Chapter 224

दिलीप उवाच- भगवन्सर्वमाचक्ष्व हरिभक्तिसुधामयम् । शृण्वतो नैव तृप्तिर्मे विष्णुभक्तिं सुखावहाम् १। तापत्रयमहाज्वाला वह्निभिः सततं नृणाम् । संतप्तानां मुनिश्रेष्ठ विष्णुभक्तिसुधार्णवम् २। विना किमन्यच्छरणं भवारण्ये भयानके । आचक्ष्व विस्तरेणाथ भक्तिभेदान्महामुने । उपास्यमानान्सततं मुनिभिः परमात्मनः ३। वसिष्ठ उवाच- साधु पृच्छसि राजेंद्र संसारोत्तारणं नॄणां । वैकुंठस्य परेशस्य भक्तिं नित्यसुखावहाम् ४। इममेवं महाप्रश्नं कैलासशिखरे पुरा । पप्रच्छ गिरिजादेवी शंकरं लोकपूजितम् ५। पार्वत्युवाच- देवदेव महादेव त्रिपुरघ्न सुरेश्वर । विष्णुभक्तिं ममाचक्ष्व मुक्तिदां सर्वदेहिनाम् ६। उपास्यभेदान्मंत्रांश्च तस्य पूजाविधींस्तथा । तस्य विष्णोः स्वरूपं च तद्विभूतिर्गुणादिकम् ७। तस्य लोकस्वरूपं च यं प्राप्य न निवर्तते । सर्गस्थितिलयं येन करोति भगवान्हरिः ८। यद्गत्वा न निवर्तंते तद्धामपरमं हरेः । येन केन च कृत्येन साधनेन परं पदम् ९। प्राप्नुवंति नराः पापा विषयासक्तचेतसः । विस्तरेण मयि प्रीत्या ब्रूहि सर्वमशेषतः १०। वसिष्ठ उवाच- इति पृष्टो महादेव्या हरस्त्रिपुरहा तदा । उवाच परमप्रीत्या नमस्कृत्य जनार्दनम् ११। रुद्र उवाच- साधुसाधु महादेवि सर्वलोकहितैषिणि । साधु पृच्छसि मां देवि श्रीशमाहात्म्यमुत्तमम् १२। धन्यासि कृतपुण्यासि विष्णुभक्तासि पार्वति । परितुष्टोऽस्मि ते भद्रे शीलरूपगुणैः सदा १३। अथ वक्ष्यामि गिरिजे भगवद्भक्तिमुत्तमाम् । तन्मंत्राणां विधानं च स्वरूपं तस्य शार्ङ्गिणः १४। तत्वं नारायणो विष्णुर्वासुदेवस्सनातनः । परमात्मा परं ब्रह्म परं ज्योतिः परात्परः १५। अच्युतः पुरुषः कृष्णः शाश्वतः शिव ईश्वरः । नित्यः सर्वगतः स्थाणू रुद्रस्साक्षी प्रजापतिः १६। यज्ञो यज्ञपतिः साक्षाद्ब्रह्मणः पतिरेव च । हिरण्यगर्भं सविता लोककृल्लोकभृद्विभुः १७। अकारवाच्यो भगवान् श्रीभू नीलापतिः प्रभुः । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति १८। सहस्रमूर्द्धा विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं सर्वतः स्पृत्वा ह्यत्यतिष्ठद्दशांगुलम् १९। अनंतः श्रीपती रामो गुणभृन्निर्गुणो महान् । सर्वलोकेश्वरः श्रीमान्सर्वज्ञः सर्वतोमुखः २०। तस्य लोकप्रधानस्य जगन्नाथस्य पार्वति । माहात्म्यं वासुदेवस्य यच्छक्यं तद्ब्रवीमि ते २१। अशक्यं तन्मया वक्तुं ब्रह्मणा सह दैवतैः । सर्वोपनिषदामर्थं वेदांते परिनिश्चितम् २२। तस्योपासनभेदांश्च शृणु वच्मि पुनः पृथक् । आद्यंतु वैष्णवं प्रोक्तं शंखचक्रांकनं हरेः २३। धारणं चोर्ध्वर्पुंड्राणां तन्मंत्राणां परिग्रहः । अर्चनं च जपोध्यानं तन्नामस्मरणं तथा २४। कीर्तनं श्रवणं चैव