Chapter 226

शंकर उवाच - न्यासेवाप्यर्चने वापि मंत्रमेकांतिनः श्रयेत् । अवैष्णवोपदिष्टेन मंत्रेण न परा गतिः १। अवैष्णवोपदिष्टंचेत्पूर्वमंत्रवरंद्वयम् । पुनश्च विधिना सम्यक्वैष्णवाद्ग्राहयेद्गुरोः २। सहस्रशाखाध्यायी वा सर्वयज्ञेषु दीक्षितः । कुले महति जातोऽपि न गुरुः स्यादवैष्णवः ३। यस्तु मंत्रद्वयं सम्यगध्यापयति वैष्णवः । स आचार्यस्तु विज्ञेयो भवबंधविदारकः ४। आचार्यं संश्रयित्वाथ वत्सरं सेवयेद्दिवजः । तस्य वृत्तिं परिज्ञात्वा मंत्रमध्यापयेद्गुरुः ५। कृत्वा तापादिसंस्कारान्पश्चान्मंत्रमुदीरयेत् । तापं पुंड्रं तथा नाम कृत्वा वै विधिना गुरुः ६। पश्चादध्यापयेन्मंत्रं शिष्यं निर्मलचेतसम् । चक्रेण विधिना तप्तं ताप इत्यभिधीयते ७। पुंड्रमूर्द्ध्वं तथा प्रोक्तं नाम वैष्णवमुच्यते । ततो मंत्रं विधानेन शिष्यमध्यापयेद्गुरुः ८। न्यासमष्टाक्षरं मंत्रमन्यं वा वैष्णवं मनुम् । न्यासमेवात्र परमं वैष्णवानां शुभानने ९। तस्मात्तु न्यासमेवैषामतिरिक्तमिहोच्यते । न्यासविद्यापरो यस्तु ब्राह्मणः श्रेष्ठ उच्यते १०। न्यासात्परतरं नास्ति मन्त्रं सत्यं ब्रवीमि ते । न्यासं द्वयं प्रपत्तिः स्यात्पर्यायेण निबोध मे ११। द्वयोपदेशपूर्वं तु सर्वकर्मसमाचरेत् । द्वयाधिकारी न भवेत्सर्वकर्मसु नार्हति १२। तस्माद्वयमधीत्येव पश्चान्मंत्रमनुत्तमम् । श्रीमदष्टाक्षरं सम्यगभ्यसेद्दिवजसत्तमः १३। मंत्रमष्टाक्षरं प्रोक्तं प्रणवस्यैव संग्रहात् । नैसर्गप्रणवाद्यन्तु मंत्रमित्युच्यतेबुधैः १४। नान्यत्र सर्वमंत्रेषु प्रणवस्वस्वभावतः । पूर्वं तु सर्वमंत्राणां योजयेत्प्रणवं शुभम् १५। ॐकारः प्रणवं ब्रह्म सर्वमंत्रेषु नायकः । आदौ सर्वत्र युंजीत मंत्राणां तु शुभानने १६। स्वभावात्प्रणवन्तस्मिन्मूलमंत्रे प्रतिष्ठितम् । ओमित्येकाक्षरं पूर्वं द्व्यक्षरं नम इत्यथ १७। ततो नारायणायेति पंचार्णानि यथाक्रमम् । एवमष्टाक्षरो मंत्रो ज्ञेयः सर्वार्थसाधकः १८। सर्वदुःखहरः श्रीमान्सर्वमंत्रात्मकः शुभः । ऋषिर्नारायणस्तस्य देवता श्रीश एव च १९। छंदस्तु देवी गायत्री प्रणवो बीजमुच्यते । नित्यानपायिनी देवी शक्तिः श्रीरुच्यते मनोः २०। प्रथमं पदमोङ्कार द्वितीयं नम उच्यते । तृतीयं नारायणायेति पदत्रयमुदाहृतम् २१। अकारश्चाप्युकारश्च मकारश्च ततः परम् । वेदत्रयात्मकं प्रोक्तं प्रणवं ब्रह्मणः पदम् २२। अकारेणोच्यते विष्णुः श्रीरुकारेण चोच्यते । मकारस्त्वनयोर्दासः पंचविंशः प्रकीर्तितः २३। वासुदेवस्वरूपं तदकारेणोच्यतै बुधैः । उकारेण श्रियो देव्या रूपं मुनिभिरुच्यते २४। मकारेणोच्यते जीवः पंचविंशोदितः पुमान् । भूतानि च कवर्गेण चवर्गणेन्द्रियाणि च २५। ट वर्गेण तवर्गेण ज्ञानं धादयस्तथा । मनः पकारेणैवोक्तं फकारेण त्वहंकृतिः २६। बकारेण भकारेण महान्प्रकृतिरुच्यते । आत्मा तु स मकारः स्यात्पंचविंशः प्रकीर्तितः २७। देहेंद्रियमनः प्राणादिभ्योन्योऽनन्यसाधनः । भगवच्छेषभूतोऽसौ मकाराख्यः स चेतनः २८। अवधारणवाच्येवमुकारः कैश्चिदुच्यते । श्रीतत्वमपि तत्पक्षे वकारेणैव चोच्यते २९। भास्करस्य प्रभा यद्वत्तस्य नित्यानपायिनी । आकारेणोच्यते विष्णुः कल्याणगुणसागरः ३०। श्रीशः सर्वात्मनां शेषो जगद्बीजं परः पुमान् । जगत्कर्त्ता जगद्भर्त्ता ईश्वरो लोकबांधवः ३१। जगतामीश्वरी नित्या विष्णोरनपगामिनी । माता सर्वस्य जगतः पत्नी विष्णोर्मनोरमा ३२। जगदाधारभूता श्रीरुकारेणात्र चोच्यते । मकारेण तयोर्दासः क्षेत्रज्ञः प्रोच्यते बुधैः ३३। ज्ञानाश्रमो ज्ञानगुणश्चेतनः प्रकृतेः परः । न जडो निर्विकारश्च एकरूप स्वरूपभाक् ३४। अणुर्नित्यो व्याप्तिशीलश्चिदानंदात्मकस्तथा । अहमर्थोऽव्ययः क्षेत्री भिन्नरूपं सनातनः ३५। अदाह्योच्छेद्यो ह्यक्लैद्यस्त्वशोष्योक्षर एव च । एवमादिगुणोपेतश्शेषभूतः परस्य वै ३६। मकारेणोच्यते जीवः क्षेत्रज्ञः परवान्सदा । दासभूतो हरेरेव नान्यस्य तु कदाचन ३७। एवं दासत्वमेवास्य मध्यमेवावधार्यते । इत्येवं प्रणवस्यार्थो ज्ञातव्योक्तो मयानघे ३८। विवृतिः प्रणवस्यार्थ मन्त्रशेषेण वै शुभे । परस्य दासभूतस्य स्वातन्त्र्यं नेह विद्यते ३९। तस्मान्महदहंकारौ मनसा विनिवर्त्तयेत् । स्वोपायबुद्ध्या यत्कृत्यं तदपि प्रतिषिध्यते ४०। अहंकृतिर्मकारः स्यान्नकारस्तन्निषेधकः । तस्मात्तु मनसैवास्य अहंकारविमोचनम् ४१। मनसा सर्वसिद्धिः स्यादन्यथा नाशमाप्नुयात् । नमसा सहितं किंचित्तदहंकार उच्यते ४२। अहंकारेण युक्तस्य सुखं किंचिन्न विद्यते । अहंकारविमूढात्मा अंधे तमसि मज्जति ४३। तस्मान्न मनसा चात्र स्वातंत्र्यं प्रतिषिध्यते । भगवत्परतंत्रोऽसौ तदायत्तश्च जीवति ४४। तस्मात्साधनकर्तृत्वं चेतनस्य न विद्यते । ईश्वरस्यैव संकल्पाद्वर्त्तते स्वचराचरम् ४५। तस्मात्स्वसामर्थ्यविधिं त्यजेत्सर्वमशेषतः । ईश्वरस्य तु सामर्थ्यान्नालभ्यं तस्य विद्यते ४६। तस्मिन्न्यस्तभरः श्रीशे तत्कर्मैव समाचरेत् । परमात्मा हरिस्स्वामी स्वमहं तस्य सर्वदा ४७। इच्छाया विनियोक्तव्यस्तस्यैवात्मेश्वरस्य हि । इत्येवं मनसा त्यक्तमहंता ममतोर्जितम् ४८। देहेष्वहं मतिर्मूलं संसृतौ कर्मबंधने । तस्मान्महदहंकारौ मनसा वर्जयेद्बुधः ४९। अथ नारायणपदं वक्ष्यामि गिरजे शुभे । नारा इत्यात्मनां संघास्तेषां गतिरसौ पुमान् ५०। त एव चायनं तस्य तस्मान्नारायणः स्मृतः । सर्वं हि चिदचिद्वस्तु श्रूयते दृश्यते जगत् ५१। योऽसौ व्याप्यस्थितो नित्यं स वै नारायणः स्मृतः । नाराश्चेति सर्वपुंसां समूहाः परिकीर्तिताः ५२। गतिरालंबनं तेषां तस्मान्नारायणः स्मृतः । नराज्जातानि तत्वानि नाराणीति विदुर्बुधाः ५३। तान्येव चायनं तस्य तेन नारायणस्स्मृतः । कल्पांतेपि जगत्कृत्स्नं ग्रसित्वा येन धार्यते ५४। पुनः संसृज्यते येन स वै नारायणः स्मृतः । चराचरं जगत्कृत्स्नं नार इत्यभि धीयते ५५। तस्य वासं गतिर्येन तेन नारायणः स्मृतः । नारो नराणां संघातस्तस्यासावयनं गतिः ५६। तेनासौ मुनिभिर्नित्यं नारायण इतीरितः । प्रभवन्ति यतो लोका महाब्धौ पृथुफेनवत् ५७। पुनर्यस्मात्प्रलीयन्ते तस्मान्नारायणः स्मृतः । यो वै नित्यपदे नित्यो नित्यमुक्तैकभोगवान् ५८। ईशः सर्वस्य जगतः स वै नारायणः स्मृतः । नारायणः परंब्रह्म तत्वं नारायणः परम् ५९। यच्च किंचिज्जगत्यस्मिन्दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अंतर्बंहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः ६०। अपहतपाप्मा पुरुषः सर्वभूतांतरस्थितः । दिव्यएकस्सदा नित्यो हरिर्नारायणोऽच्युतः ६१। यस्तु द्रष्टा च द्रष्टव्यं श्रोता श्रोतव्यमेव च । स्प्रष्टा च स्पर्शितव्यश्च ध्याता ध्यातव्यमेव च ६२। वक्ता च वाच्यं ज्ञाता च ज्ञातव्यं चिदचिज्जगत् । तच्च सर्वं हरिः श्रीशो नारायण उदाहृतः ६३। सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स लोकान्सर्वतो व्याप्य अत्यतिष्ठद्दशांगुलम् ६४। यद्भूतं यच्च भव्यं तत्सर्वं नारायणो हरिः । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेन विराट्पुमान् ६५। स एव पुरुषो विष्णुर्वासुदेवोऽच्युतो हरिः । हिरण्मयोऽथ भगवान्सोऽमृतः शाश्वतः शिवः ६६। पतिर्विश्वस्य जगतः सर्वलोकेश्वरं प्रभुः । हिरण्यगर्भाः सविता अनंतोऽसौ महेश्वरः ६७। भगवानिति शब्दोऽयं तथा पुरुष इत्यपि । वर्त्तते निरुपाधिश्च वासुदेवोऽखिलात्मनि ६८। ईश्वरो भगवान्विष्णुः परमात्मा जगत्सुहृत् । शास्ता चराचरस्यैको यतीनां परमा गतिः ६९। यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदांते च प्रतिष्ठितः । तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वरः ७०। योसावकारो वै विष्णुर्योऽसौ नारायणो हरिः । स एव पुरुषो नित्यः परमात्मा महेश्वरः ७१। यस्मादुद्भूतमैश्वर्यं यस्मिन्कस्मिंश्च वर्तते । तस्मिन्नीश्वरशब्दोऽपि प्रोच्यते मुनिभिस्तथा । निरुपाधीश्वरत्वं हि वासुदेवे प्रतिष्ठितम् ७२। आत्मेश्वर इति प्रोक्तो वेदवादैः सनातनैः । तस्मान्महेश्वरत्वं तु वासुदेवे प्रतिष्ठितम् ७३। असौ त्रिपाद्विभूतेस्तु लीलया अपि चेश्वरः । विभूतिद्वयमैश्वर्यं तस्यैव सकलात्मनः ७४। श्रीभूनीलापतिर्योसावीश्वरस्स उदाहृतः । तस्मात्सर्वेश्वरत्वं तु वासुदेवे प्रतिष्ठितम् ७५। असौ यज्ञेश्वरो यज्ञो यज्ञभुक्यज्ञकृद्विभुः । यज्ञभुग्यज्ञपुरुषः स एव परमेश्वरः ७६। यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकव्यभोक्ता व्ययात्मा हरिरीश्वरोऽत्र । तत्संनिधानादपयांति सद्यो रक्षांस्यशेषाण्यसुराश्च सर्वे ७७। योऽसौ विराट्त्वमापन्नो हरिर्भूतो जनार्दनः । संतर्पयति लोकांस्त्रीन्स एव परमेश्वरः ७८। येन पूर्णेन हविषा देवा यज्ञमतन्वत । तस्माद्यज्ञात्समुत्पन्ना ये के चोभयादतः ७९। तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । तस्मादश्वा अजायंत गावश्च पुरुषादयः ८०। पुरुषस्य तनोरस्य सर्वयज्ञमयस्य वै । हरेः सर्वं समुद्भूतं जगत्स्थावरजंगमम् ८१। मुखबाहूरुपादाः स्युस्तस्य वर्णा यथाक्रमम् । पद्भ्यां तु पृथिवी तस्य शिरसा द्यौरजायत ८२। मनसश्चंद्रमा जातश्चक्षुषश्च प्रभाकरः । मुखादग्निः सहस्राक्षो वायुः प्राणात्सदागतिः ८३। नाभेर्विरिंचिर्गगनं जगत्सर्वं चराचरम् । यस्मात्सर्वं समुद्भूतं जगद्विष्णोः सनातनात् ८४। तस्मात्सर्वमयो विष्णुर्नारायण इतीरितः । एवं सृष्ट्वा जगत्सर्वं पुनः संग्रसते हरिः ८५। निजलीलासमुद्भूतं तान्तवं चोर्णनाभिवत् । ब्रह्माणमिंद्रं रुद्रं च यमं वरुणमेव च ८६। निगृह्य हरते यस्मात्तस्माद्धरिरहोच्यते । असावेकार्णवीभूते मायावटतले पुमान् ८७। जगत्स्वजठरे कृत्वा शेते तस्मिन्सनातनः । आसीदेको हि वै चात्र विष्णुर्नारायणोऽच्युतः ८८। न ब्रह्मा न च रुद्रश्च न देवा न महर्षयः । नेमे द्यावापृथिव्यौ च न सोमो न च भास्करः ८९। न नक्षत्राणि लोकाश्च न चांडं महदावृतम् । यस्माज्जगद्वृतं तेन सकलं हरिणा शुभे ९०। सृष्टं पुनस्तथा सर्गे तस्मान्नारायणस्स्मृतः । तस्य दास्यं चतुर्थ्यानु मंत्रे प्रोक्तं तु पार्वति ९१। दासभूतमिदं तस्य ब्रह्माद्यं सकलं जगत् । एवमर्थं विदित्वा वै पश्चान्मंत्रं प्रयोजयेत् ९२। अविदित्वा तु मन्त्रार्थं सिद्धिं नैवाधिगच्छति । न तु भुक्तिं च भक्तिं च न च मुक्तिं वरानने ९३। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे मंत्रार्थोपदेशोनाम षड्विंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः २२६।

śaṃkara uvāca - nyāsevāpyarcane vāpi maṃtramekāṃtinaḥ śrayet | avaiṣṇavopadiṣṭena maṃtreṇa na parā gatiḥ 1| avaiṣṇavopadiṣṭaṃcetpūrvamaṃtravaraṃdvayam | punaśca vidhinā samyakvaiṣṇavādgrāhayedguroḥ 2| sahasraśākhādhyāyī vā sarvayajñeṣu dīkṣitaḥ | kule mahati jāto'pi na guruḥ syādavaiṣṇavaḥ 3| yastu maṃtradvayaṃ samyagadhyāpayati vaiṣṇavaḥ | sa ācāryastu vijñeyo bhavabaṃdhavidārakaḥ 4| ācāryaṃ saṃśrayitvātha vatsaraṃ sevayeddivajaḥ | tasya vṛttiṃ parijñātvā maṃtramadhyāpayedguruḥ 5| kṛtvā tāpādisaṃskārānpaścānmaṃtramudīrayet | tāpaṃ puṃḍraṃ tathā nāma kṛtvā vai vidhinā guruḥ 6| paścādadhyāpayenmaṃtraṃ śiṣyaṃ nirmalacetasam | cakreṇa vidhinā taptaṃ tāpa ityabhidhīyate 7| puṃḍramūrddhvaṃ tathā proktaṃ nāma vaiṣṇavamucyate | tato maṃtraṃ vidhānena śiṣyamadhyāpayedguruḥ 8| nyāsamaṣṭākṣaraṃ maṃtramanyaṃ vā vaiṣṇavaṃ manum | nyāsamevātra paramaṃ vaiṣṇavānāṃ śubhānane 9| tasmāttu nyāsamevaiṣāmatiriktamihocyate | nyāsavidyāparo yastu brāhmaṇaḥ śreṣṭha ucyate 10| nyāsātparataraṃ nāsti mantraṃ satyaṃ bravīmi te | nyāsaṃ dvayaṃ prapattiḥ syātparyāyeṇa nibodha me 11| dvayopadeśapūrvaṃ tu sarvakarmasamācaret | dvayādhikārī na bhavetsarvakarmasu nārhati 12| tasmādvayamadhītyeva paścānmaṃtramanuttamam | śrīmadaṣṭākṣaraṃ samyagabhyaseddivajasattamaḥ 13| maṃtramaṣṭākṣaraṃ proktaṃ praṇavasyaiva saṃgrahāt | naisargapraṇavādyantu maṃtramityucyatebudhaiḥ 14| nānyatra sarvamaṃtreṣu praṇavasvasvabhāvataḥ | pūrvaṃ tu sarvamaṃtrāṇāṃ yojayetpraṇavaṃ śubham 15| oṃkāraḥ praṇavaṃ brahma sarvamaṃtreṣu nāyakaḥ | ādau sarvatra yuṃjīta maṃtrāṇāṃ tu śubhānane 16| svabhāvātpraṇavantasminmūlamaṃtre pratiṣṭhitam | omityekākṣaraṃ pūrvaṃ dvyakṣaraṃ nama ityatha 17| tato nārāyaṇāyeti paṃcārṇāni yathākramam | evamaṣṭākṣaro maṃtro jñeyaḥ sarvārthasādhakaḥ 18| sarvaduḥkhaharaḥ śrīmānsarvamaṃtrātmakaḥ śubhaḥ | ṛṣirnārāyaṇastasya devatā śrīśa eva ca 19| chaṃdastu devī gāyatrī praṇavo bījamucyate | nityānapāyinī devī śaktiḥ śrīrucyate manoḥ 20| prathamaṃ padamoṅkāra dvitīyaṃ nama ucyate | tṛtīyaṃ nārāyaṇāyeti padatrayamudāhṛtam 21| akāraścāpyukāraśca makāraśca tataḥ param | vedatrayātmakaṃ proktaṃ praṇavaṃ brahmaṇaḥ padam 22| akāreṇocyate viṣṇuḥ śrīrukāreṇa cocyate | makārastvanayordāsaḥ paṃcaviṃśaḥ prakīrtitaḥ 23| vāsudevasvarūpaṃ tadakāreṇocyatai budhaiḥ | ukāreṇa śriyo devyā rūpaṃ munibhirucyate 24| makāreṇocyate jīvaḥ paṃcaviṃśoditaḥ pumān | bhūtāni ca kavargeṇa cavargaṇendriyāṇi ca 25| ṭa vargeṇa tavargeṇa jñānaṃ dhādayastathā | manaḥ pakāreṇaivoktaṃ phakāreṇa tvahaṃkṛtiḥ 26| bakāreṇa bhakāreṇa mahānprakṛtirucyate | ātmā tu sa