Chapter 220

नारद उवाच- शिवस्यतीर्थराजस्य प्रयागस्य तवाग्रतः । महिमानं महापुण्यं श्रद्धया वर्णयामि ते १। विश्वावसुर्महीपाल गंधर्वो लोकविश्रुतः । एकदा स गतो गातुं सुमेरौ ब्रह्मणः सभाम् २। तत्र सर्वैः सुरश्रेष्ठमुपविष्टं सुविष्टरे । जुष्टं सुरगणैर्भूप विश्वावसुरवैक्षत ३। ब्रह्मासनसमीपे तु वरासनगतं नृप । द्वितीयमिव लोकेशमिंद्रप्रस्थं स एक्षत ४। सुरराजतीर्थराजौ ब्रह्मेंद्रप्रस्थयोर्नृप । चामरोद्धूननं मूर्ध्नि कुर्वंतौ स ददर्श ह ५। अन्यानि देवतीर्थानि तयोर्दूरे महीपते । स्थितानि तेन दृष्टानि बद्धांजलिपुटानि तु ६। तयोरग्रे जगौ राजन्गांधर्वं रागमुत्तमम् । तीर्थैः सममगात्सत्यलोकं देवान्विसृज्य हि ७। अथ विश्वावसुर्द्धीमान्दृष्ट्वा तीर्थस्य वैभवम् । इंद्रप्रस्थस्य राजेंद्र हाहामेतदुवाच ह ८। विश्वावसुरुवाच- भोभो गंधर्वशार्दूल तीर्थमेतन्महाद्भुतम् । इंद्रप्रस्थाख्यमेतस्मिन्संसारे तीर्थराशिषु ९। चराचरगुरुर्ब्रह्मा सुरवंद्य पदांबुजः । तस्यासनसमीपस्थं यदतिष्ठ समासनम् १०। तीर्थराजोऽपि पृष्ठस्थश्चामरं यस्य मस्तके । अधुना भृत्यवज्जातस्तीर्थेष्वन्येषु का कथा ११। पृथिव्यां यानि तीर्थानि त्रिवर्गफलदानि तु । इंद्रप्रस्थमिदं तीर्थं चतुर्वर्गफलप्रदम् १२। अत्र स्थितानि तीर्थानि तादृशानि गुणैर्ध्रुवः । शेषेनापि न शक्यंते स्तोतुं तेषां महागुणाः १३। नारद उवाच-। एवं विश्वावसुर्धीमान्दृष्ट्वेंद्रप्रस्थवैभवम् । गत्वा तस्य गृहं राजन्पावनं सर्वकामदम् १४। यथा देवेषु सर्वेषु शक्रः श्रेष्ठः शचीपतिः । तस्माद्ब्रह्मा च तीर्थेषु प्रयागोऽयं तथा वरः १५। तस्मादपि महाराज शक्रप्रस्थमिदं वरम् । अस्यांतरगतो योऽयं प्रयागो नृप दृश्यते १६। कथयाम्यत्र यद्वृत्तं मोहिन्याः पण्ययोषितः । नर्मदासरितस्तीरे पुरी माहिष्मती नृप १७। मोहिनीनाम तत्रासीद्वेश्या बहुधनान्विता । रूपयौवनसंपन्ना निष्णाता नृत्यगीतयोः १८। तया बहूनि पापानि कृतानि धनलुब्धया । ब्रह्महत्याः कृताः सप्त दास्यश्च बहवो हताः १९। तासां च पातिता गर्भाः बहुशः पापया तया । एवं तया सुतारुण्यं गमितं पापकर्मभिः २०। ततो जरा कियत्काले तद्देहे समपद्यत । जराग्रस्तशरीरा सा निवृत्तविषयस्पृहा २१। न चक्रे मानसं यूनां ते च तां पतिभूपते । पापार्जितं धनं स्वीयं न विश्वसिति कस्यचित् २२। न दत्ते न स्वयं भुंक्ते न निक्षिपति वै क्वचित् । एकदा सा निशीथे तु विबुध्येति विचिंतयत् २३। मृतायां मयि कस्येदं धनं पापैरुपार्जितम् । तं नयिष्यति मां घोरं नरकं भृशदारुणम् २४। दास्यस्तासां च भर्त्तारस्तद्भोक्ष्यंति धनं मम । मयैव सद्गतिस्तस्य कथं न क्रियतेऽधुना २५। एवं विचिंत्य सा धर्मे विधाय मतिमुत्तमाम् । चकारारामसरसि वापीकूपसुरालयान् २६। अभितः पुरमाधत्ते प्रपाः पथिकहेतवे । निदाघे च महाराज तेभ्योऽन्नं प्रददौ च सा २७। धर्मशालां गृहाभ्याशे निवासाय विदेशिनाम् । विदधे सा पुनस्तेभ्यो ददावाहारमुत्तमम् २८। एवं प्रवर्त्तमाना हि धर्मे सा भूपमोहिनी । ज्वरातुराभवत्काले क्वचिच्चेति विचिंतयत् २९। धर्मार्थे हि