वंदनं पादसेवनम् । तत्पादोदकसेवा च तन्निवेदितभोजनम् २५। तदीयानां च सेवाञ्च द्वादशीव्रतनिष्ठितम् । तुलसीरोपणं विष्णोर्देवदेवस्य शार्ङ्गिणः २६। भक्तिः षोडशधा प्रोक्ता भवबंधविमुक्तये । सर्वेषामेव देवानां ममापि पुरुषोत्तमः २७। पूजनीयो हरिर्नित्यं ब्राह्मणानां विशेषतः । तस्मात्तु ब्राह्मणो नित्यं विधिवत्पूजयेद्धरिम् २८। तच्चिह्नैरंकितः श्रीशपदंप्राप्नोत्यसंशयम् । शंखचक्रांकनं कुर्याद्ब्राह्मणो बाहुमूलयोः २९। हुताग्निनैव संतप्य सर्वपापापनुत्तये । चक्रं वा शंखचक्रे वा तथा पंचायुधानि वा ३०। धारयित्वैव विधिवद्व्रह्मकर्मसमारभेत् । अग्नितप्तं पवित्रं च धृत्वा वै भुजमूलयोः ३१। त्यक्त्वा यमपुरं घोरं याति विष्णोः परं पदम् । चक्रचिह्नविहीनस्तु यः पूजयति केशवम् ३२। तत्सर्वं विफलं याति पूजामंत्रजपादिकम् । अग्नितप्तेन चक्रेण ब्राह्मणो बाहुमूलयोः ३३। अंकयित्वा जपन्मंत्रं संसारान्मोक्षमाप्नुयात् । सुदर्शनं धारयित्वा वह्नितप्तं द्विजोत्तमः ३४। उपनीय विधानेन पश्चात्कर्मसु योजयेत् । विष्णुचक्रविहीनं तु य श्राद्धे भोजयिष्यति ३५। व्यर्थं भवति तत्सर्वं निराशाः पितरो गताः । विष्णुचक्रांकितं विप्रं पूजयेच्छ्राद्धकर्मणि ३६। विष्णुचक्रविहीनं तु प्रयत्नेन विवर्जयेत् । दद्याद्गोभूहिरण्यादि चक्रांकितभुजाय वै ३७। यद्दत्तं चक्रहीनाय तत्सर्वमसुराय वै । अग्नितप्तेन चक्रेण बाहुमूले तु लांछिताः ३८। सर्वपापविनिर्मुक्ता यांति विष्णोः परं पदम् । हुताग्नितप्तचक्रेण शरीरं यस्य चिह्नितम् ३९। तस्य तीर्थानि यज्ञाश्च संप्राप्ता नात्र संशयः । अधृत्वा विधिना चक्रं ब्राह्मणः प्राकृतो भवेत् ४०। न तस्य किंचिदश्नीयादपि क्रतुसहस्रिणः । अधृत्वा विधिना चक्रं ब्राह्मणो ज्ञानदुर्लभः ४१। गर्हितस्सर्वलोकेषु ब्राह्मण्यात्प्रच्युतो भवेत् । शङ्खचक्रधरो देवो हरिः पूज्यो यथात्मभिः ४२। तथैव सर्वैस्संपूज्यो विप्रश्चक्रादिचिह्नितः । सर्ववेदविदो वापि सर्वशास्त्रविशारदः ४३। अधृत्वा विधिना चक्रं ब्राह्मणः पतितो भवेत् । ऊर्द्ध्वपुंड्रविहीनस्तु शंख चक्रविवर्जितः ४४। तं गर्दभे समारोप्य बहिः कुर्यात्स्वपत्तनात् । प्रकृतिस्पर्शरहितो वासुदेवो जनार्दनः ४५। तथैव ब्राह्मणो देवि विष्णुचक्रेण चिह्नितः । तस्मात्प्रकृतिसंसर्गपापौघदहनं हरेः ४६। प्रतप्तं बिभृयाच्चक्रं शंखं च भुजमूलयोः । स्त्रीशूद्राणां सदा धार्य्ये चंदनेन सुगंधिना ४७। बाहुमूले लिखेच्चक्रं तप्तं तु ब्राह्मणस्य वै । तप्तेनैवांकनं कुर्याद्ब्राह्मणस्य विधानतः ४८। श्रौतस्मार्त्तादिसिद्ध्यर्थं मंत्रसिद्ध्यै तथैव च । हरेः पूजाधिकारार्थं चक्रं धार्यां विधानतः ४९। वैष्णवत्वस्य सिद्ध्यर्थं ज्ञानसिद्ध्यर्थमेव च । प्रतपेच्चक्रशंङ्खाभ्यां हुत्वा होमं विधानतः ५०। अन्यैर्न दाहयेद्गात्रं ब्राह्मणो हरिलांछनात् । शंखचक्रगदाखड्गशार्ङ्गादन्यैर्हरेरपि ५१। लक्षणेन दहेद्देहं नान्यदग्धोर्हतिक्रियाम् । अचक्रधारिणं विप्रं दूरतः परिवर्जयेत् ५२। श्वपाकमिव नेक्षेत लोके विप्रमवैष्णवम् । वैष्णवो वर्णबाह्योऽपि पुनाति भुवनत्रयम् ५३। तस्मात्तु विधिना चक्रं धार्यं विप्रैः शुभानने । ब्राह्मणा मंत्रसिद्ध्यै च ज्ञानसिद्ध्यै च मुक्तये ५४। अप्राकृतामहात्मानो विष्णुचक्रेण लांच्छिताः । विष्णुचक्रविहीनास्तु ब्राह्मणाः प्राकृताः स्मृताः ५५। सर्वाश्रमेषु वसतां ब्राह्मणानां विशेषतः । विधिना वैष्णवं चक्रं धार्यं हि श्रुतिनोदनात् ५६। दक्षिणे तु भुजे विप्रो बिभृयाद्वै सुदर्शनम् । वामे तु शंखं बिभृयादिति ब्रह्मविदो विदुः ५७। एवम्महोपनिषदि प्रोक्तं चक्रादिधारणम् । तथैव साम्नि यजुषि ऋचि प्रोक्तं शुभानने ५८। प्र ते विष्णो अब्जचक्रे पवित्रे जन्माम्भोधिं तर्तवे चर्षणीन्द्राः। मूले बाह्वोर्दधतेऽन्ये पुराणा लिङ्गान्येन्ये तावकान्यर्पयन्ति ५९। चरणं पवित्रं विततं पुराणं वाङ्मयं शुभम् । तेन चक्रेण सन्तप्तास्तरेयुः पातकाम्बुधिम् ६०। पवित्रं ब्राह्मणस्पत्यं जगद्व्याप्तं हरेस्सदा । ते नातप्ततनूर्येषां न ते यान्ति परं पदम् ६१। तेन तप्ता तनूर्येषां ते प्रयांति परं परदम् । पवित्रचरणं नेमिर्हरेश्चक्रं सुदर्शनम् ६२ सहस्रारं प्राकृतघ्नं लोकद्वारं महौजसम् । नामानि विष्णुचक्रस्य पर्यायेण निबोध मे ६३। शुद्धेन वह्नितप्तेन ब्रह्मत्वेन पुनीहि नः । यत्ते पवित्रमर्चिवदग्ने तेन पुनीहि नः ६४। येन देवाः पवित्रेण आत्मानं पुनते सदा । तेन सहस्रधारेण पावमान्यः पुनंतु माम् ६५। प्रजापत्यं पवित्रं तु शतोद्यामं हिरण्मयम् । वयं ब्रह्मविदस्तेन पूतं ब्रह्म पुनीमहे ६६। सनेमिचक्रमजरं चक्षुरस्य महात्मनः । अस्मिन्हि विधृते देवा महोन्नतपद ययौ ६७। तस्माद्वै विधिवद्धार्याः शंखचक्रादिहेतयः । ब्राह्मणानां विशेषेण वैष्णवानां विशेषतः ६८। धृतोर्द्ध्वपुंड्रः कृतचक्रधारी विष्णोः पदं ध्यायति यो महात्मा । स्वरेणमंत्रेण सदा हृदिस्थं परात्परं याति विशुद्धचेताः ६९। ये कंठलग्नतुलसी नलिनाक्षमाला ये बाहुमूलपरिचिह्नितशंखचक्राः । ये वा ललाटफलके लसदूर्ध्वपुंड्रास्ते वैष्णवा भुवनमाशु पवित्रयंति ७०। दिवस्पतेः सुविततं पवित्रं ये तु रक्षिणः । न वहंति भुजे सम्यक्न हि शोचंति जन्तवः ७१। ये वहंति भुजे चक्रं सस्थिरं विधिना द्रुतम् । परं व्योम्नि तु ते स्थानमधितिष्ठन्ति तेजसा ७२। होमाग्निसंतप्तपवित्रलांछिता मूले तु बाह्वोः परमात्मनो हरेः । संतारयित्वा भवसागरं महच्छुद्धं परं याति परेशलोकम् ७३। अङ्कयेत्तप्तचक्राद्यैरात्मनो