Chapter 90

सूतउवाच- एवमाकर्ण्य तत्सर्वं समुज्ज्वलस्य भाषितम् । कुंजलः स हि धर्मात्मा प्रत्युवाच सुतं प्रति १। कुंजल उवाच- संप्रवक्ष्याम्यहं तात श्रूयतां स्थिरमानसः । सर्वसंदेहविध्वंसं चरित्रं पापनाशनम् २। इंद्रलोके प्रववृते संवादो देव कौतुकः । सभायां तस्य देवस्य इंद्रस्यापि महात्मनः ३। देवं द्रष्टुं सहस्राक्षं नारदस्त्वरितं ययौ । समागतं सहस्राक्षः सूर्यतेजःसमप्रभम् ४। तं दृष्ट्वा हर्षमायातः समुत्थाय महामतिः । ददावर्घं च पाद्यं च भक्त्या प्रणतमानसः ५। बद्धांजलिपुटोभूत्वा प्रणाममकरोत्तदा । आसने कोमले पुण्ये विनिवेश्य द्विजोत्तमम् ६। पप्रच्छ प्रणतो भूत्वा श्रद्धया परया युतः । कस्माच्चागमनं तेऽद्य कारणं वद सांप्रतम् ७। इत्युक्तो देवराजेन प्रत्युवाच महामुनिः । भवंतं द्रष्टुमायातः पृथिव्यास्तु पुरंदरः ८। स्नात्वा पुण्यप्रदेशेषु तीर्थेषु च सुश्रद्धया । देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य दृष्ट्वा तीर्थान्यनेकशः ९। एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्त्वया पृच्छितं पुरा । देवेंद्र उवाच- दृष्टानि पुण्यतीर्थानि सुक्षेत्राणि त्वया मुने १०। किं तीर्थं प्राप्य मुच्येत ब्रह्मघ्नो ब्रह्महत्यया । सुरापोमुच्यतेपापाद्गोघ्नोहेमापहारकः ११। स्वामिद्रोहान्महाभाग नारीहंता कथं सुखी । नारद उवाच- यानि कानि च तीर्थानि गयादीनि सुरेश्वर १२। तेषां नैव प्रजानामि विशेषं पापनाशनम् । सुपुण्यानि सुदिव्यानि पापघ्नानि समानि च १३। सर्वाण्येव सुतीर्थानि जानाम्यहं पुरंदर । अविशेषं विशेषं वै नैव जानामि सांप्रतम् १४। प्रत्ययं क्रियतां देव तीर्थानां गतिदायकम् । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं नारदस्य महात्मनः १५। समाहूतानि चेंद्रेण तीर्थानि भूगतानि च । मूर्तिवर्तीनि दिव्यानि समायातानि शासनात् १६। बद्धांजलीनि दिव्यानि भूषितानि सुभूषणैः । दिव्यांबराणि स्निग्धानि तेजोवंति च सुव्रत १७। स्त्रीपुंसोश्च स्वरूपाणि कृतानि च विशेषतः । हेमचंदनकाशानि दिव्यरूपधराणि च १८। मुक्ताफलस्यवर्णेन प्रभासंति नरेश्वर । तप्तकांचनवर्णानि सारुण्यानि च तत्र वै १९। कति शुक्ल सुपीतानि प्रभावंति सभांतरे । कानि पद्मनिभान्येव मूर्तिवर्तीनि तानि तु २०। सूर्यतेजः प्रकाशानि तडित्तेजः समानि च । पावकाभानि चान्यानि प्रभासंति सभांतरे २१। सर्वाभरणशोभाढ्यैः प्रशोभंते नरेश्वर । हारकंकणकेयूरमालाभिस्तु सुचंदनैः २२। दिव्यचंदनदिग्धानि सुरभीणि गुरूणि च । कमंडलुकराण्येव आयातानि सभांतरे २३। गंगा च नर्मदा पुण्या चंद्रभागा सरस्वती । देविका बिंबिका कुब्जा कुंजला मंजुला श्रुता २४। रंभा भानुमती पुण्या पारा चैव सुघर्घरा । शोणा च सिंधुसौवीरा कावेरी कपिला तथा २५। कुमुदा वेदनदी पुण्या सुपुण्या च महेश्वरी । चर्मण्वती तथा ख्याता लोपा चान्या सुकौशिकी २६। सुहंसी हंसपादा च हंसवेगा मनोरथा । सुरुथास्वारुणा वेणा भद्र वेणा सुपद्मिनी २७। नाहलीसुमरी चान्या पुण्या चान्या पुलिंदिका । हेमा मनोरथा दिव्या