मया वित्तं व्ययितं भूरि यद्यपि । तथापि स्वर्णरूप्यादि प्रचुरं वर्त्तते परम् ३०। श्रोत्रियेभ्यो ददाम्येतज्ज्ञानेनेति व्यचिंतयत् । विचिंत्येति समाहूता मोहिन्या नगरद्विजाः ३१। नागतास्ते महीपाल ज्ञात्वा घोरं प्रतिग्रहम् । यदा तदा द्विभागं च चक्रे तत्तु धनं स्वकम् ३२। एको भागस्तु दासीनां दत्तोन्यश्च विदेशिनाम् । स्वयं तु निर्द्धना राजन्नभवत्सा तु मोहिनी ३३। तथा समागतं मृत्युं विज्ञायांतिकमंतिके । मुक्त्वा दास्यो धनं नीत्वा यथेष्टगतयोऽभवत् ३४। इति मत्वा यदा ह्येषा ज्वरमुक्ता भविष्यति । तदानीं यद्धनं दत्तं नूनमादास्यते हि तत् ३५। अथ सा लंघनान्यष्टादशकृत्वा महीपते । निजायुषस्तु शेषेण ज्वरमुक्ता तदाभवत् ३६। एका जरद्गवानाम सखी तस्या महीपते । सा तामुपचचाराशु पथ्यादिभिरतंद्रिता ३७। कियद्भिर्वासरैः सा तु पूर्णाहारा व्यजायत । तस्या जरद्गवायास्तु गृहे भुक्तं स्म लज्जया ३८। मया स्थितं सुखेनात्र दुःखमद्य समागतम् । दारिद्र्यान्न मया स्थेयं सचिंत्येति गतान्यतः ३९। गच्छती सा वने राजन्मोहिनी पुरतस्करैः । इति मत्वा विनिहता गृहीत्वा यात्यसौ धनम् ४०। धनमप्राप्य तैस्तस्याः सकाशात्पुरतस्करैः । श्वसती सा परित्यक्ता तस्मिन्नेव वने नृप ४१। अथ वैखानसः कश्चित्प्रयागस्यास्य वै जलम् । बिभ्रत्कमंडलौ राजन्नत्रारण्ये समाययौ ४२। अथ तां पतितां वीक्ष्य शस्त्रविक्षतविग्रहाम् । याचमानामिदं राजन् जीवनं हस्तसंज्ञया ४३। वैखानस उवाच- का त्वं केन शितैः शस्त्रैः सक्षतीकृतविग्रहा । एकाकिनी किमर्थं वा निर्जनारण्यमागता ४४। इंद्रप्रस्थगतस्येदं प्रयागस्य जले शुभे । भाग्योदयेन केनापि प्रापितं प्रियकाम्यया ४५। इत्युक्ता तेन सा वक्तुमक्षमा व्याददे मुखम् । पातुं तद्वारिमहिषी भवेयमिति वांछया ४६। अथैतस्य प्रयागस्य पातितेंबुनि तन्मुखे । तत्याज जीवितं सा तु मोहिनीगणिका नृप ४७। प्राणप्रयाणकाले तु महिषीत्वं च वांच्छयत् । अतः सा महिषी जाता द्राविडे वीरवर्मणः ४८। संभूय केरलाधीश गृहे तीर्थांबुपानतः । कुलशीलधनैश्वर्यसंयुक्तस्य महीपते ४९। हेमगौरं ततः सांगं बभार कमलेक्षणा । अतस्तस्य पिता नाम हेमांगीति चकार ह ५०। एकदा सा तु हेमांगी हेमाभरणभूषिता । कलायाः स्ववयस्याया मंत्रिपुत्र्या गृहं ययौ ५१। तत्र यावकतैलेन स्नापिता भोजिता च सा । विविधान्नैस्तदा राजन्निविष्टा वरविष्टरे ५२। पुष्पोद्ग्रथित धमिल्ला क्षामक्षौमविभूषिता । कलां प्रोवाच दधती मुखे तांबूलवीटिकाम् ५३। हेमांग्युवाच - कले कलय मे वाक्यं कोकिलाकलभाषिणि । गृहे यदद्भुतं वस्तु तव मामभिदर्शय ५४। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे कालिंदीमाहात्म्ये इंद्रप्रस्थवर्णनोनाम विंशाधिकद्विशततमोऽध्यायः २२० ।

nārada uvāca- śivasyatīrtharājasya prayāgasya tavāgrataḥ | mahimānaṃ mahāpuṇyaṃ śraddhayā varṇayāmi te 1| viśvāvasurmahīpāla gaṃdharvo lokaviśrutaḥ | ekadā sa gato gātuṃ sumerau brahmaṇaḥ sabhām 2| tatra sarvaiḥ suraśreṣṭhamupaviṣṭaṃ suviṣṭare | juṣṭaṃ suragaṇairbhūpa viśvāvasuravaikṣata 3| brahmāsanasamīpe tu varāsanagataṃ nṛpa | dvitīyamiva lokeśamiṃdraprasthaṃ sa ekṣata 4| surarājatīrtharājau brahmeṃdraprasthayornṛpa | cāmaroddhūnanaṃ mūrdhni kurvaṃtau sa dadarśa ha 5| anyāni devatīrthāni tayordūre mahīpate | sthitāni tena dṛṣṭāni baddhāṃjalipuṭāni tu 6| tayoragre jagau rājangāṃdharvaṃ rāgamuttamam | tīrthaiḥ samamagātsatyalokaṃ devānvisṛjya hi 7| atha viśvāvasurddhīmāndṛṣṭvā tīrthasya vaibhavam | iṃdraprasthasya rājeṃdra hāhāmetaduvāca ha 8| viśvāvasuruvāca- bhobho gaṃdharvaśārdūla tīrthametanmahādbhutam | iṃdraprasthākhyametasminsaṃsāre tīrtharāśiṣu 9| carācaragururbrahmā suravaṃdya padāṃbujaḥ | tasyāsanasamīpasthaṃ yadatiṣṭha samāsanam 10| tīrtharājo'pi pṛṣṭhasthaścāmaraṃ yasya mastake | adhunā bhṛtyavajjātastīrtheṣvanyeṣu kā kathā 11| pṛthivyāṃ yāni tīrthāni trivargaphaladāni tu | iṃdraprasthamidaṃ tīrthaṃ caturvargaphalapradam 12| atra sthitāni tīrthāni tādṛśāni guṇairdhruvaḥ | śeṣenāpi na śakyaṃte stotuṃ teṣāṃ mahāguṇāḥ 13| nārada uvāca-| evaṃ viśvāvasurdhīmāndṛṣṭveṃdraprasthavaibhavam | gatvā tasya gṛhaṃ rājanpāvanaṃ sarvakāmadam 14| yathā deveṣu sarveṣu śakraḥ śreṣṭhaḥ śacīpatiḥ | tasmādbrahmā ca tīrtheṣu prayāgo'yaṃ tathā varaḥ 15| tasmādapi mahārāja śakraprasthamidaṃ varam | asyāṃtaragato yo'yaṃ prayāgo nṛpa dṛśyate 16| kathayāmyatra yadvṛttaṃ mohinyāḥ paṇyayoṣitaḥ | narmadāsaritastīre purī māhiṣmatī nṛpa 17| mohinīnāma tatrāsīdveśyā bahudhanānvitā | rūpayauvanasaṃpannā niṣṇātā nṛtyagītayoḥ 18| tayā bahūni pāpāni kṛtāni dhanalubdhayā | brahmahatyāḥ kṛtāḥ sapta dāsyaśca bahavo hatāḥ 19| tāsāṃ ca pātitā garbhāḥ bahuśaḥ pāpayā tayā | evaṃ tayā sutāruṇyaṃ gamitaṃ pāpakarmabhiḥ 20| tato jarā kiyatkāle taddehe samapadyata | jarāgrastaśarīrā sā nivṛttaviṣayaspṛhā 21| na cakre mānasaṃ yūnāṃ te ca tāṃ patibhūpate | pāpārjitaṃ dhanaṃ svīyaṃ na viśvasiti kasyacit 22| na datte na svayaṃ bhuṃkte na nikṣipati vai kvacit | ekadā sā niśīthe tu vibudhyeti viciṃtayat 23| mṛtāyāṃ mayi kasyedaṃ dhanaṃ pāpairupārjitam | taṃ nayiṣyati māṃ ghoraṃ narakaṃ bhṛśadāruṇam 24| dāsyastāsāṃ ca bharttārastadbhokṣyaṃti dhanaṃ mama | mayaiva sadgatistasya kathaṃ na kriyate'dhunā 25| evaṃ viciṃtya sā dharme vidhāya matimuttamām | cakārārāmasarasi vāpīkūpasurālayān 26| abhitaḥ puramādhatte prapāḥ pathikahetave | nidāghe ca mahārāja tebhyo'nnaṃ pradadau ca sā 27| dharmaśālāṃ gṛhābhyāśe nivāsāya videśinām | vidadhe sā punastebhyo dadāvāhāramuttamam 28| evaṃ pravarttamānā hi dharme sā bhūpamohinī | jvarāturābhavatkāle kvacicceti viciṃtayat 29| dharmārthe