Chapter 31

नारद उवाच- देवदेव जगन्नाथ भक्तानामभयप्रद । व्रतं ब्रूहि महादेव कृपां कृत्वा ममोपरि १। श्रीमहादेव उवाच- सार्वभौमः पुरा ह्यासीद्धरिश्चंद्रो महीपतिः । तस्यतुष्टोऽददद्ब्रह्मा पुरीं कामदुघां शुभाम् २। सर्वरत्नमयीं दिव्यां बालार्कसदृशप्रभाम् । तत्र स्थितो महीपालो सप्तद्वीपां वसुंधराम् ३। पालयामास धर्मेण पिता पुत्रमिवौरसम् । प्रभूतधनधान्यस्तु पुत्रदौहित्रवान्नृपः ४। स पालयन्शुभं राज्यं परं विस्मयमागतः । न तादृशमभूत्पूर्वं राज्यं कस्य हि कर्हिचित् ५। न चेदृशं नरैरन्यैर्विमानमधिरोहितम् । कस्येह कर्मणो व्यष्टिर्येनाहं सुरराडिव ६। इति चिंतापरो भूत्वा विमानवरमास्थितः । ददर्श पार्थिववरो मेरुं शिखरिणां वरम् ७। तत्रास्ते च महात्मासौ द्वितीय इव भास्करः । आसीनं पर्वतवरे शैलपट्टे हिरण्मये ८ । सनत्कुमारं ब्रह्मर्षिं ज्ञानयोगपरायणम् । दृष्ट्वा ह्यवातरद्राजा प्रष्टुकामोऽथ विस्मयम् ९। ववंदे चरणौ हृष्टस्तेनापि स च नंदितः । सुखोपविष्टस्तु नृपः पप्रच्छ मुनिपुंगवम् १०। भगवन्दुर्ल्लभा लोके संपच्चेयं यथा मम । कर्मणा केन लभ्येत कश्चाहं पूर्वजन्मनि ११। तत्त्वं कथय मे सर्वमनुग्राह्योऽस्मि ते यदि । सनत्कुमार उवाच-। शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि पूर्ववृत्तस्य कारणम् १२। येन कृत्वा विशेषेण तव चानुग्रहोऽभवत् । त्वमासीः पूर्वजनुषि सुवैश्यः सत्यवाक्शुचिः १३। स्वं कर्म ते परित्यक्तं ततस्त्यक्तस्तु बांधवैः । सत्वं वृत्तिपरिक्षीणो भार्ययानुगतस्तथा १४। निर्गतः स्वजनांस्त्यक्त्वा परप्रेषणलिप्सया । न च प्रेषणदो ह्यासीत्काले दुर्भिक्षपीडितः १५। ततः कदाचिद्गहने सरश्चोत्फुल्लपंकजम् । दृष्ट्वा तत्र कृतो भावो गृह्णीवः पंकजानि वै १६। एतावदुक्त्वा पुष्पाणि तान्यादाय पदे पदे । आस्थितौ नगरीं पुण्यां नाम्ना वाराणसीं शुभाम् १७। ततो विक्रयतः कश्चिनैव गृह्णाति पंकजम् । तन्मठान्निर्गतः कश्चित्तत्रैव प्रांगणे स्थितः १८। तत्र स्थाने प्रविशता श्रुतो वादित्रनिस्वनः । कस्मिंश्च श्रूयते ह्येष वादित्रस्य च निस्वनः १९। इति पृष्टे तदा तूर्ये तेनोक्ते प्रस्थितोंतरम् । काशिराजस्तु विख्यात इंद्रद्युम्नस्तु पार्थिवः २०। तस्यास्ति दुहिता ख्याता नाम्ना चंद्रावती सती । उपोषिता महाभागा जयंतीमष्टमीं शुभाम् २१। तत्रागतोऽसौ वैश्यस्तु यत्र तिष्ठति सा शुभा । संतुष्टचित्तः स तदा हर्षस्तत्रागतो महान् २२। तत्र स्थाने त्वया दृष्टो देव वैतानिको विधिः । आदित्यसहितो यत्र पूज्यते भगवान्हरिः २३। तद्भक्त्या च त्वया पत्न्या सह पुष्पार्चनं कृतम् । शेषैस्तु प्रकरस्तत्र कृतः पुष्पमयस्तथा २४। तं दृष्ट्वा