चंद्रिका वेदसंक्रमा २८। ज्वालाहुताशनी स्वाहा काला चैव कपिंजला । स्वधा च सुकला लिंगा गंभीरा भीमवाहिनी २९। देवद्रीची वीरवाहा लक्षहोमा अघापहा । पाराशरी हेमगर्भा सुभद्रा वसुपुत्रिका ३०। एता नद्यो महापुण्या मूर्तिमत्यो नरेश्वर । सर्वाभरणशोभाढ्याः कुंभहस्ताः सुपूजिताः ३१। प्रयागः पुष्करश्चैव अर्घदीर्घो मनोरथा । वाराणसी महापुण्या ब्रह्महत्या व्यपोहिनी ३२। द्वारावती प्रभासश्च अवंती नैमिषस्तथा । चंडकश्च महारत्नो महेश्वरकलेश्वरौ ३३। कलिंजरो ब्रह्मक्षेत्रं माथुरो मानवाहकः । मायाकांती तथान्यानि दिव्यानि विविधानि च ३४। अष्टषष्टिः सुतीर्थानि नदीनां शतकोटयः । गोदावरीमुखाः सर्वा समायातास्तदाज्ञया ३५। द्वीपानां तु समस्तानि सुतीर्थानि महांति च । मूर्तिलिंगधराण्येव सहस्राक्षं सुरेश्वरम् ३६। समाजग्मुः समस्तानि तदादेशकराणि च । प्रणेमुर्देवदेवेशं नतशीर्षाणि सर्वशः ३७। सूत उवाच- तैः प्रोक्तं तु महातीर्थैर्देवराजं यशस्विनम् । कस्मात्त्वया समाहूता देवदेव वदस्व नः ३८। ब्रूहि नः कारणं सर्वं नमस्तुभ्यं सुराधिप । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं देवराजोभ्यभाषत ३९। कः समर्थो महातीर्थो ब्रह्महत्यां व्यपोहितुम् । गोवधाख्यं महापापं स्त्रीवधाख्यमनुत्तमम् ४०। स्वामिद्रोहाच्च संभूतं सुरापानाच्च दारुणम् । हेमस्तेयात्तथा जातं गुरुनिंदा समुद्भवम् ४१। भ्रूणहत्यां महाघोरां नाशयेत्कः समर्थवान् । राजद्रोहान्महापापं बहुपीडाप्रदायकम् ४२। मित्रद्रोहात्तथा चान्यदन्यद्विश्वासघातकम् । देवभेदं तथा चान्यं लिंगभेदमतः परम् ४३। वृत्तिच्छेदं च विप्राणां गोप्रचारप्रणाशनम् । आगारदहनं चान्यद्गृहदीपनकं तथा ४४। षोडशैते महापापा अगम्यागमनं तथा । स्वामित्यागात्समुद्भूतं रणस्थानात्पलायनात् ४५। एतानि नाशयेत्को वै समर्थस्तीर्थउत्तमः । समर्थो भवतां मध्ये प्रायश्चित्तं विना ध्रुवम् ४६। पश्यतां देवतानां च नारदस्य च पश्यतः । ब्रुवंतु सर्वे संचिंत्य विचार्यैवं सुनिश्चितम् ४७। एवमुक्ते शुभे वाक्ये देवराज्ञामहात्मना । संमंत्र्य तीर्थराजेन प्रोचुः शक्रं सभागतम् ४८। तीर्थान्यूचुः - श्रूयतामभिधास्यामो देवराज नमोस्तु ते । संति वै सर्वतीर्थानि सर्वपापहराणि च ४९। ब्रह्महत्यादिकान्यांश्च त्वया प्रोक्तान्सुरेश्वर । महाघोरान्सुदीप्तांश्च नाशितुं नैव शक्नुमः ५०। प्रयागः पुष्करश्चैव अर्घतीर्थमनुत्तमम् । वाराणसी महाभाग समर्था पापनाशिनी ५१। महापातकनाशार्थे चत्वारोमितविक्रमाः । उपपातकनाशार्थं चत्वारोमितविक्रमाः ५२। सृष्टा धात्रा च देवेंद्र पुष्कराद्या महाबलाः । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं तीर्थानां सुरराट् ततः ५३। हर्षेण महताविष्टस्तेषां स्तोत्रं चकार सः ५४। इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये । च्यवनचरित्रे नवतितमोऽध्यायः ९०।

sūtauvāca- evamākarṇya tatsarvaṃ samujjvalasya bhāṣitam | kuṃjalaḥ sa hi dharmātmā pratyuvāca sutaṃ prati 1| kuṃjala uvāca- saṃpravakṣyāmyahaṃ tāta śrūyatāṃ sthiramānasaḥ | sarvasaṃdehavidhvaṃsaṃ caritraṃ pāpanāśanam 2| iṃdraloke pravavṛte saṃvādo deva kautukaḥ | sabhāyāṃ tasya devasya iṃdrasyāpi mahātmanaḥ 3| devaṃ draṣṭuṃ sahasrākṣaṃ nāradastvaritaṃ yayau | samāgataṃ sahasrākṣaḥ sūryatejaḥsamaprabham 4| taṃ dṛṣṭvā harṣamāyātaḥ samutthāya mahāmatiḥ | dadāvarghaṃ ca pādyaṃ ca bhaktyā praṇatamānasaḥ 5| baddhāṃjalipuṭobhūtvā praṇāmamakarottadā | āsane komale puṇye viniveśya dvijottamam 6| papraccha praṇato bhūtvā śraddhayā parayā yutaḥ | kasmāccāgamanaṃ te'dya kāraṇaṃ vada sāṃpratam 7| ityukto devarājena pratyuvāca mahāmuniḥ | bhavaṃtaṃ draṣṭumāyātaḥ pṛthivyāstu puraṃdaraḥ 8| snātvā puṇyapradeśeṣu tīrtheṣu ca suśraddhayā | devānpitṝnsamabhyarcya dṛṣṭvā tīrthānyanekaśaḥ 9| etatte sarvamākhyātaṃ yattvayā pṛcchitaṃ purā | deveṃdra uvāca- dṛṣṭāni puṇyatīrthāni sukṣetrāṇi tvayā mune 10| kiṃ tīrthaṃ prāpya mucyeta brahmaghno brahmahatyayā | surāpomucyatepāpādgoghnohemāpahārakaḥ 11| svāmidrohānmahābhāga nārīhaṃtā kathaṃ sukhī | nārada uvāca- yāni kāni ca tīrthāni gayādīni sureśvara 12| teṣāṃ naiva prajānāmi viśeṣaṃ pāpanāśanam | supuṇyāni sudivyāni pāpaghnāni samāni ca 13| sarvāṇyeva sutīrthāni jānāmyahaṃ puraṃdara | aviśeṣaṃ viśeṣaṃ vai naiva jānāmi sāṃpratam 14| pratyayaṃ kriyatāṃ deva tīrthānāṃ gatidāyakam | evamākarṇya tadvākyaṃ nāradasya mahātmanaḥ 15| samāhūtāni ceṃdreṇa tīrthāni bhūgatāni ca | mūrtivartīni divyāni samāyātāni śāsanāt 16| baddhāṃjalīni divyāni bhūṣitāni subhūṣaṇaiḥ | divyāṃbarāṇi snigdhāni tejovaṃti ca suvrata 17| strīpuṃsośca svarūpāṇi kṛtāni ca viśeṣataḥ | hemacaṃdanakāśāni divyarūpadharāṇi ca 18| muktāphalasyavarṇena prabhāsaṃti nareśvara | taptakāṃcanavarṇāni sāruṇyāni ca tatra vai 19| kati śukla supītāni prabhāvaṃti sabhāṃtare | kāni padmanibhānyeva mūrtivartīni tāni tu 20| sūryatejaḥ prakāśāni taḍittejaḥ samāni ca | pāvakābhāni cānyāni prabhāsaṃti sabhāṃtare 21| sarvābharaṇaśobhāḍhyaiḥ praśobhaṃte nareśvara | hārakaṃkaṇakeyūramālābhistu sucaṃdanaiḥ 22| divyacaṃdanadigdhāni surabhīṇi gurūṇi ca | kamaṃḍalukarāṇyeva āyātāni sabhāṃtare 23| gaṃgā ca narmadā puṇyā caṃdrabhāgā sarasvatī | devikā biṃbikā kubjā kuṃjalā maṃjulā śrutā 24| raṃbhā bhānumatī puṇyā pārā caiva sughargharā | śoṇā ca siṃdhusauvīrā kāverī kapilā tathā 25| kumudā vedanadī puṇyā supuṇyā ca maheśvarī | carmaṇvatī tathā khyātā lopā cānyā sukauśikī 26| suhaṃsī haṃsapādā ca haṃsavegā manorathā | suruthāsvāruṇā veṇā bhadra veṇā supadminī 27| nāhalīsumarī cānyā puṇyā cānyā puliṃdikā | hemā manorathā divyā caṃdrikā vedasaṃkramā 