hi mayā vittaṃ vyayitaṃ bhūri yadyapi | tathāpi svarṇarūpyādi pracuraṃ varttate param 30| śrotriyebhyo dadāmyetajjñāneneti vyaciṃtayat | viciṃtyeti samāhūtā mohinyā nagaradvijāḥ 31| nāgatāste mahīpāla jñātvā ghoraṃ pratigraham | yadā tadā dvibhāgaṃ ca cakre tattu dhanaṃ svakam 32| eko bhāgastu dāsīnāṃ dattonyaśca videśinām | svayaṃ tu nirddhanā rājannabhavatsā tu mohinī 33| tathā samāgataṃ mṛtyuṃ vijñāyāṃtikamaṃtike | muktvā dāsyo dhanaṃ nītvā yatheṣṭagatayo'bhavat 34| iti matvā yadā hyeṣā jvaramuktā bhaviṣyati | tadānīṃ yaddhanaṃ dattaṃ nūnamādāsyate hi tat 35| atha sā laṃghanānyaṣṭādaśakṛtvā mahīpate | nijāyuṣastu śeṣeṇa jvaramuktā tadābhavat 36| ekā jaradgavānāma sakhī tasyā mahīpate | sā tāmupacacārāśu pathyādibhirataṃdritā 37| kiyadbhirvāsaraiḥ sā tu pūrṇāhārā vyajāyata | tasyā jaradgavāyāstu gṛhe bhuktaṃ sma lajjayā 38| mayā sthitaṃ sukhenātra duḥkhamadya samāgatam | dāridryānna mayā stheyaṃ saciṃtyeti gatānyataḥ 39| gacchatī sā vane rājanmohinī purataskaraiḥ | iti matvā vinihatā gṛhītvā yātyasau dhanam 40| dhanamaprāpya taistasyāḥ sakāśātpurataskaraiḥ | śvasatī sā parityaktā tasminneva vane nṛpa 41| atha vaikhānasaḥ kaścitprayāgasyāsya vai jalam | bibhratkamaṃḍalau rājannatrāraṇye samāyayau 42| atha tāṃ patitāṃ vīkṣya śastravikṣatavigrahām | yācamānāmidaṃ rājan jīvanaṃ hastasaṃjñayā 43| vaikhānasa uvāca- kā tvaṃ kena śitaiḥ śastraiḥ sakṣatīkṛtavigrahā | ekākinī kimarthaṃ vā nirjanāraṇyamāgatā 44| iṃdraprasthagatasyedaṃ prayāgasya jale śubhe | bhāgyodayena kenāpi prāpitaṃ priyakāmyayā 45| ityuktā tena sā vaktumakṣamā vyādade mukham | pātuṃ tadvārimahiṣī bhaveyamiti vāṃchayā 46| athaitasya prayāgasya pātiteṃbuni tanmukhe | tatyāja jīvitaṃ sā tu mohinīgaṇikā nṛpa 47| prāṇaprayāṇakāle tu mahiṣītvaṃ ca vāṃcchayat | ataḥ sā mahiṣī jātā drāviḍe vīravarmaṇaḥ 48| saṃbhūya keralādhīśa gṛhe tīrthāṃbupānataḥ | kulaśīladhanaiśvaryasaṃyuktasya mahīpate 49| hemagauraṃ tataḥ sāṃgaṃ babhāra kamalekṣaṇā | atastasya pitā nāma hemāṃgīti cakāra ha 50| ekadā sā tu hemāṃgī hemābharaṇabhūṣitā | kalāyāḥ svavayasyāyā maṃtriputryā gṛhaṃ yayau 51| tatra yāvakatailena snāpitā bhojitā ca sā | vividhānnaistadā rājanniviṣṭā varaviṣṭare 52| puṣpodgrathita dhamillā kṣāmakṣaumavibhūṣitā | kalāṃ provāca dadhatī mukhe tāṃbūlavīṭikām 53| hemāṃgyuvāca - kale kalaya me vākyaṃ kokilākalabhāṣiṇi | gṛhe yadadbhutaṃ vastu tava māmabhidarśaya 54| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe kāliṃdīmāhātmye iṃdraprasthavarṇanonāma viṃśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ 220 |