Chapter 60

व्यास उवाच- एवं त्वाश्रमनिष्ठानां यतीनां नियतात्मनाम् । भैक्ष्येण वर्तनं प्रोक्तं फलमूलैरथापि वा १। एककालं चरेद्भैक्ष्यं न प्रसज्येत विस्तरम् । भैक्ष्ये प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति २। सप्तागारं चरेद्भैक्ष्यमलाभे न पुनश्चरेत् । गोदोहमात्रं तिष्ठेत कालं भिक्षुरधोमुखः ३। भिक्षेत्युक्त्वा सकृत्तूष्णीमादद्याद्वाग्यतः शुचिः । प्रक्ष्याल्य पाणी पादौ च समाचम्य यथाविधि ४। आदित्यं दर्शयित्वान्नं भुंजीत प्राङ्मुखो नरः । हुत्वा प्राणाहुतीः पंच ग्रासानष्टौ समाहितः ५। आचम्य देवं ब्रह्माणं ध्यायेत परमेश्वरम् । आलाबुदारुपात्रे च मृण्मयं वैणवं तथा ६। चत्वारि यतिपात्राणि मनुराह प्रजापतिः । प्राग्रात्रे मध्यरात्रे च पररात्रे तथैव च ७। संध्यासूक्तिविशेषेण चिंतयेन्नित्यमीश्वरम् । कृत्वा हृत्पद्मनिलये विश्वाख्यं विश्वसंभवम् ८। आत्मानं सर्वभूतानां परस्तात्तमसः स्थितम् । सर्वस्याधारमव्यक्तमानंदं ज्योतिरव्ययम् ९। प्रधानपुरुषातीतमाकाशं दहनं शिवम् । तदंतं सर्वभावानामीश्वरं ब्रह्मरूपिणम् १०। ॐकारांतेथवात्मानं समाप्य परमात्मनि । आकाशे देवमीशानं ध्यायीताकाशमध्यगम् ११। कारणं सर्वभावानामानंदैकसमाश्रयम् । पुराणपुरुषं विष्णुं ध्यायन्मुच्येत बंधनात् १२। यद्वा गुहादौ प्रकृतौ जगत्संमोहनालये । विचिंत्य परमं व्योम सर्वभूतैककारणम् १३। जीवनं सर्वभूतानां यत्र लोकः प्रलीयते । आनंदं ब्रह्मणः सूक्ष्मं यत्पश्यंति मुमुक्षवः १४। तन्मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं ज्ञानलक्षणम् । अनंतं सत्यमीशानं विचिंत्यासीत वाग्यतः १५। गुह्याद्गुह्यतमं ज्ञानं यतीनामेतदीरितम् । योवतिष्ठेत्सदानेन सोश्नुते योगमैश्वरम् १६। तस्माज्ज्ञानरतो नित्यमात्मविद्यापरायणः । ज्ञानं समभ्यसेद्ब्रह्म येन मुच्येत बंधनात् १७। मत्वा पृथक्त्वमात्मानं सर्वस्मादेव केवलम् । आनंदमक्षरं ज्ञानं ध्यायेत च ततः परम् १८। यस्माद्भवंति भूतानि यज्ज्ञात्वा नेह जायते । स तस्मादीश्वरो देवः परस्ताद्योधितिष्ठति १९। यदंतरे तद्गमनं शाश्वतं शिवमव्ययम् । य इदं स्वपरोक्षस्तु स देवः स्यान्महेश्वरः २०। व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवायं व्रतानि च । एकैकातिक्रमेणैव प्रायश्चित्तं विधीयते २१। उपेत्य च स्त्रियं कामात्प्रायश्चित्तं समाहितः । प्राणायामसमायुक्तं कुर्य्यात्सांतपनं शुचिः २२। ततश्चरेत नियमात्कृच्छ्रं संयतमानसः । पुनराश्रममागम्य चरेद्भिक्षुरतंद्रितः २३। न धर्मयुक्तमनृतं हिनस्तीति मनीषिणः । तथापि च न कर्तव्यः प्रसंगो ह्येष दारुणः २४। एकरात्रोपवासश्च प्राणायामशतं तथा । उक्त्वानृतं प्रकर्तव्यं यतिना धर्मलिप्सुना २५। परमापद्गतेनापि न कार्यं स्तेयमन्यतः । स्तेयादभ्यधिकः कश्चिन्नास्त्यधर्म इति स्मृतिः २६। हिंसा चैवापरा तृष्णा याच्ञात्मज्ञाननाशिका । यदेतद्द्रविणं नाम प्राणा ह्येते बहिश्चराः २७ द्रविण। स तस्य हरते प्राणान्यो यस्य हरते धनम् । एवं कृत्वा स दुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रतच्युतः २८। भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेद्भिक्षुरतंद्रितः । अकस्मादेव हिंसां तु यदि भिक्षुः समाचरेत् २९। कुर्यात्कृच्छ्रातिकृच्छ्रं तु चांद्रायणमथापि वा । स्कंदेतेंद्रियदौर्बल्यात्स्त्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि ३०। तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोडश । दिवास्कंदे त्रिरात्रं स्यात्प्राणायामशतं बुधाः ३१। एकान्ने मधुमांसे च नवश्राद्धे तथैव च । प्रत्यक्षलवणे चोक्तं प्राजापत्यं विशोधनम् ३२। ध्याननिष्ठस्य सततं नश्यते सर्वपातकम् । तस्मान्नारायणं ध्यात्वा तस्य ध्यानपरो भवेत् ३३। यद्ब्रह्मणः परं ज्योतिः प्रविष्टाक्षरमव्ययम् । योंतरात्मा परं ब्रह्म स विज्ञेयो महेश्वरः ३४। एष देवो महादेवः केवलः परमं शिवः । तदेवाक्षरमद्वैतं तदा नित्यं परं पदम् ३५। तस्मान्महीयते देवे स्वधाम्नि ज्ञानसंज्ञिते । आत्मयोगात्परे तत्वे महादेवस्ततः स्मृतः ३६। नान्यं देवं महादेवाद्व्यतिरिक्तं प्रपश्यति । तमेवात्मानमन्वेति यः स याति परं पदम् ३७। मन्यंते ये स्वमात्मानं विभिन्नं परमेश्वरात् । न ते पश्यंति तं देवं वृथा तेषां परिश्रमः ३८। एकमेव परं ब्रह्म विज्ञेयं तत्त्वमव्ययम् । स देवस्तु महादेवो नैतद्विज्ञाय बध्यते ३९। तस्माद्यतेत नियतं यतिः संयतमानसः । ज्ञानयोगरतः शांतो महादेवपरायणः ४०। एष वः कथितो विप्रा यतीनामाश्रमः शुभः । पितामहेन मुनिना विभुना पूर्वमीरितः ४१। नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दद्यादेवमनुत्तमम् । ज्ञानं स्वयंभुवा प्रोक्तं यतिधर्म्माश्रयं शिवम् ४२। इति यतिनियमानामेतदुक्तं विधानं सुरवरपरितोषे यद्भवेदेकहेतुः । न भवति पुनरेषामुद्भवो वा विनाशः प्रतिहितमनसो ये नित्यमेवाचरंति ४३। इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे षष्टितमोऽध्यायः ६०।

vyāsa uvāca- evaṃ tvāśramaniṣṭhānāṃ yatīnāṃ niyatātmanām | bhaikṣyeṇa vartanaṃ proktaṃ phalamūlairathāpi vā 1| ekakālaṃ caredbhaikṣyaṃ na prasajyeta vistaram | bhaikṣye prasakto hi yatirviṣayeṣvapi sajjati 2| saptāgāraṃ caredbhaikṣyamalābhe na punaścaret | godohamātraṃ tiṣṭheta kālaṃ bhikṣuradhomukhaḥ 3| bhikṣetyuktvā sakṛttūṣṇīmādadyādvāgyataḥ śuciḥ | prakṣyālya pāṇī pādau ca samācamya yathāvidhi 4| ādityaṃ darśayitvānnaṃ bhuṃjīta prāṅmukho naraḥ | hutvā prāṇāhutīḥ paṃca grāsānaṣṭau samāhitaḥ 5| ācamya devaṃ brahmāṇaṃ dhyāyeta parameśvaram | ālābudārupātre ca mṛṇmayaṃ vaiṇavaṃ tathā 6| catvāri yatipātrāṇi manurāha prajāpatiḥ | prāgrātre madhyarātre ca pararātre tathaiva ca 7| saṃdhyāsūktiviśeṣeṇa ciṃtayennityamīśvaram | kṛtvā hṛtpadmanilaye viśvākhyaṃ viśvasaṃbhavam 8| ātmānaṃ sarvabhūtānāṃ parastāttamasaḥ sthitam | sarvasyādhāramavyaktamānaṃdaṃ jyotiravyayam 9| pradhānapuruṣātītamākāśaṃ dahanaṃ śivam | tadaṃtaṃ sarvabhāvānāmīśvaraṃ brahmarūpiṇam 10| oṃkārāṃtethavātmānaṃ samāpya paramātmani | ākāśe devamīśānaṃ dhyāyītākāśamadhyagam 11| kāraṇaṃ sarvabhāvānāmānaṃdaikasamāśrayam | purāṇapuruṣaṃ viṣṇuṃ dhyāyanmucyeta baṃdhanāt 12| yadvā guhādau prakṛtau jagatsaṃmohanālaye | viciṃtya paramaṃ vyoma sarvabhūtaikakāraṇam 13| jīvanaṃ sarvabhūtānāṃ yatra lokaḥ pralīyate | ānaṃdaṃ brahmaṇaḥ sūkṣmaṃ yatpaśyaṃti mumukṣavaḥ 14| tanmadhye nihitaṃ brahma kevalaṃ jñānalakṣaṇam | anaṃtaṃ satyamīśānaṃ viciṃtyāsīta vāgyataḥ 15| guhyādguhyatamaṃ jñānaṃ yatīnāmetadīritam | yovatiṣṭhetsadānena sośnute yogamaiśvaram 16| tasmājjñānarato nityamātmavidyāparāyaṇaḥ | jñānaṃ samabhyasedbrahma yena mucyeta baṃdhanāt 17| matvā pṛthaktvamātmānaṃ sarvasmādeva kevalam | ānaṃdamakṣaraṃ jñānaṃ dhyāyeta ca tataḥ param 18| yasmādbhavaṃti bhūtāni yajjñātvā neha jāyate | sa tasmādīśvaro devaḥ parastādyodhitiṣṭhati 19| yadaṃtare tadgamanaṃ śāśvataṃ śivamavyayam | ya idaṃ svaparokṣastu sa devaḥ syānmaheśvaraḥ 20| vratāni yāni bhikṣūṇāṃ tathaivāyaṃ vratāni ca | ekaikātikrameṇaiva prāyaścittaṃ vidhīyate 21| upetya ca striyaṃ kāmātprāyaścittaṃ samāhitaḥ | prāṇāyāmasamāyuktaṃ kuryyātsāṃtapanaṃ śuciḥ 22| tataścareta niyamātkṛcchraṃ saṃyatamānasaḥ | punarāśramamāgamya caredbhikṣurataṃdritaḥ 23| na dharmayuktamanṛtaṃ hinastīti manīṣiṇaḥ | tathāpi ca na kartavyaḥ prasaṃgo hyeṣa dāruṇaḥ 24| ekarātropavāsaśca prāṇāyāmaśataṃ tathā | uktvānṛtaṃ prakartavyaṃ yatinā dharmalipsunā 25| paramāpadgatenāpi na kāryaṃ steyamanyataḥ | steyādabhyadhikaḥ kaścinnāstyadharma iti smṛtiḥ 26| hiṃsā caivāparā tṛṣṇā yācñātmajñānanāśikā | yadetaddraviṇaṃ nāma prāṇā hyete bahiścarāḥ 27 draviṇa| sa tasya harate prāṇānyo yasya harate dhanam | evaṃ kṛtvā sa duṣṭātmā bhinnavṛtto vratacyutaḥ 28| bhūyo nirvedamāpannaścaredbhikṣurataṃdritaḥ | akasmādeva hiṃsāṃ tu yadi bhikṣuḥ samācaret 29| kuryātkṛcchrātikṛcchraṃ tu cāṃdrāyaṇamathāpi vā | skaṃdeteṃdriyadaurbalyātstriyaṃ dṛṣṭvā yatiryadi 30| tena dhārayitavyā vai prāṇāyāmāstu ṣoḍaśa | divāskaṃde trirātraṃ syātprāṇāyāmaśataṃ budhāḥ 31| ekānne madhumāṃse ca navaśrāddhe tathaiva ca | pratyakṣalavaṇe coktaṃ prājāpatyaṃ viśodhanam 32| dhyānaniṣṭhasya satataṃ naśyate sarvapātakam | tasmānnārāyaṇaṃ dhyātvā tasya dhyānaparo bhavet 33| yadbrahmaṇaḥ paraṃ jyotiḥ praviṣṭākṣaramavyayam | yoṃtarātmā paraṃ brahma sa vijñeyo maheśvaraḥ 34| eṣa devo mahādevaḥ kevalaḥ paramaṃ śivaḥ | tadevākṣaramadvaitaṃ tadā nityaṃ paraṃ padam 35| tasmānmahīyate deve svadhāmni jñānasaṃjñite | ātmayogātpare tatve mahādevastataḥ smṛtaḥ 36| nānyaṃ devaṃ mahādevādvyatiriktaṃ prapaśyati | tamevātmānamanveti yaḥ sa yāti paraṃ padam 37| manyaṃte ye svamātmānaṃ vibhinnaṃ parameśvarāt | na te paśyaṃti taṃ devaṃ vṛthā teṣāṃ pariśramaḥ 38| ekameva paraṃ brahma vijñeyaṃ tattvamavyayam | sa devastu mahādevo naitadvijñāya badhyate 39| tasmādyateta niyataṃ yatiḥ saṃyatamānasaḥ | jñānayogarataḥ śāṃto mahādevaparāyaṇaḥ 40| eṣa vaḥ kathito viprā yatīnāmāśramaḥ śubhaḥ | pitāmahena muninā vibhunā pūrvamīritaḥ 41| nāputraśiṣyayogibhyo dadyādevamanuttamam | jñānaṃ svayaṃbhuvā proktaṃ yatidharmmāśrayaṃ śivam 42| iti yatiniyamānāmetaduktaṃ vidhānaṃ suravaraparitoṣe yadbhavedekahetuḥ | na bhavati punareṣāmudbhavo vā vināśaḥ pratihitamanaso ye nityamevācaraṃti 43| iti śrīpādme mahāpurāṇe svargakhaṃḍe ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ 60|