28| jvālāhutāśanī svāhā kālā caiva kapiṃjalā | svadhā ca sukalā liṃgā gaṃbhīrā bhīmavāhinī 29| devadrīcī vīravāhā lakṣahomā aghāpahā | pārāśarī hemagarbhā subhadrā vasuputrikā 30| etā nadyo mahāpuṇyā mūrtimatyo nareśvara | sarvābharaṇaśobhāḍhyāḥ kuṃbhahastāḥ supūjitāḥ 31| prayāgaḥ puṣkaraścaiva arghadīrgho manorathā | vārāṇasī mahāpuṇyā brahmahatyā vyapohinī 32| dvārāvatī prabhāsaśca avaṃtī naimiṣastathā | caṃḍakaśca mahāratno maheśvarakaleśvarau 33| kaliṃjaro brahmakṣetraṃ māthuro mānavāhakaḥ | māyākāṃtī tathānyāni divyāni vividhāni ca 34| aṣṭaṣaṣṭiḥ sutīrthāni nadīnāṃ śatakoṭayaḥ | godāvarīmukhāḥ sarvā samāyātāstadājñayā 35| dvīpānāṃ tu samastāni sutīrthāni mahāṃti ca | mūrtiliṃgadharāṇyeva sahasrākṣaṃ sureśvaram 36| samājagmuḥ samastāni tadādeśakarāṇi ca | praṇemurdevadeveśaṃ nataśīrṣāṇi sarvaśaḥ 37| sūta uvāca- taiḥ proktaṃ tu mahātīrthairdevarājaṃ yaśasvinam | kasmāttvayā samāhūtā devadeva vadasva naḥ 38| brūhi naḥ kāraṇaṃ sarvaṃ namastubhyaṃ surādhipa | evamākarṇya tadvākyaṃ devarājobhyabhāṣata 39| kaḥ samartho mahātīrtho brahmahatyāṃ vyapohitum | govadhākhyaṃ mahāpāpaṃ strīvadhākhyamanuttamam 40| svāmidrohācca saṃbhūtaṃ surāpānācca dāruṇam | hemasteyāttathā jātaṃ guruniṃdā samudbhavam 41| bhrūṇahatyāṃ mahāghorāṃ nāśayetkaḥ samarthavān | rājadrohānmahāpāpaṃ bahupīḍāpradāyakam 42| mitradrohāttathā cānyadanyadviśvāsaghātakam | devabhedaṃ tathā cānyaṃ liṃgabhedamataḥ param 43| vṛtticchedaṃ ca viprāṇāṃ gopracārapraṇāśanam | āgāradahanaṃ cānyadgṛhadīpanakaṃ tathā 44| ṣoḍaśaite mahāpāpā agamyāgamanaṃ tathā | svāmityāgātsamudbhūtaṃ raṇasthānātpalāyanāt 45| etāni nāśayetko vai samarthastīrthauttamaḥ | samartho bhavatāṃ madhye prāyaścittaṃ vinā dhruvam 46| paśyatāṃ devatānāṃ ca nāradasya ca paśyataḥ | bruvaṃtu sarve saṃciṃtya vicāryaivaṃ suniścitam 47| evamukte śubhe vākye devarājñāmahātmanā | saṃmaṃtrya tīrtharājena procuḥ śakraṃ sabhāgatam 48| tīrthānyūcuḥ - śrūyatāmabhidhāsyāmo devarāja namostu te | saṃti vai sarvatīrthāni sarvapāpaharāṇi ca 49| brahmahatyādikānyāṃśca tvayā proktānsureśvara | mahāghorānsudīptāṃśca nāśituṃ naiva śaknumaḥ 50| prayāgaḥ puṣkaraścaiva arghatīrthamanuttamam | vārāṇasī mahābhāga samarthā pāpanāśinī 51| mahāpātakanāśārthe catvāromitavikramāḥ | upapātakanāśārthaṃ catvāromitavikramāḥ 52| sṛṣṭā dhātrā ca deveṃdra puṣkarādyā mahābalāḥ | evamākarṇya tadvākyaṃ tīrthānāṃ surarāṭ tataḥ 53| harṣeṇa mahatāviṣṭasteṣāṃ stotraṃ cakāra saḥ 54| iti śrīpadmapurāṇe bhūmikhaṃḍe venopākhyāne gurutīrthamāhātmye | cyavanacaritre navatitamo'dhyāyaḥ 90|