Chapter 24

श्रीनारद उवाच - अथ गोपीगणैः सार्धं पश्यन् श्रीयमुनातटम् । विहर्तुमामयौ कृष्णो वृंदारण्यं मनोहरम् ॥ १ ॥ वृंदावने चौषधयो लीना जाता हरेर्वरात् । ताः सर्वाश्चांगना भूतवा यूथीभूत्वा समाययुः ॥ २ ॥ लतागोपीसमूहेन चित्रवर्णेन मैथिल । रेमे वृंदावने राजन् हरिर्वृंदावनेश्वरः ॥ ३ ॥ कालिन्दनन्दिनीतीरे कदंबाच्छादिते शुभे । त्रिविधेन समीरेण सर्वतः सुरभीकृते ॥ ४ ॥ विलसत्पुलिने रम्ये वंशीवटविराजिते । स्थितोऽभूद्‌राधया सार्धं रासश्रमसमन्वितः ॥ ५ ॥ वीणातालमृदंगादि मुरुयष्टियुतानि च । वादितत्राण्यंबरे नेदुः सुरैर्गोपीगणौः सह ॥ ६ ॥ देवेषु पुष्पं वर्षत्सु जयध्वनियुतेषु च । तोषयन्त्यो हरिं गोप्यो जगुस्तद्यश उत्तमम् ॥ ७ ॥ काश्चिद्वै मेघमल्लारं दीपकं च तथापराः । मालकोशं भैरवं च श्रीरागं च तथैव च ॥ ८ ॥ हिंदोलं च जगुः काश्चित् राजन् सप्तस्वरैः सह । काश्चित्तासां प्रमुग्धाश्च काश्चिन्मुग्धाः स्त्रियो नृप ॥ ९ ॥ काश्चित् प्रौढा प्रेमपराः श्रीकृष्णे लग्नमानसाः । जारधर्मेण गोविंदं काश्चिद्‌गोप्यो भजन्ति हि ॥ १० ॥ काश्चिच्छ्रीकृष्णसहिताः कन्दुकक्रीडने रताः । काश्चित् पुष्पैश्च हरिणा क्रीडां चक्रुः परस्परम् ॥ ११ ॥ काश्चिल्लतासु धावन्त्यः क्वणन् नूपुरमेखलाः । काश्चित् पिबंति सततं बलात्कृष्णाधरामृतम् ॥ १२ ॥ काचिद्‌भुजाभ्यां श्रीकृष्णं योगिनामपि दुर्लभम् । संगृहीत्वा प्रहस्याराच्चक्रुरालिंगनं महत् ॥ १३ ॥ मनोज्ञो यदुराजा च गोपीनां भगवान् हरिः । काश्मीरमुद्रितो रेमे वने वृंदावनेश्वरः ॥ १४ ॥ काश्चिद्‌वीणां वादयन्त्यः समं वंशीधरेण वै । काश्चित् मृदंगं वादयन्त्यो गायन्त्यो भगवद्‌गुणम् ॥ १५ ॥ काश्चिद्वै मधुरं तालं ताडयन्त्यो हरेः पुरः । मुरयष्टिं संगृहीत्वा हरिणा माधवीतले ॥ १६ ॥ गायन्त्यः सुस्थिरा भूमौ विस्मृत्य जगतः सुखम् । काश्चिल्लतासु श्रीकृष्णं भुजे बाहुं निधाय च ॥ १७ ॥ वृन्दावनस्य पश्यन्त्यो शोभां राजन्नितस्ततः । लताजालैः संवलितं गोपीनां हारसंचयम् ॥ १८ ॥ पृथक्चकार गोविंदः स्पृष्ट्वा तासामुरःस्थलम् । गोपीनां नासिकामुक्तावलिं तत्कुंतलं स्वयम् ॥ १९ ॥ शनैः शनैः शोभनं तच्चक्रे श्रीनंदनंदनः । तांबूलं चर्वितं ह्यर्धं नीत्वा सद्योऽथ गोपिकाः ॥ २० ॥ चर्वयन्त्यः सुगंधाढ्य महो तासां तपो महत् । काश्चिच्छामकपोलेषु द्व्यंगुलेन शनैः शनैः ॥ २१ ॥ हसन्त्यस्ताडयन्त्यस्ताः कदंबेषु बलात्पृथक् । पुंवेषनायकाः काश्चिन्मौलिकुंडलमंडिताः ॥ २२ ॥ नृत्यन्तः कृष्णपुरतः श्रीकृष्ण इव मैथिल । राधावेषधरा गोप्यः शतचंद्राननप्रभाः ॥ २३ ॥ तोषयन्त्यश्च राधां तां तथा राधापतिं जगुः । काश्चित्ताः सात्त्विकैर्भावैः संयुक्ता प्रेमविह्वलाः ॥ २४ ॥ योगीव चास्थिता भूमौ परमानंदसंप्लुताः । काश्चिल्लतासु वृक्षेषु भूम्यां वै विदिशासु च ॥ २५ ॥ पश्यन्त्यः श्रीपतिं देवं स्वस्मिन् वा मौनमास्थिताः । एवं रासे गोपवध्वः सर्वाः पूर्णमनोरथाः ॥ २६ ॥ बभूवुरेत्य गोविंदं सर्वेशं भक्तवत्सलम् । यत्प्रसादस्तु गोपीनां प्राप्तो राजन् महामते ॥ २७ ॥ ज्ञानिनामपि नास्त्येवं कर्मिणां तु कुतश्च सः । एवं श्रीकृष्णचंद्रस्य हरे राधापतेः प्रभोः ॥ २८ ॥ रासे चित्रं यद्‌बभूव तच्छृणुष्व महामते । मुनीन्द्र आसुरिर्नाम श्रीकृष्णेष्टो महातपाः ॥ २९ ॥ नारदाद्रौ तपस्तेपे हरौ ध्यानपरायणः । हृत्पुंडरीके श्रीकृष्णं ज्योतिर्मंडलमास्थितम् ॥ ३० ॥ मनोज्ञं राधया सार्धं नित्यं ध्याने ददर्श ह । एकदा ध्यानमध्ये तु रात्रौ कृष्णो न चागतः ॥ ३१ ॥ वारं वारं कृतं ध्यानं खिन्नो जातो महामुनिः । ध्यानादुत्थाय स मुनिः कृष्णदर्शनलालसः ॥ ३२ ॥ नारायणाश्रमं प्रागाद्‌बदरीखण्डमंडितम् । न ददर्श हरिं देवं नरनारायणं मुनिः ॥ ३३ ॥ तदातिविस्मितो विप्रो लोकालोकगिरिं ययौ । सहस्रशिरसं देवं न ददर्श स तत्र वै ॥ ३४ ॥ पप्रच्छ पार्षदान् तत्र क्व गतो भगवानितः । न विद्मो भो वयं चोक्तो मुनिः खिन्नमनास्तदा ॥ ३५ ॥ श्वेतद्वीपं ययौ दिव्यं क्षीरसागरशोभितम् । तत्रापि शेषपर्यंके न ददर्श हरिं पुनः ॥ ३६ ॥ तदा मुनिः खिन्नमनाः प्रेम्णा पुलकिताननः । पप्रच्छ पार्षदांस्तत्र क्व गतो भगवानितः ॥ ३७ ॥ न विद्मो भो वयं चोक्तो मुनिश्चिन्तापरायणः । किं करोमि क्व गच्छामि दर्शनं तत्कथं भवेत् ॥ ३८ ॥ एवं ब्रुवन्मनोयायी वैकुंठं प्राप्तवांस्ततः । नापश्यत्तत्र देवेशं रमां वैकुंठवासिनीम् ॥ ३९ ॥ न दृष्टस्तत्र भक्तेषु मुनिनाऽसुरिणा नृप । ततो मुनीन्द्रो योगीन्द्रो गोलोकं स जगाम ह ॥ ४० ॥ वृंदावने निकुंजेऽपि न ददर्श परात्परम् । तदा मुनिः खिन्नमनाः श्रीकृष्णविरहातुरः ॥ ४१ ॥ पप्रच्छ पार्षदांस्तत्र क्व गतो भगवानितः । ऊचुस्तं पार्षदा गोपा वामनाण्डे मनोहरे ॥ ४२ ॥ पृश्निगर्भो यत्र जातः तत्रैव भगवान् स्वयम् । इत्युक्त आसुरिस्तस्मादस्मिन्नण्डे समागतः ॥ ४३ ॥ हरिं ह्यपश्यन्प्रचलन् कैलासं प्राप्तवान्मुनिः । तत्र स्थितं महादेव कृष्णध्यानपरायणम् ॥ ४४ ॥ नत्वा पप्रच्छ तद्‌रात्रौ खिन्नचेता महामुनिः । आसुरिरुवाच - भगवन् सर्व ब्रह्माण्डं मया दृष्टमितस्ततः ॥ ४५ ॥ आवैकुण्ठाश्च गोलोकाद्‌भ्रमता तद्दिद्रुक्षुणा । कुत्रापि देवदेवस्य दर्शनं न बभूव मे ॥ ४६ ॥ श्रीमहादेव उवाच - धन्यस्त्वमासुरे ब्रह्मन् कृष्णभक्तोऽस्यहैतुकः । दिदृक्षुणा त्वयाऽऽयासं कृत्वं वेद्मि महामुने ॥ ४७ ॥ कर्मेन्द्रियाणीह यथा रसादीन् तथा सकामा मुनयः सुखं यत् । मनाङ्‌न जानन्ति जनैरपेक्ष्यं गूढं परं निर्गुणलक्षणं तत् ॥ ४८ ॥ हंसं मुनिं दुःखगतं महोदधौ यः सर्वतो मोचयितुं गतस्त्वरम् । सोऽद्यैव वृंदाविपिने सखीजनैः करोति रासं रसिकेश्वरः स्वयम् ॥ ४९ ॥ षाण्मासिकी चाद्य कृता निशीथिनी स्वमायया देववरेण भो मुने । अहं गमिष्यामि तदेव द्रष्टुं त्वमेव गच्छाशु मनोरथं यथा ॥ ५० ॥

śrīnārada uvāca - atha gopīgaṇaiḥ sārdhaṃ paśyan śrīyamunātaṭam | vihartumāmayau kṛṣṇo vṛṃdāraṇyaṃ manoharam || 1 || vṛṃdāvane cauṣadhayo līnā jātā harervarāt | tāḥ sarvāścāṃganā bhūtavā yūthībhūtvā samāyayuḥ || 2 || latāgopīsamūhena citravarṇena maithila | reme vṛṃdāvane rājan harirvṛṃdāvaneśvaraḥ || 3 || kālindanandinītīre kadaṃbācchādite śubhe | trividhena samīreṇa sarvataḥ surabhīkṛte || 4 || vilasatpuline ramye vaṃśīvaṭavirājite | sthito'bhūd‌rādhayā sārdhaṃ rāsaśramasamanvitaḥ || 5 || vīṇātālamṛdaṃgādi muruyaṣṭiyutāni ca | vāditatrāṇyaṃbare neduḥ surairgopīgaṇauḥ saha || 6 || deveṣu puṣpaṃ varṣatsu jayadhvaniyuteṣu ca | toṣayantyo hariṃ gopyo jagustadyaśa uttamam || 7 || kāścidvai meghamallāraṃ dīpakaṃ ca tathāparāḥ | mālakośaṃ bhairavaṃ ca śrīrāgaṃ ca tathaiva ca || 8 || hiṃdolaṃ ca jaguḥ kāścit rājan saptasvaraiḥ saha | kāścittāsāṃ pramugdhāśca kāścinmugdhāḥ striyo nṛpa || 9 || kāścit prauḍhā premaparāḥ śrīkṛṣṇe lagnamānasāḥ | jāradharmeṇa goviṃdaṃ kāścid‌gopyo bhajanti hi || 10 || kāścicchrīkṛṣṇasahitāḥ kandukakrīḍane ratāḥ | kāścit puṣpaiśca hariṇā krīḍāṃ cakruḥ parasparam || 11 || kāścillatāsu dhāvantyaḥ kvaṇan nūpuramekhalāḥ | kāścit pibaṃti satataṃ balātkṛṣṇādharāmṛtam || 12 || kācid‌bhujābhyāṃ śrīkṛṣṇaṃ yogināmapi durlabham | saṃgṛhītvā