāpi rauravam | tāṃ pibenmadirāṃ yo vā jihvāsvādena lolupaḥ 53| tasya yajjāyate pāpaṃ tanmamaivāstu niścitam | cenna kuryāṃ pratijñātaṃ satyaṃ rāmakṛpābalāt 54| evamukte mahāvīrairyoddhārastarasā yutāḥ | cakruḥ pratijñāṃ mahatīṃ svaparākramaśālinīm 55| śatrughno'pi vyadhāttatra pratijñāṃ paśyatāṃ nṛṇām | sādhusādhu praśaṃsanvai tānvīrānyuddhakovidān 56| kathayāmi puro vaḥ svāṃ pratijñāṃ sattvaśobhitām | tacchṛṇvaṃtu mahābhāgā yuddhotsāhasamanvitāḥ 57| cettasya śira āhatya pātayāmi na sāyakaiḥ | vimānācca kabaṃdhācca bhinnaṃ chinnaṃ ca bhūtale 58| yatpāpaṃ kūṭasākṣyeṇa yatpāpaṃ svarṇacauryataḥ | yatpāpaṃ brahmaniṃdāyāṃ tanmamāstvadya niścayāt 59| iti śatrughnasadvākyaṃ śrutvā te vīrapūjitāḥ | dhanyosi rāghavabhrātaḥ kastvadanyo paro bhavet 60| tvayā vai nihato daityo devadānavaduḥkhadaḥ | lavaṇo nāma lokeśa madhuputro mahābalaḥ 61| koyaṃ vai rākṣaso duṣṭaḥ kva cāsya balamalpakam | kariṣyasi kṣaṇādeva tasya nāśaṃ mahāmate 62| ityuktvā te mahāvīrāḥ sajjībhūtā raṇāṃgaṇe | pratijñāṃ svāmṛtāṃ kartuṃ yayuste rākṣasaṃ mudā 63| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe vīrapratijñākathanaṃnāma trayastriṃśattamo'dhyāyaḥ 33 |