बाहुमूलयोः । कलत्रापत्यभृत्येषु पश्वादिषु च अङ्कयेत् ७४। इत्येवं श्रुतयस्सर्वाः कथयंति वरानने । तथैव सेतिहासेषु पुराणेष्वपि कथ्यते ७५। द्विविधं वैष्णवं प्रौक्तं बाह्यमाभ्यंतरं तथा । शंखचक्रादिभिर्बाह्यमांतरं वीतरागता ७६। बाह्याभ्यंतरसाम्यं यत्तद्वैष्णवमुदाहृतम् । तस्माच्चक्रादिचिह्नं तु प्रथमं वैष्णवं स्मृतम् ७७। आंतरं स्मरदोषादि विमुक्तं स्वात्मदर्शनम् । सर्वभूतदयाशांतिरिंद्रियार्थेष्वलोलता ७८। पुत्रदाराद्यसंगत्वं योगाभ्यासरतिस्तथा । अनन्यभक्तियोगेन परेशस्याभिषेवणम् ७९। तस्माच्चक्रादिहेतीनामंकनं वैष्णवं स्मृतम् । चक्रादिचिह्नहीनत्वाद्वैष्णवत्वं न लभ्यते ८०। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे सुदर्शनादिमाहात्म्यंनाम चतुर्विंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः २२४ ।

dilīpa uvāca- bhagavansarvamācakṣva haribhaktisudhāmayam | śṛṇvato naiva tṛptirme viṣṇubhaktiṃ sukhāvahām 1| tāpatrayamahājvālā vahnibhiḥ satataṃ nṛṇām | saṃtaptānāṃ muniśreṣṭha viṣṇubhaktisudhārṇavam 2| vinā kimanyaccharaṇaṃ bhavāraṇye bhayānake | ācakṣva vistareṇātha bhaktibhedānmahāmune | upāsyamānānsatataṃ munibhiḥ paramātmanaḥ 3| vasiṣṭha uvāca- sādhu pṛcchasi rājeṃdra saṃsārottāraṇaṃ nṝṇāṃ | vaikuṃṭhasya pareśasya bhaktiṃ nityasukhāvahām 4| imamevaṃ mahāpraśnaṃ kailāsaśikhare purā | papraccha girijādevī śaṃkaraṃ lokapūjitam 5| pārvatyuvāca- devadeva mahādeva tripuraghna sureśvara | viṣṇubhaktiṃ mamācakṣva muktidāṃ sarvadehinām 6| upāsyabhedānmaṃtrāṃśca tasya pūjāvidhīṃstathā | tasya viṣṇoḥ svarūpaṃ ca tadvibhūtirguṇādikam 7| tasya lokasvarūpaṃ ca yaṃ prāpya na nivartate | sargasthitilayaṃ yena karoti bhagavānhariḥ 8| yadgatvā na nivartaṃte taddhāmaparamaṃ hareḥ | yena kena ca kṛtyena sādhanena paraṃ padam 9| prāpnuvaṃti narāḥ pāpā viṣayāsaktacetasaḥ | vistareṇa mayi prītyā brūhi sarvamaśeṣataḥ 10| vasiṣṭha uvāca- iti pṛṣṭo mahādevyā harastripurahā tadā | uvāca paramaprītyā namaskṛtya janārdanam 11| rudra uvāca- sādhusādhu mahādevi sarvalokahitaiṣiṇi | sādhu pṛcchasi māṃ devi śrīśamāhātmyamuttamam 12| dhanyāsi kṛtapuṇyāsi viṣṇubhaktāsi pārvati | parituṣṭo'smi te bhadre śīlarūpaguṇaiḥ sadā 13| atha vakṣyāmi girije bhagavadbhaktimuttamām | tanmaṃtrāṇāṃ vidhānaṃ ca svarūpaṃ tasya śārṅgiṇaḥ 14| tatvaṃ nārāyaṇo viṣṇurvāsudevassanātanaḥ | paramātmā paraṃ brahma paraṃ jyotiḥ parātparaḥ 15| acyutaḥ puruṣaḥ kṛṣṇaḥ śāśvataḥ śiva īśvaraḥ | nityaḥ sarvagataḥ sthāṇū rudrassākṣī prajāpatiḥ 16| yajño yajñapatiḥ sākṣādbrahmaṇaḥ patireva ca | hiraṇyagarbhaṃ savitā lokakṛllokabhṛdvibhuḥ 17| akāravācyo bhagavān śrībhū nīlāpatiḥ prabhuḥ | utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati 18| sahasramūrddhā viśvātmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt | sa bhūmiṃ sarvataḥ spṛtvā hyatyatiṣṭhaddaśāṃgulam 19| anaṃtaḥ śrīpatī rāmo guṇabhṛnnirguṇo mahān | sarvalokeśvaraḥ śrīmānsarvajñaḥ sarvatomukhaḥ 20| tasya lokapradhānasya jagannāthasya pārvati | māhātmyaṃ vāsudevasya yacchakyaṃ tadbravīmi te 21| aśakyaṃ tanmayā vaktuṃ brahmaṇā saha daivataiḥ | sarvopaniṣadāmarthaṃ vedāṃte pariniścitam 22| tasyopāsanabhedāṃśca śṛṇu vacmi punaḥ pṛthak | ādyaṃtu vaiṣṇavaṃ proktaṃ śaṃkhacakrāṃkanaṃ hareḥ 23| dhāraṇaṃ cordhvarpuṃḍrāṇāṃ tanmaṃtrāṇāṃ parigrahaḥ | arcanaṃ ca japodhyānaṃ tannāmasmaraṇaṃ tathā 24| kīrtanaṃ śravaṇaṃ caiva vaṃdanaṃ pādasevanam | tatpādodakasevā ca tanniveditabhojanam 25| tadīyānāṃ ca sevāñca dvādaśīvrataniṣṭhitam | tulasīropaṇaṃ viṣṇordevadevasya śārṅgiṇaḥ 26| bhaktiḥ ṣoḍaśadhā proktā bhavabaṃdhavimuktaye | sarveṣāmeva devānāṃ mamāpi puruṣottamaḥ 27| pūjanīyo harirnityaṃ brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ | tasmāttu brāhmaṇo nityaṃ vidhivatpūjayeddharim 28| taccihnairaṃkitaḥ śrīśapadaṃprāpnotyasaṃśayam | śaṃkhacakrāṃkanaṃ kuryādbrāhmaṇo bāhumūlayoḥ 29| hutāgninaiva saṃtapya sarvapāpāpanuttaye | cakraṃ vā śaṃkhacakre vā tathā paṃcāyudhāni vā 30| dhārayitvaiva vidhivadvrahmakarmasamārabhet | agnitaptaṃ pavitraṃ ca dhṛtvā vai bhujamūlayoḥ 31| tyaktvā yamapuraṃ ghoraṃ yāti viṣṇoḥ paraṃ padam | cakracihnavihīnastu yaḥ pūjayati keśavam 32| tatsarvaṃ viphalaṃ yāti pūjāmaṃtrajapādikam | agnitaptena cakreṇa brāhmaṇo bāhumūlayoḥ 33| aṃkayitvā japanmaṃtraṃ saṃsārānmokṣamāpnuyāt | sudarśanaṃ dhārayitvā vahnitaptaṃ dvijottamaḥ 34| upanīya vidhānena paścātkarmasu yojayet | viṣṇucakravihīnaṃ tu ya śrāddhe bhojayiṣyati 35| vyarthaṃ bhavati tatsarvaṃ nirāśāḥ pitaro gatāḥ | viṣṇucakrāṃkitaṃ vipraṃ pūjayecchrāddhakarmaṇi 36| viṣṇucakravihīnaṃ tu prayatnena vivarjayet | dadyādgobhūhiraṇyādi cakrāṃkitabhujāya vai 37| yaddattaṃ cakrahīnāya tatsarvamasurāya vai | agnitaptena cakreṇa bāhumūle tu lāṃchitāḥ 38| sarvapāpavinirmuktā yāṃti viṣṇoḥ paraṃ padam | hutāgnitaptacakreṇa śarīraṃ yasya cihnitam 39| tasya tīrthāni yajñāśca saṃprāptā nātra saṃśayaḥ | adhṛtvā vidhinā cakraṃ brāhmaṇaḥ prākṛto bhavet 40| na tasya kiṃcidaśnīyādapi kratusahasriṇaḥ | adhṛtvā vidhinā cakraṃ brāhmaṇo jñānadurlabhaḥ 41| garhitassarvalokeṣu brāhmaṇyātpracyuto bhavet | śaṅkhacakradharo devo hariḥ pūjyo yathātmabhiḥ 42| tathaiva sarvaissaṃpūjyo vipraścakrādicihnitaḥ | sarvavedavido vāpi sarvaśāstraviśāradaḥ 43| adhṛtvā vidhinā cakraṃ brāhmaṇaḥ patito bhavet | ūrddhvapuṃḍravihīnastu śaṃkha cakravivarjitaḥ 44| taṃ gardabhe samāropya bahiḥ kuryātsvapattanāt | prakṛtisparśarahito vāsudevo janārdanaḥ 45| tathaiva brāhmaṇo devi viṣṇucakreṇa cihnitaḥ | tasmātprakṛtisaṃsargapāpaughadahanaṃ hareḥ 46| prataptaṃ bibhṛyāccakraṃ śaṃkhaṃ ca bhujamūlayoḥ | strīśūdrāṇāṃ sadā dhāryye caṃdanena sugaṃdhinā 47| bāhumūle likheccakraṃ taptaṃ tu brāhmaṇasya vai | taptenaivāṃkanaṃ kuryādbrāhmaṇasya vidhānataḥ 48| śrautasmārttādisiddhyarthaṃ maṃtrasiddhyai tathaiva ca | hareḥ pūjādhikārārthaṃ cakraṃ dhāryāṃ vidhānataḥ 49| vaiṣṇavatvasya siddhyarthaṃ jñānasiddhyarthameva ca | pratapeccakraśaṃṅkhābhyāṃ hutvā homaṃ vidhānataḥ 50| anyairna dāhayedgātraṃ brāhmaṇo harilāṃchanāt | śaṃkhacakragadākhaḍgaśārṅgādanyairharerapi 51| lakṣaṇena daheddehaṃ nānyadagdhorhatikriyām | acakradhāriṇaṃ vipraṃ dūrataḥ parivarjayet 52| śvapākamiva nekṣeta loke vipramavaiṣṇavam | vaiṣṇavo varṇabāhyo'pi punāti bhuvanatrayam 53| tasmāttu vidhinā cakraṃ dhāryaṃ vipraiḥ śubhānane | brāhmaṇā maṃtrasiddhyai ca jñānasiddhyai ca muktaye 54| aprākṛtāmahātmāno viṣṇucakreṇa lāṃcchitāḥ | viṣṇucakravihīnāstu brāhmaṇāḥ prākṛtāḥ smṛtāḥ 55| sarvāśrameṣu vasatāṃ brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ | vidhinā vaiṣṇavaṃ cakraṃ dhāryaṃ hi śrutinodanāt 56| dakṣiṇe tu bhuje vipro bibhṛyādvai sudarśanam | vāme tu śaṃkhaṃ bibhṛyāditi brahmavido viduḥ 57| evammahopaniṣadi proktaṃ cakrādidhāraṇam | tathaiva sāmni yajuṣi ṛci proktaṃ śubhānane 58| pra te viṣṇo abjacakre pavitre janmāmbhodhiṃ tartave carṣaṇīndrāḥ| mūle bāhvordadhate'nye purāṇā liṅgānyenye tāvakānyarpayanti 59| caraṇaṃ pavitraṃ vitataṃ purāṇaṃ vāṅmayaṃ śubham | tena cakreṇa