prahasyārāccakrurāliṃganaṃ mahat || 13 || manojño yadurājā ca gopīnāṃ bhagavān hariḥ | kāśmīramudrito reme vane vṛṃdāvaneśvaraḥ || 14 || kāścid‌vīṇāṃ vādayantyaḥ samaṃ vaṃśīdhareṇa vai | kāścit mṛdaṃgaṃ vādayantyo gāyantyo bhagavad‌guṇam || 15 || kāścidvai madhuraṃ tālaṃ tāḍayantyo hareḥ puraḥ | murayaṣṭiṃ saṃgṛhītvā hariṇā mādhavītale || 16 || gāyantyaḥ susthirā bhūmau vismṛtya jagataḥ sukham | kāścillatāsu śrīkṛṣṇaṃ bhuje bāhuṃ nidhāya ca || 17 || vṛndāvanasya paśyantyo śobhāṃ rājannitastataḥ | latājālaiḥ saṃvalitaṃ gopīnāṃ hārasaṃcayam || 18 || pṛthakcakāra goviṃdaḥ spṛṣṭvā tāsāmuraḥsthalam | gopīnāṃ nāsikāmuktāvaliṃ tatkuṃtalaṃ svayam || 19 || śanaiḥ śanaiḥ śobhanaṃ taccakre śrīnaṃdanaṃdanaḥ | tāṃbūlaṃ carvitaṃ hyardhaṃ nītvā sadyo'tha gopikāḥ || 20 || carvayantyaḥ sugaṃdhāḍhya maho tāsāṃ tapo mahat | kāścicchāmakapoleṣu dvyaṃgulena śanaiḥ śanaiḥ || 21 || hasantyastāḍayantyastāḥ kadaṃbeṣu balātpṛthak | puṃveṣanāyakāḥ kāścinmaulikuṃḍalamaṃḍitāḥ || 22 || nṛtyantaḥ kṛṣṇapurataḥ śrīkṛṣṇa iva maithila | rādhāveṣadharā gopyaḥ śatacaṃdrānanaprabhāḥ || 23 || toṣayantyaśca rādhāṃ tāṃ tathā rādhāpatiṃ jaguḥ | kāścittāḥ sāttvikairbhāvaiḥ saṃyuktā premavihvalāḥ || 24 || yogīva cāsthitā bhūmau paramānaṃdasaṃplutāḥ | kāścillatāsu vṛkṣeṣu bhūmyāṃ vai vidiśāsu ca || 25 || paśyantyaḥ śrīpatiṃ devaṃ svasmin vā maunamāsthitāḥ | evaṃ rāse gopavadhvaḥ sarvāḥ pūrṇamanorathāḥ || 26 || babhūvuretya goviṃdaṃ sarveśaṃ bhaktavatsalam | yatprasādastu gopīnāṃ prāpto rājan mahāmate || 27 || jñānināmapi nāstyevaṃ karmiṇāṃ tu kutaśca saḥ | evaṃ śrīkṛṣṇacaṃdrasya hare rādhāpateḥ prabhoḥ || 28 || rāse citraṃ yad‌babhūva tacchṛṇuṣva mahāmate | munīndra āsurirnāma śrīkṛṣṇeṣṭo mahātapāḥ || 29 || nāradādrau tapastepe harau dhyānaparāyaṇaḥ | hṛtpuṃḍarīke śrīkṛṣṇaṃ jyotirmaṃḍalamāsthitam || 30 || manojñaṃ rādhayā sārdhaṃ nityaṃ dhyāne dadarśa ha | ekadā dhyānamadhye tu rātrau kṛṣṇo na cāgataḥ || 31 || vāraṃ vāraṃ kṛtaṃ dhyānaṃ khinno jāto mahāmuniḥ | dhyānādutthāya sa muniḥ kṛṣṇadarśanalālasaḥ || 32 || nārāyaṇāśramaṃ prāgād‌badarīkhaṇḍamaṃḍitam | na dadarśa hariṃ devaṃ naranārāyaṇaṃ muniḥ || 33 || tadātivismito vipro lokālokagiriṃ yayau | sahasraśirasaṃ devaṃ na dadarśa sa tatra vai || 34 || papraccha pārṣadān tatra kva gato bhagavānitaḥ | na vidmo bho vayaṃ cokto muniḥ khinnamanāstadā || 35 || śvetadvīpaṃ yayau divyaṃ kṣīrasāgaraśobhitam | tatrāpi śeṣaparyaṃke na dadarśa hariṃ punaḥ || 36 || tadā muniḥ khinnamanāḥ premṇā pulakitānanaḥ | papraccha pārṣadāṃstatra kva gato bhagavānitaḥ || 37 || na vidmo bho vayaṃ cokto muniścintāparāyaṇaḥ | kiṃ karomi kva gacchāmi darśanaṃ tatkathaṃ bhavet || 38 || evaṃ bruvanmanoyāyī vaikuṃṭhaṃ prāptavāṃstataḥ | nāpaśyattatra deveśaṃ ramāṃ vaikuṃṭhavāsinīm || 39 || na dṛṣṭastatra bhakteṣu muninā'suriṇā nṛpa | tato munīndro yogīndro golokaṃ sa jagāma ha || 40 || vṛṃdāvane nikuṃje'pi na dadarśa parātparam | tadā muniḥ khinnamanāḥ śrīkṛṣṇavirahāturaḥ || 41 || papraccha pārṣadāṃstatra kva gato bhagavānitaḥ | ūcustaṃ pārṣadā gopā vāmanāṇḍe manohare || 42 || pṛśnigarbho yatra jātaḥ tatraiva bhagavān svayam | ityukta āsuristasmādasminnaṇḍe samāgataḥ || 43 || hariṃ hyapaśyanpracalan kailāsaṃ prāptavānmuniḥ | tatra sthitaṃ mahādeva kṛṣṇadhyānaparāyaṇam || 44 || natvā papraccha tad‌rātrau khinnacetā mahāmuniḥ | āsuriruvāca - bhagavan sarva brahmāṇḍaṃ mayā dṛṣṭamitastataḥ || 45 || āvaikuṇṭhāśca golokād‌bhramatā taddidrukṣuṇā | kutrāpi devadevasya darśanaṃ na babhūva me || 46 || śrīmahādeva uvāca - dhanyastvamāsure brahman kṛṣṇabhakto'syahaitukaḥ | didṛkṣuṇā tvayā''yāsaṃ kṛtvaṃ vedmi mahāmune || 47 || karmendriyāṇīha yathā rasādīn tathā sakāmā munayaḥ sukhaṃ yat | manāṅ‌na jānanti janairapekṣyaṃ gūḍhaṃ paraṃ nirguṇalakṣaṇaṃ tat || 48 || haṃsaṃ muniṃ duḥkhagataṃ mahodadhau yaḥ sarvato mocayituṃ gatastvaram | so'dyaiva vṛṃdāvipine sakhījanaiḥ karoti rāsaṃ rasikeśvaraḥ svayam || 49 || ṣāṇmāsikī cādya kṛtā niśīthinī svamāyayā devavareṇa bho mune | ahaṃ gamiṣyāmi tadeva draṣṭuṃ tvameva gacchāśu manorathaṃ yathā || 50 ||