Chapter 78

ययातिरुवाच- एकेन गृह्यतां पुत्रा जरा मे दुःखदायिनी । धीरेण भवतां मध्ये तारुण्यं मम दीयताम् १। स्वकीयं हि महाभागाः स्वरूपमिदमुत्तमम् । संतप्तं मानसं मेद्य स्त्रियां सक्तं सुचंचलम् २। भाजनस्था यथा आप आवर्त्तयति पावकः । तथा मे मानसं पुत्राः कामानलसुचालितम् ३। एको गृह्णातु मे पुत्रा जरां दुःखप्रदायिनीम् । स्वकं ददातु तारुण्यं यथाकामं चराम्यहम् ४। यो मे जरापसरणं करिष्यति सुतोत्तमः । स च मे भोक्ष्यते राज्यं धनुर्वंशं धरिष्यति ५। तस्य सौख्यं सुसंपत्तिर्धनं धान्यं भविष्यति । विपुला संततिस्तस्य यशः कीर्तिर्भविष्यति ६। पुत्रा ऊचुः- भवान्धर्मपरो राजन्प्रजाः सत्येन पालकः । कस्मात्ते हीदृशो भावो जातः प्रकृतिचापलः ७। राजोवाच- आगता नर्तकाः पूर्वं पुरं मे हि प्रनर्तकाः । तेभ्यो मे कामसंमोहे जातो मोहश्च ईदृशः ८। जरया व्यापितः कायो मन्मथाविष्टमानसः । संबभूव सुतश्रेष्ठाः कामेनाकुलव्याकुलः ९। काचिद्दृष्टा मया नारी दिव्यरूपा वरानना । मया संभाषिता पुत्राः किंचिन्नोवाच मे सती १०। विशालानाम तस्याश्च सखी चारुविचक्षणा । सा मामाह शुभं वाक्यं मम सौख्यप्रदायकम् ११। जराहीनो यदा स्यास्त्वं तदा ते सुप्रिया भवेत् । एवमंगीकृतं वाक्यं तयोक्तं गृहमागतः १२। मया जरापनोदार्थं तदेवं समुदाहृतम् । एवं ज्ञात्वा प्रकर्तव्यं मत्सुखं हि सुपुत्रकाः १३। तुरुरुवाच- शरीरं प्राप्यते पुत्रैः पितुर्मातुः प्रसादतः । धर्मश्च क्रियते राजञ्शरीरेण विपश्चिता १४। पित्रोः शुश्रूषणं कार्यं पुत्रैश्चापि विशेषतः । न च यौवनदानस्य कालोऽयं मे नराधिप १५। प्रथमे वयसि भोक्तव्यं विषयं मानवैर्नृप । इदानीं तन्न कालोयं वर्तते तव सांप्रतम् १६। जरां तात प्रदत्वा वै पुत्रे तात महद्गताम् । पश्चात्सुखं प्रभोक्तव्यं न तु स्यात्तव जीवितम् १७। तस्माद्वाक्यं महाराज करिष्ये नैव ते पुनः । एवमाभाषत नृपं तुरुर्ज्येष्ठसुतस्तदा १८। तुरोर्वाक्यं तु तच्छ्रुत्वा क्रुद्धो राजा बभूव सः । तुरुं शशाप धर्मात्मा क्रोधेनारुणलोचनः १९। अपध्वस्तस्त्वयाऽदेशो ममायं पापचेतन । तस्मात्पापी भव स्वत्वं सर्वधर्मबहिष्कृतः २०। शिखया त्वं विहीनश्च वेदशास्त्रविवर्जितः । सर्वाचारविहीनस्त्वं भविष्यसि न संशयः २१। ब्रह्मघ्नस्त्वं देवदुष्टः सुरापः सत्यवर्जितः । चंडकर्मप्रकर्ता त्वं भविष्यसि नराधमः २२। सुरालीनः क्षुधी पापी गोघ्नश्च त्वं भविष्यसि । दुश्चर्मा मुक्तकच्छश्च ब्रह्मद्वेष्टा निराकृतिः २३। परदाराभिगामी त्वं महाचंडः प्रलंपटः । सर्वभक्षश्च दुर्मेधाः सदात्वं च भविष्यसि २४। सगोत्रां रमसे नारीं सर्वधर्मप्रणाशकः । पुण्यज्ञानविहीनात्मा कुष्ठवांश्च भविष्यसि २५। तव पुत्राश्च पौत्राश्च भविष्यंति न संशयः । ईदृशाः सर्वपुण्यघ्ना म्लेच्छाः सुकलुषीकृताः २६। एवं तुरुं सुशप्त्वैव यदुं पुत्रमथाब्रवीत् । जरां वै धारयस्वेह भुंक्ष्व राज्यमकंटकम् २७। बद्धाञ्जलिपुटो भूत्वा यदू राजानमब्रवीत् । यदुरुवाच- जराभारं न शक्नोमि वोढुं तात कृपां कुरु २८। शीतमध्वा कदन्नं च वयोतीताश्च योषितः । मनसः प्रातिकूल्यं च जरायाः पंचहेतवः २९। जरादुःखं न शक्नोमि नवे वयसि भूपते । कः समर्थो हि वै धर्तुं क्षमस्व त्वं ममाधुना ३०। यदुं क्रुद्धो महाराजः शशाप द्विजनंदन । राज्यार्हो न च ते वंशः कदाचिद्वै भविष्यति ३१। बलतेजः क्षमाहीनः क्षात्रधर्मविवर्जितः । भविष्यति न संदेहो मच्छासनपराङ्मुखः ३२। यदुरुवाच- निर्दोषोहं महाराज कस्माच्छप्तस्त्वयाधुना । कृपां कुरुष्व दीनस्य प्रसादसुमुखो भव ३३। राजोवाच- महादेवः कुले ते वै स्वांशेनापि हि पुत्रक । करिष्यति विसृष्टिं च तदा पूतं कुलं तव ३४। यदुरुवाच- अहं पुत्रो महाराज निर्दोषः शापितस्त्वया । अनुग्रहो दीयतां मे यदि मे वर्त्तते दया ३५। राजोवाच- यो भवेज्ज्येष्ठपुत्रस्तु पितुर्दुःखापहारकः । राज्यदायं सुभुंक्ते च भारवोढा भवेत्स हि ३६। त्वया धर्मं न प्रवृत्तमभाष्योसि न संशयः । भवता नाशिताज्ञा मे महादंडेन घातिनः ३७। तस्मादनुग्रहो नास्ति यथेष्टं च तथा कुरु । यदुरुवाच- यस्मान्मे नाशितं राज्यं कुलं रूपं त्वया नृप ३८। तस्माद्दुष्टो भविष्यामि तव वंशपतिर्नृप । तव वंशे भविष्यंति नानाभेदास्तु क्षत्त्रियाः ३९। तेषां ग्रामान्सुदेशांश्च स्त्रियो रत्नानि यानि वै । भोक्ष्यंति च न संदेहो अतिचंडा महाबलाः ४०। मम वंशात्समुत्पन्नास्तुरुष्का म्लेच्छरूपिणः । त्वया ये नाशिताः सर्वे शप्ताः शापैः सुदारुणैः ४१। एवं बभाषे राजानं यदुः क्रुद्धो नृपोत्तम । अथ क्रुद्धो महाराजः पुनश्चैवं शशाप ह ४२। मत्प्रजानाशकाः सर्वे वंशजास्ते शृणुष्व हि । यावच्चंद्रश्च सूर्यश्च पृथ्वी नक्षत्रतारकाः ४३। तावन्म्लेच्छाः प्रपक्ष्यंते कुंभीपाके चरौ रवे । कुरुं दृष्ट्वा ततो बालं क्रीडमानं सुलक्षणम् ४४। समाह्वयति तं राजा न सुतं नृपनंदनम् । शिशुं ज्ञात्वा परित्यक्तः सकुरुस्तेन वै तदा ४५। शर्मिष्ठायाः सुतं पुण्यं तं पूरुं जगदीश्वरः । समाहूय बभाषे च जरा मे गृह्यतां पुनः ४६। भुंक्ष्व राज्यं मया दत्तं सुपुण्यं हतकंटकम् । पूरुरुवाच- राज्यं देवे न भोक्तव्यं पित्रा भुक्तं यथा तव ४७। त्वदादेशं करिष्यामि जरा मे दीयतां नृप । तारुण्येन ममाद्यैव भूत्वा सुंदररूपदृक् ४८। भुंक्ष्व भोगान्सुकर्माणि विषयासक्तचेतसा । यावदिच्छा महाभाग विहरस्व तया सह ४९। यावज्जीवाम्यहं तात जरां तावद्धराम्यहम् । एवमुक्तस्तु तेनापि पूरुणा जगतीपतिः ५०। हर्षेण महताविष्टस्तं पुत्रं प्रत्युवाच सः । यस्माद्वत्स ममाज्ञा वै न हता कृतवानिह ५१। तस्मादहं विधास्यामि बहुसौख्यप्रदायकम् । यस्माज्जरागृहीता मे दत्तं तारुण्यकं स्वकम् ५२। तेन राज्यं प्रभुंक्ष्व त्वं मया दत्तं महामते । एवमुक्तः सुपूरुश्च तेन राज्ञा महीपते ५३। तारुण्यंदत्तवानस्मै जग्राहास्माज्जरां नृप । ततः कृते विनिमये वयसोस्तातपुत्रयोः ५४। तस्माद्वृद्धतरः पूरुः सर्वांगेषु व्यदृश्यत । नूतनत्वं गतो राजा यथा षोडशवार्षिकः ५५। रूपेण महताविष्टो द्वितीय इव मन्मथः । धनूराज्यं च छत्रं च व्यजनं चासनं गजम् ५६। कोशं देशं बलं सर्वं चामरं स्यंदनं तथा । ददौ तस्य महाराजः पूरोश्चैव महात्मनः ५७। कामासक्तश्च धर्मात्मा तां नारीमनुचिंतयन् । तत्सरः सागरप्रख्यंकामाख्यं नहुषात्मजः ५८। अश्रुबिंदुमती यत्र जगाम लघुविक्रमः । तां दृष्ट्वा तु विशालाक्षीं चारुपीनपयोधराम् ५९। विशालां च महाराजः कंदर्पाकृष्टमानसः । राजोवाच- आगतोऽस्मि महाभागे विशाले चारुलोचने ६०। जरात्यागःकृतो भद्रे तारुण्येन समन्वितः । युवा भूत्वा समायातो भवत्वेषा ममाधुना ६१। यंयं हि वांछते चैषा तंतं दद्मि न संशयः । विशालोवाच- यदा भवान्समायातो जरां दुष्टां विहाय च ६२। दोषेणैकेनलिप्तोसि भवंतं नैव मन्यते । राजोवाच- मम दोषं वदस्व त्वं यदि जानासि निश्चितम् ६३। तं तु दोषं परित्यक्ष्येगुणरूपंनसंशयः ६४। इति श्रीपद्मपुराणेभूमिखंडेवेनोपाख्यानेमातापितृतीर्थवर्णने ययातिचरितेऽष्टसप्ततितमोऽध्यायः ७८।

yayātiruvāca- ekena gṛhyatāṃ putrā jarā me duḥkhadāyinī | dhīreṇa bhavatāṃ madhye tāruṇyaṃ mama dīyatām 1| svakīyaṃ hi mahābhāgāḥ svarūpamidamuttamam | saṃtaptaṃ mānasaṃ medya striyāṃ saktaṃ sucaṃcalam 2| bhājanasthā yathā āpa āvarttayati pāvakaḥ | tathā me mānasaṃ putrāḥ kāmānalasucālitam 3| eko gṛhṇātu me putrā jarāṃ duḥkhapradāyinīm | svakaṃ dadātu tāruṇyaṃ yathākāmaṃ carāmyaham 4| yo me jarāpasaraṇaṃ kariṣyati sutottamaḥ | sa ca me bhokṣyate rājyaṃ dhanurvaṃśaṃ dhariṣyati 5| tasya saukhyaṃ susaṃpattirdhanaṃ dhānyaṃ bhaviṣyati | vipulā saṃtatistasya yaśaḥ kīrtirbhaviṣyati 6| putrā ūcuḥ- bhavāndharmaparo rājanprajāḥ satyena pālakaḥ | kasmātte hīdṛśo bhāvo jātaḥ prakṛticāpalaḥ 7| rājovāca- āgatā nartakāḥ pūrvaṃ puraṃ me hi pranartakāḥ | tebhyo me kāmasaṃmohe jāto mohaśca īdṛśaḥ 8| jarayā vyāpitaḥ kāyo manmathāviṣṭamānasaḥ | saṃbabhūva sutaśreṣṭhāḥ kāmenākulavyākulaḥ 9| kāciddṛṣṭā mayā nārī divyarūpā varānanā | mayā saṃbhāṣitā putrāḥ kiṃcinnovāca me satī 10| viśālānāma tasyāśca sakhī cāruvicakṣaṇā | sā māmāha śubhaṃ vākyaṃ mama saukhyapradāyakam 11| jarāhīno yadā syāstvaṃ tadā te supriyā bhavet | evamaṃgīkṛtaṃ vākyaṃ tayoktaṃ gṛhamāgataḥ 12| mayā jarāpanodārthaṃ tadevaṃ samudāhṛtam | evaṃ jñātvā prakartavyaṃ matsukhaṃ hi suputrakāḥ 13| tururuvāca- śarīraṃ prāpyate putraiḥ piturmātuḥ prasādataḥ | dharmaśca kriyate rājañśarīreṇa vipaścitā 14| pitroḥ śuśrūṣaṇaṃ kāryaṃ putraiścāpi viśeṣataḥ | na ca yauvanadānasya kālo'yaṃ me narādhipa 15| prathame vayasi bhoktavyaṃ viṣayaṃ mānavairnṛpa | idānīṃ tanna kāloyaṃ vartate tava sāṃpratam 16| jarāṃ tāta pradatvā vai putre tāta mahadgatām | paścātsukhaṃ prabhoktavyaṃ na tu syāttava jīvitam 17| tasmādvākyaṃ mahārāja kariṣye naiva te punaḥ | evamābhāṣata nṛpaṃ tururjyeṣṭhasutastadā 18| turorvākyaṃ tu tacchrutvā kruddho rājā babhūva saḥ | turuṃ śaśāpa dharmātmā krodhenāruṇalocanaḥ 19| apadhvastastvayā'deśo mamāyaṃ pāpacetana | tasmātpāpī bhava svatvaṃ sarvadharmabahiṣkṛtaḥ 20| śikhayā tvaṃ vihīnaśca vedaśāstravivarjitaḥ | sarvācāravihīnastvaṃ bhaviṣyasi na saṃśayaḥ 21| brahmaghnastvaṃ devaduṣṭaḥ surāpaḥ satyavarjitaḥ | caṃḍakarmaprakartā tvaṃ bhaviṣyasi narādhamaḥ 22| surālīnaḥ kṣudhī pāpī goghnaśca tvaṃ bhaviṣyasi | duścarmā muktakacchaśca brahmadveṣṭā nirākṛtiḥ 23| paradārābhigāmī tvaṃ mahācaṃḍaḥ pralaṃpaṭaḥ | sarvabhakṣaśca durmedhāḥ sadātvaṃ ca