विस्मिता साह केनेहाभ्यर्चनं कृतम् । ज्ञात्वा तत्कर्मतत्सर्वं कृतं संरक्षणं तथा २५। ततस्तुष्टा तु सा तुभ्यं ददौ वित्तं बहुस्वयम् । त्वया वित्तं नो गृहीतं भोजनायानुमंत्रितः २६। न गृहीतं भोजनं च न च वित्तं त्वया तदा । आदित्यो विष्णुसंयुक्तः पूजितोऽसौ यथाविधि २७। ततः प्रभातसमये रक्षमाणस्तया सदा । विश्रंभयित्वा तान्सर्वान्निर्गतोऽसि यथेच्छया २८। तदेतदन्यजनुषि सुकृतं चार्जितं त्वया । पंचत्वं च त्वया प्राप्तं स्वीयकर्मानुयोगतः २९। तेन पुण्येन महता विमानमागमत्तदा । तत्फलं भुज्यते भूप पूर्वजन्मकृतं च यत् ३०। हरिश्चंद्र उवाच- केनैव च विधानेन कस्मिन्मासे च सा तिथिः । कर्त्तव्या तन्ममाचक्ष्व अनुग्राह्योऽस्मि ते यदि ३१। सनत्कुमार उवाच- शृणुष्वावहितो राजन्कथ्यमानं मया तव । श्रावणस्य तु मासस्य कृष्णाष्टम्यां नराधिप ३२। रोहिणी यदि लभ्येत जयंती नाम सा तिथिः । भूयोभूयो महाराज भवेज्जन्मनि कारणम् ३३। विधानमस्या वक्ष्यामि यथोक्तं ब्रह्मणा मम । यत्कृत्वा मुक्तपापस्तु विष्णुलोकं प्रगच्छति ३४। उपोषितस्ततः कृत्वा स्नानं कृष्णतिलैः सह । स्थापयेदव्रणं कुंभं पंचरत्नसमन्वितम् ३५। वज्रमौक्तिकवैडूर्य पुष्परागेंद्रनीलकम् । पंचरत्नं प्रशस्तं तु इति कात्यायनोऽब्रवीत् ३६। तस्योपरि न्यसेत्पात्रं सौवर्णं लक्षणान्वितम् । सौवर्णां विन्यसेत्तत्र यशोदां नंदगेहिनीम् ३७। ददमानां तु पुत्रस्य स्तनं वै विस्मिताननाम् । पिबमानं स्तनं मातुरपरं पाणिना स्पृशत् ३८। आलोक्य मातरं प्रेम्णा सुखयंतं मुहुर्मुहुः । सौवर्णं कारयेद्देवं यावच्छक्तिश्च विद्यते ३९। द्वि निष्कमात्रं कर्तव्यं यदि शक्तिश्च विद्यते । त्रिलोहेनैव कर्तव्यं सौवर्णेनाथवा पुनः ४०। तद्वच्च रोहिणीं कुर्यात्सौवर्णी राजतः शशी । अंगुष्ठमात्रस्तु शशी रोहिणी चतुरंगुला ४१। कर्णयोः कुंडले दद्यात्कंठाभरणकं गले । एवं कृत्वा तु गोविंदं मात्रासार्द्धं जगत्पतिम् ४२। क्षीरादिस्नपनं कृत्वा चंदनेनानुलेपयेत् । श्वेतवस्त्रयुगच्छत्रं पुष्पमालोपशोभितम् ४३। नैवेद्यैर्विविधैर्भक्षैः फलैर्नानाविधैरपि । दीपं च कारयेत्तत्र पुष्पमंडपशोभितम् ४४। गीतं नृत्यं च वाद्यं च कारयेद्भक्तिमान्बुधैः । एवं कृत्वा विधानं तु यथाविभवसारतः । गुरुं संपूजयेत् पश्चात्पूजां तत्र समापयेत् ४५। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां उत्तरखण्डे उमापतिनारदसंवादे जन्माष्टमीव्रतंनाम एकत्रिंशोऽध्यायः ३१।

nārada uvāca- devadeva jagannātha bhaktānāmabhayaprada | vrataṃ brūhi mahādeva kṛpāṃ kṛtvā mamopari 1| śrīmahādeva uvāca- sārvabhaumaḥ purā hyāsīddhariścaṃdro mahīpatiḥ | tasyatuṣṭo'dadadbrahmā purīṃ kāmadughāṃ śubhām 2| sarvaratnamayīṃ divyāṃ bālārkasadṛśaprabhām | tatra sthito mahīpālo saptadvīpāṃ vasuṃdharām 3| pālayāmāsa dharmeṇa pitā putramivaurasam | prabhūtadhanadhānyastu putradauhitravānnṛpaḥ 4| sa pālayanśubhaṃ rājyaṃ paraṃ vismayamāgataḥ | na tādṛśamabhūtpūrvaṃ rājyaṃ kasya hi karhicit 5| na cedṛśaṃ narairanyairvimānamadhirohitam | kasyeha karmaṇo vyaṣṭiryenāhaṃ surarāḍiva 6| iti ciṃtāparo bhūtvā vimānavaramāsthitaḥ | dadarśa pārthivavaro meruṃ śikhariṇāṃ varam 7| tatrāste ca mahātmāsau dvitīya iva bhāskaraḥ | āsīnaṃ parvatavare śailapaṭṭe hiraṇmaye 8 | sanatkumāraṃ brahmarṣiṃ jñānayogaparāyaṇam | dṛṣṭvā hyavātaradrājā praṣṭukāmo'tha vismayam 9| vavaṃde caraṇau hṛṣṭastenāpi sa ca naṃditaḥ | sukhopaviṣṭastu nṛpaḥ papraccha munipuṃgavam 10| bhagavandurllabhā loke saṃpacceyaṃ yathā mama | karmaṇā kena labhyeta kaścāhaṃ pūrvajanmani 11| tattvaṃ kathaya me sarvamanugrāhyo'smi te yadi | sanatkumāra uvāca-| śṛṇu rājanpravakṣyāmi pūrvavṛttasya kāraṇam 12| yena kṛtvā viśeṣeṇa tava cānugraho'bhavat | tvamāsīḥ pūrvajanuṣi suvaiśyaḥ satyavākśuciḥ 13| svaṃ karma te parityaktaṃ tatastyaktastu bāṃdhavaiḥ | satvaṃ vṛttiparikṣīṇo bhāryayānugatastathā 14| nirgataḥ svajanāṃstyaktvā parapreṣaṇalipsayā | na ca preṣaṇado hyāsītkāle durbhikṣapīḍitaḥ 15| tataḥ kadācidgahane saraścotphullapaṃkajam | dṛṣṭvā tatra kṛto bhāvo gṛhṇīvaḥ paṃkajāni vai 16| etāvaduktvā puṣpāṇi tānyādāya pade pade | āsthitau nagarīṃ puṇyāṃ nāmnā vārāṇasīṃ śubhām 17| tato vikrayataḥ kaścinaiva gṛhṇāti paṃkajam | tanmaṭhānnirgataḥ kaścittatraiva prāṃgaṇe sthitaḥ 18| tatra sthāne praviśatā śruto vāditranisvanaḥ | kasmiṃśca śrūyate hyeṣa vāditrasya ca nisvanaḥ 19| iti pṛṣṭe tadā tūrye tenokte prasthitoṃtaram | kāśirājastu vikhyāta iṃdradyumnastu pārthivaḥ 20| tasyāsti duhitā khyātā nāmnā caṃdrāvatī satī | upoṣitā mahābhāgā jayaṃtīmaṣṭamīṃ śubhām 21| tatrāgato'sau vaiśyastu yatra tiṣṭhati sā śubhā | saṃtuṣṭacittaḥ sa tadā harṣastatrāgato mahān 22| tatra sthāne tvayā dṛṣṭo deva vaitāniko vidhiḥ | ādityasahito yatra pūjyate bhagavānhariḥ 23| tadbhaktyā ca tvayā patnyā saha puṣpārcanaṃ kṛtam | śeṣaistu prakarastatra kṛtaḥ puṣpamayastathā 24| taṃ dṛṣṭvā vismitā sāha kenehābhyarcanaṃ kṛtam | jñātvā tatkarmatatsarvaṃ kṛtaṃ saṃrakṣaṇaṃ tathā 25| tatastuṣṭā tu sā tubhyaṃ dadau vittaṃ bahusvayam | tvayā vittaṃ no gṛhītaṃ bhojanāyānumaṃtritaḥ 26| na gṛhītaṃ bhojanaṃ ca na ca vittaṃ tvayā tadā | ādityo viṣṇusaṃyuktaḥ pūjito'sau yathāvidhi 27| tataḥ prabhātasamaye rakṣamāṇastayā sadā | viśraṃbhayitvā tānsarvānnirgato'si yathecchayā 28| tadetadanyajanuṣi sukṛtaṃ cārjitaṃ tvayā | paṃcatvaṃ ca tvayā prāptaṃ svīyakarmānuyogataḥ 29| tena puṇyena mahatā vimānamāgamattadā | tatphalaṃ bhujyate bhūpa pūrvajanmakṛtaṃ ca yat 30| hariścaṃdra uvāca- kenaiva ca vidhānena kasminmāse ca sā tithiḥ | karttavyā tanmamācakṣva anugrāhyo'smi te yadi 31| sanatkumāra uvāca- śṛṇuṣvāvahito rājankathyamānaṃ mayā tava | śrāvaṇasya tu māsasya kṛṣṇāṣṭamyāṃ narādhipa 32| rohiṇī yadi labhyeta jayaṃtī nāma sā tithiḥ | bhūyobhūyo mahārāja bhavejjanmani kāraṇam 33| vidhānamasyā vakṣyāmi yathoktaṃ brahmaṇā mama | yatkṛtvā muktapāpastu viṣṇulokaṃ pragacchati 34| upoṣitastataḥ kṛtvā snānaṃ kṛṣṇatilaiḥ saha | sthāpayedavraṇaṃ kuṃbhaṃ paṃcaratnasamanvitam 35| vajramauktikavaiḍūrya puṣparāgeṃdranīlakam | paṃcaratnaṃ praśastaṃ tu iti kātyāyano'bravīt 36| tasyopari nyasetpātraṃ sauvarṇaṃ lakṣaṇānvitam | sauvarṇāṃ vinyasettatra yaśodāṃ naṃdagehinīm 37| dadamānāṃ tu putrasya stanaṃ vai vismitānanām | pibamānaṃ stanaṃ māturaparaṃ pāṇinā spṛśat 38| ālokya mātaraṃ premṇā sukhayaṃtaṃ muhurmuhuḥ | sauvarṇaṃ kārayeddevaṃ yāvacchaktiśca vidyate 39| dvi niṣkamātraṃ kartavyaṃ yadi śaktiśca vidyate | trilohenaiva kartavyaṃ sauvarṇenāthavā punaḥ 40| tadvacca rohiṇīṃ kuryātsauvarṇī rājataḥ śaśī | aṃguṣṭhamātrastu śaśī rohiṇī caturaṃgulā 41| karṇayoḥ kuṃḍale dadyātkaṃṭhābharaṇakaṃ gale | evaṃ kṛtvā tu goviṃdaṃ mātrāsārddhaṃ jagatpatim 42| kṣīrādisnapanaṃ kṛtvā caṃdanenānulepayet | śvetavastrayugacchatraṃ puṣpamālopaśobhitam 43| naivedyairvividhairbhakṣaiḥ phalairnānāvidhairapi | dīpaṃ ca kārayettatra puṣpamaṃḍapaśobhitam 44| gītaṃ nṛtyaṃ ca vādyaṃ ca kārayedbhaktimānbudhaiḥ | evaṃ kṛtvā vidhānaṃ tu yathāvibhavasārataḥ | guruṃ saṃpūjayet paścātpūjāṃ tatra samāpayet 45| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāṃ uttarakhaṇḍe umāpatināradasaṃvāde janmāṣṭamīvrataṃnāma ekatriṃśo'dhyāyaḥ 31|