makāraḥ syātpaṃcaviṃśaḥ prakīrtitaḥ 27| deheṃdriyamanaḥ prāṇādibhyonyo'nanyasādhanaḥ | bhagavaccheṣabhūto'sau makārākhyaḥ sa cetanaḥ 28| avadhāraṇavācyevamukāraḥ kaiściducyate | śrītatvamapi tatpakṣe vakāreṇaiva cocyate 29| bhāskarasya prabhā yadvattasya nityānapāyinī | ākāreṇocyate viṣṇuḥ kalyāṇaguṇasāgaraḥ 30| śrīśaḥ sarvātmanāṃ śeṣo jagadbījaṃ paraḥ pumān | jagatkarttā jagadbharttā īśvaro lokabāṃdhavaḥ 31| jagatāmīśvarī nityā viṣṇoranapagāminī | mātā sarvasya jagataḥ patnī viṣṇormanoramā 32| jagadādhārabhūtā śrīrukāreṇātra cocyate | makāreṇa tayordāsaḥ kṣetrajñaḥ procyate budhaiḥ 33| jñānāśramo jñānaguṇaścetanaḥ prakṛteḥ paraḥ | na jaḍo nirvikāraśca ekarūpa svarūpabhāk 34| aṇurnityo vyāptiśīlaścidānaṃdātmakastathā | ahamartho'vyayaḥ kṣetrī bhinnarūpaṃ sanātanaḥ 35| adāhyocchedyo hyaklaidyastvaśoṣyokṣara eva ca | evamādiguṇopetaśśeṣabhūtaḥ parasya vai 36| makāreṇocyate jīvaḥ kṣetrajñaḥ paravānsadā | dāsabhūto harereva nānyasya tu kadācana 37| evaṃ dāsatvamevāsya madhyamevāvadhāryate | ityevaṃ praṇavasyārtho jñātavyokto mayānaghe 38| vivṛtiḥ praṇavasyārtha mantraśeṣeṇa vai śubhe | parasya dāsabhūtasya svātantryaṃ neha vidyate 39| tasmānmahadahaṃkārau manasā vinivarttayet | svopāyabuddhyā yatkṛtyaṃ tadapi pratiṣidhyate 40| ahaṃkṛtirmakāraḥ syānnakārastanniṣedhakaḥ | tasmāttu manasaivāsya ahaṃkāravimocanam 41| manasā sarvasiddhiḥ syādanyathā nāśamāpnuyāt | namasā sahitaṃ kiṃcittadahaṃkāra ucyate 42| ahaṃkāreṇa yuktasya sukhaṃ kiṃcinna vidyate | ahaṃkāravimūḍhātmā aṃdhe tamasi majjati 43| tasmānna manasā cātra svātaṃtryaṃ pratiṣidhyate | bhagavatparataṃtro'sau tadāyattaśca jīvati 44| tasmātsādhanakartṛtvaṃ cetanasya na vidyate | īśvarasyaiva saṃkalpādvarttate svacarācaram 45| tasmātsvasāmarthyavidhiṃ tyajetsarvamaśeṣataḥ | īśvarasya tu sāmarthyānnālabhyaṃ tasya vidyate 46| tasminnyastabharaḥ śrīśe tatkarmaiva samācaret | paramātmā harissvāmī svamahaṃ tasya sarvadā 47| icchāyā viniyoktavyastasyaivātmeśvarasya hi | ityevaṃ manasā tyaktamahaṃtā mamatorjitam 48| deheṣvahaṃ matirmūlaṃ saṃsṛtau karmabaṃdhane | tasmānmahadahaṃkārau manasā varjayedbudhaḥ 49| atha nārāyaṇapadaṃ vakṣyāmi giraje śubhe | nārā ityātmanāṃ saṃghāsteṣāṃ gatirasau pumān 50| ta eva cāyanaṃ tasya tasmānnārāyaṇaḥ smṛtaḥ | sarvaṃ hi cidacidvastu śrūyate dṛśyate jagat 51| yo'sau vyāpyasthito nityaṃ sa vai nārāyaṇaḥ smṛtaḥ | nārāśceti sarvapuṃsāṃ samūhāḥ parikīrtitāḥ 52| gatirālaṃbanaṃ teṣāṃ tasmānnārāyaṇaḥ smṛtaḥ | narājjātāni tatvāni nārāṇīti vidurbudhāḥ 53| tānyeva cāyanaṃ tasya tena nārāyaṇassmṛtaḥ | kalpāṃtepi jagatkṛtsnaṃ grasitvā yena dhāryate 54| punaḥ saṃsṛjyate yena sa vai nārāyaṇaḥ smṛtaḥ | carācaraṃ jagatkṛtsnaṃ nāra ityabhi dhīyate 55| tasya vāsaṃ gatiryena tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ | nāro narāṇāṃ saṃghātastasyāsāvayanaṃ gatiḥ 56| tenāsau munibhirnityaṃ nārāyaṇa itīritaḥ | prabhavanti yato lokā mahābdhau pṛthuphenavat 57| punaryasmātpralīyante tasmānnārāyaṇaḥ smṛtaḥ | yo vai nityapade nityo nityamuktaikabhogavān 58| īśaḥ sarvasya jagataḥ sa vai nārāyaṇaḥ smṛtaḥ | nārāyaṇaḥ paraṃbrahma tatvaṃ nārāyaṇaḥ param 59| yacca kiṃcijjagatyasmindṛśyate śrūyate'pi vā | aṃtarbaṃhiśca tatsarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ 60| apahatapāpmā puruṣaḥ sarvabhūtāṃtarasthitaḥ | divyaekassadā nityo harirnārāyaṇo'cyutaḥ 61| yastu draṣṭā ca draṣṭavyaṃ śrotā śrotavyameva ca | spraṣṭā ca sparśitavyaśca dhyātā dhyātavyameva ca 62| vaktā ca vācyaṃ jñātā ca jñātavyaṃ cidacijjagat | tacca sarvaṃ hariḥ śrīśo nārāyaṇa udāhṛtaḥ 63| sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt | sa lokānsarvato vyāpya atyatiṣṭhaddaśāṃgulam 64| yadbhūtaṃ yacca bhavyaṃ tatsarvaṃ nārāyaṇo hariḥ | utāmṛtatvasyeśāno yadannena virāṭpumān 65| sa eva puruṣo viṣṇurvāsudevo'cyuto hariḥ | hiraṇmayo'tha bhagavānso'mṛtaḥ śāśvataḥ śivaḥ 66| patirviśvasya jagataḥ sarvalokeśvaraṃ prabhuḥ | hiraṇyagarbhāḥ savitā anaṃto'sau maheśvaraḥ 67| bhagavāniti śabdo'yaṃ tathā puruṣa ityapi | varttate nirupādhiśca vāsudevo'khilātmani 68| īśvaro bhagavānviṣṇuḥ paramātmā jagatsuhṛt | śāstā carācarasyaiko yatīnāṃ paramā gatiḥ 69| yo vedādau svaraḥ prokto vedāṃte ca pratiṣṭhitaḥ | tasya prakṛtilīnasya yaḥ paraḥ sa maheśvaraḥ 70| yosāvakāro vai viṣṇuryo'sau nārāyaṇo hariḥ | sa eva puruṣo nityaḥ paramātmā maheśvaraḥ 71| yasmādudbhūtamaiśvaryaṃ yasminkasmiṃśca vartate | tasminnīśvaraśabdo'pi procyate munibhistathā | nirupādhīśvaratvaṃ hi vāsudeve