bhaviṣyasi 24| sagotrāṃ ramase nārīṃ sarvadharmapraṇāśakaḥ | puṇyajñānavihīnātmā kuṣṭhavāṃśca bhaviṣyasi 25| tava putrāśca pautrāśca bhaviṣyaṃti na saṃśayaḥ | īdṛśāḥ sarvapuṇyaghnā mlecchāḥ sukaluṣīkṛtāḥ 26| evaṃ turuṃ suśaptvaiva yaduṃ putramathābravīt | jarāṃ vai dhārayasveha bhuṃkṣva rājyamakaṃṭakam 27| baddhāñjalipuṭo bhūtvā yadū rājānamabravīt | yaduruvāca- jarābhāraṃ na śaknomi voḍhuṃ tāta kṛpāṃ kuru 28| śītamadhvā kadannaṃ ca vayotītāśca yoṣitaḥ | manasaḥ prātikūlyaṃ ca jarāyāḥ paṃcahetavaḥ 29| jarāduḥkhaṃ na śaknomi nave vayasi bhūpate | kaḥ samartho hi vai dhartuṃ kṣamasva tvaṃ mamādhunā 30| yaduṃ kruddho mahārājaḥ śaśāpa dvijanaṃdana | rājyārho na ca te vaṃśaḥ kadācidvai bhaviṣyati 31| balatejaḥ kṣamāhīnaḥ kṣātradharmavivarjitaḥ | bhaviṣyati na saṃdeho macchāsanaparāṅmukhaḥ 32| yaduruvāca- nirdoṣohaṃ mahārāja kasmācchaptastvayādhunā | kṛpāṃ kuruṣva dīnasya prasādasumukho bhava 33| rājovāca- mahādevaḥ kule te vai svāṃśenāpi hi putraka | kariṣyati visṛṣṭiṃ ca tadā pūtaṃ kulaṃ tava 34| yaduruvāca- ahaṃ putro mahārāja nirdoṣaḥ śāpitastvayā | anugraho dīyatāṃ me yadi me varttate dayā 35| rājovāca- yo bhavejjyeṣṭhaputrastu piturduḥkhāpahārakaḥ | rājyadāyaṃ subhuṃkte ca bhāravoḍhā bhavetsa hi 36| tvayā dharmaṃ na pravṛttamabhāṣyosi na saṃśayaḥ | bhavatā nāśitājñā me mahādaṃḍena ghātinaḥ 37| tasmādanugraho nāsti yatheṣṭaṃ ca tathā kuru | yaduruvāca- yasmānme nāśitaṃ rājyaṃ kulaṃ rūpaṃ tvayā nṛpa 38| tasmādduṣṭo bhaviṣyāmi tava vaṃśapatirnṛpa | tava vaṃśe bhaviṣyaṃti nānābhedāstu kṣattriyāḥ 39| teṣāṃ grāmānsudeśāṃśca striyo ratnāni yāni vai | bhokṣyaṃti ca na saṃdeho aticaṃḍā mahābalāḥ 40| mama vaṃśātsamutpannāsturuṣkā mleccharūpiṇaḥ | tvayā ye nāśitāḥ sarve śaptāḥ śāpaiḥ sudāruṇaiḥ 41| evaṃ babhāṣe rājānaṃ yaduḥ kruddho nṛpottama | atha kruddho mahārājaḥ punaścaivaṃ śaśāpa ha 42| matprajānāśakāḥ sarve vaṃśajāste śṛṇuṣva hi | yāvaccaṃdraśca sūryaśca pṛthvī nakṣatratārakāḥ 43| tāvanmlecchāḥ prapakṣyaṃte kuṃbhīpāke carau rave | kuruṃ dṛṣṭvā tato bālaṃ krīḍamānaṃ sulakṣaṇam 44| samāhvayati taṃ rājā na sutaṃ nṛpanaṃdanam | śiśuṃ jñātvā parityaktaḥ sakurustena vai tadā 45| śarmiṣṭhāyāḥ sutaṃ puṇyaṃ taṃ pūruṃ jagadīśvaraḥ | samāhūya babhāṣe ca jarā me gṛhyatāṃ punaḥ 46| bhuṃkṣva rājyaṃ mayā dattaṃ supuṇyaṃ hatakaṃṭakam | pūruruvāca- rājyaṃ deve na bhoktavyaṃ pitrā bhuktaṃ yathā tava 47| tvadādeśaṃ kariṣyāmi jarā me dīyatāṃ nṛpa | tāruṇyena mamādyaiva bhūtvā suṃdararūpadṛk 48| bhuṃkṣva bhogānsukarmāṇi viṣayāsaktacetasā | yāvadicchā mahābhāga viharasva tayā saha 49| yāvajjīvāmyahaṃ tāta jarāṃ tāvaddharāmyaham | evamuktastu tenāpi pūruṇā jagatīpatiḥ 50| harṣeṇa mahatāviṣṭastaṃ putraṃ pratyuvāca saḥ | yasmādvatsa mamājñā vai na hatā kṛtavāniha 51| tasmādahaṃ vidhāsyāmi bahusaukhyapradāyakam | yasmājjarāgṛhītā me dattaṃ tāruṇyakaṃ svakam 52| tena rājyaṃ prabhuṃkṣva tvaṃ mayā dattaṃ mahāmate | evamuktaḥ supūruśca tena rājñā mahīpate 53| tāruṇyaṃdattavānasmai jagrāhāsmājjarāṃ nṛpa | tataḥ kṛte vinimaye vayasostātaputrayoḥ 54| tasmādvṛddhataraḥ pūruḥ sarvāṃgeṣu vyadṛśyata | nūtanatvaṃ gato rājā yathā ṣoḍaśavārṣikaḥ 55| rūpeṇa mahatāviṣṭo dvitīya iva manmathaḥ | dhanūrājyaṃ ca chatraṃ ca vyajanaṃ cāsanaṃ gajam 56| kośaṃ deśaṃ balaṃ sarvaṃ cāmaraṃ syaṃdanaṃ tathā | dadau tasya mahārājaḥ pūroścaiva mahātmanaḥ 57| kāmāsaktaśca dharmātmā tāṃ nārīmanuciṃtayan | tatsaraḥ sāgaraprakhyaṃkāmākhyaṃ nahuṣātmajaḥ 58| aśrubiṃdumatī yatra jagāma laghuvikramaḥ | tāṃ dṛṣṭvā tu viśālākṣīṃ cārupīnapayodharām 59| viśālāṃ ca mahārājaḥ kaṃdarpākṛṣṭamānasaḥ | rājovāca- āgato'smi mahābhāge viśāle cārulocane 60| jarātyāgaḥkṛto bhadre tāruṇyena samanvitaḥ | yuvā bhūtvā samāyāto bhavatveṣā mamādhunā 61| yaṃyaṃ hi vāṃchate caiṣā taṃtaṃ dadmi na saṃśayaḥ | viśālovāca- yadā bhavānsamāyāto jarāṃ duṣṭāṃ vihāya ca 62| doṣeṇaikenaliptosi bhavaṃtaṃ naiva manyate | rājovāca- mama doṣaṃ vadasva tvaṃ yadi jānāsi niścitam 63| taṃ tu doṣaṃ parityakṣyeguṇarūpaṃnasaṃśayaḥ 64| iti śrīpadmapurāṇebhūmikhaṃḍevenopākhyānemātāpitṛtīrthavarṇane yayāticarite'ṣṭasaptatitamo'dhyāyaḥ 78|