santaptāstareyuḥ pātakāmbudhim 60| pavitraṃ brāhmaṇaspatyaṃ jagadvyāptaṃ haressadā | te nātaptatanūryeṣāṃ na te yānti paraṃ padam 61| tena taptā tanūryeṣāṃ te prayāṃti paraṃ paradam | pavitracaraṇaṃ nemirhareścakraṃ sudarśanam 62 sahasrāraṃ prākṛtaghnaṃ lokadvāraṃ mahaujasam | nāmāni viṣṇucakrasya paryāyeṇa nibodha me 63| śuddhena vahnitaptena brahmatvena punīhi naḥ | yatte pavitramarcivadagne tena punīhi naḥ 64| yena devāḥ pavitreṇa ātmānaṃ punate sadā | tena sahasradhāreṇa pāvamānyaḥ punaṃtu mām 65| prajāpatyaṃ pavitraṃ tu śatodyāmaṃ hiraṇmayam | vayaṃ brahmavidastena pūtaṃ brahma punīmahe 66| sanemicakramajaraṃ cakṣurasya mahātmanaḥ | asminhi vidhṛte devā mahonnatapada yayau 67| tasmādvai vidhivaddhāryāḥ śaṃkhacakrādihetayaḥ | brāhmaṇānāṃ viśeṣeṇa vaiṣṇavānāṃ viśeṣataḥ 68| dhṛtorddhvapuṃḍraḥ kṛtacakradhārī viṣṇoḥ padaṃ dhyāyati yo mahātmā | svareṇamaṃtreṇa sadā hṛdisthaṃ parātparaṃ yāti viśuddhacetāḥ 69| ye kaṃṭhalagnatulasī nalinākṣamālā ye bāhumūlaparicihnitaśaṃkhacakrāḥ | ye vā lalāṭaphalake lasadūrdhvapuṃḍrāste vaiṣṇavā bhuvanamāśu pavitrayaṃti 70| divaspateḥ suvitataṃ pavitraṃ ye tu rakṣiṇaḥ | na vahaṃti bhuje samyakna hi śocaṃti jantavaḥ 71| ye vahaṃti bhuje cakraṃ sasthiraṃ vidhinā drutam | paraṃ vyomni tu te sthānamadhitiṣṭhanti tejasā 72| homāgnisaṃtaptapavitralāṃchitā mūle tu bāhvoḥ paramātmano hareḥ | saṃtārayitvā bhavasāgaraṃ mahacchuddhaṃ paraṃ yāti pareśalokam 73| aṅkayettaptacakrādyairātmano bāhumūlayoḥ | kalatrāpatyabhṛtyeṣu paśvādiṣu ca aṅkayet 74| ityevaṃ śrutayassarvāḥ kathayaṃti varānane | tathaiva setihāseṣu purāṇeṣvapi kathyate 75| dvividhaṃ vaiṣṇavaṃ prauktaṃ bāhyamābhyaṃtaraṃ tathā | śaṃkhacakrādibhirbāhyamāṃtaraṃ vītarāgatā 76| bāhyābhyaṃtarasāmyaṃ yattadvaiṣṇavamudāhṛtam | tasmāccakrādicihnaṃ tu prathamaṃ vaiṣṇavaṃ smṛtam 77| āṃtaraṃ smaradoṣādi vimuktaṃ svātmadarśanam | sarvabhūtadayāśāṃtiriṃdriyārtheṣvalolatā 78| putradārādyasaṃgatvaṃ yogābhyāsaratistathā | ananyabhaktiyogena pareśasyābhiṣevaṇam 79| tasmāccakrādihetīnāmaṃkanaṃ vaiṣṇavaṃ smṛtam | cakrādicihnahīnatvādvaiṣṇavatvaṃ na labhyate 80| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe umāmaheśvarasaṃvāde sudarśanādimāhātmyaṃnāma caturviṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ 224 |