pratiṣṭhitam 72| ātmeśvara iti prokto vedavādaiḥ sanātanaiḥ | tasmānmaheśvaratvaṃ tu vāsudeve pratiṣṭhitam 73| asau tripādvibhūtestu līlayā api ceśvaraḥ | vibhūtidvayamaiśvaryaṃ tasyaiva sakalātmanaḥ 74| śrībhūnīlāpatiryosāvīśvarassa udāhṛtaḥ | tasmātsarveśvaratvaṃ tu vāsudeve pratiṣṭhitam 75| asau yajñeśvaro yajño yajñabhukyajñakṛdvibhuḥ | yajñabhugyajñapuruṣaḥ sa eva parameśvaraḥ 76| yajñeśvaro havyasamastakavyabhoktā vyayātmā harirīśvaro'tra | tatsaṃnidhānādapayāṃti sadyo rakṣāṃsyaśeṣāṇyasurāśca sarve 77| yo'sau virāṭtvamāpanno harirbhūto janārdanaḥ | saṃtarpayati lokāṃstrīnsa eva parameśvaraḥ 78| yena pūrṇena haviṣā devā yajñamatanvata | tasmādyajñātsamutpannā ye ke cobhayādataḥ 79| tasmādyajñātsarvahuta ṛcaḥ sāmāni jajñire | tasmādaśvā ajāyaṃta gāvaśca puruṣādayaḥ 80| puruṣasya tanorasya sarvayajñamayasya vai | hareḥ sarvaṃ samudbhūtaṃ jagatsthāvarajaṃgamam 81| mukhabāhūrupādāḥ syustasya varṇā yathākramam | padbhyāṃ tu pṛthivī tasya śirasā dyaurajāyata 82| manasaścaṃdramā jātaścakṣuṣaśca prabhākaraḥ | mukhādagniḥ sahasrākṣo vāyuḥ prāṇātsadāgatiḥ 83| nābherviriṃcirgaganaṃ jagatsarvaṃ carācaram | yasmātsarvaṃ samudbhūtaṃ jagadviṣṇoḥ sanātanāt 84| tasmātsarvamayo viṣṇurnārāyaṇa itīritaḥ | evaṃ sṛṣṭvā jagatsarvaṃ punaḥ saṃgrasate hariḥ 85| nijalīlāsamudbhūtaṃ tāntavaṃ corṇanābhivat | brahmāṇamiṃdraṃ rudraṃ ca yamaṃ varuṇameva ca 86| nigṛhya harate yasmāttasmāddharirahocyate | asāvekārṇavībhūte māyāvaṭatale pumān 87| jagatsvajaṭhare kṛtvā śete tasminsanātanaḥ | āsīdeko hi vai cātra viṣṇurnārāyaṇo'cyutaḥ 88| na brahmā na ca rudraśca na devā na maharṣayaḥ | neme dyāvāpṛthivyau ca na somo na ca bhāskaraḥ 89| na nakṣatrāṇi lokāśca na cāṃḍaṃ mahadāvṛtam | yasmājjagadvṛtaṃ tena sakalaṃ hariṇā śubhe 90| sṛṣṭaṃ punastathā sarge tasmānnārāyaṇassmṛtaḥ | tasya dāsyaṃ caturthyānu maṃtre proktaṃ tu pārvati 91| dāsabhūtamidaṃ tasya brahmādyaṃ sakalaṃ jagat | evamarthaṃ viditvā vai paścānmaṃtraṃ prayojayet 92| aviditvā tu mantrārthaṃ siddhiṃ naivādhigacchati | na tu bhuktiṃ ca bhaktiṃ ca na ca muktiṃ varānane 93| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe umāmaheśvarasaṃvāde maṃtrārthopadeśonāma ṣaḍviṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ 226|