Chapter 21

अश्वमेधखण्डः - एकविंशोऽध्यायः भद्रावतीविजयम् - गर्ग उवाच - ततः प्राप्तः स्वसेनायां विमानस्थ उषापतिः ॥ शीघ्रं चाकाशमार्गेण नादयञ्जयदुन्दुभीन् ॥१॥ दृष्ट्वा तानागतान्सर्वे ह्यक्रूराद्याश्च यादवाः ॥ मिलित्वा कुशलं सर्वं पप्रच्छुस्ते न्यवेदयन् ॥२॥ ततस्त्यक्त्वा विमूर्च्छां वै बकस्तु सहसोत्थितः ॥ अदृष्ट्वा यादवांस्तत्र पुत्रं पप्रच्छ रोषतः ॥३॥ ततः पित्रे भीषणो वै वार्तां सर्वामवर्णयत् ॥ श्रुत्वा वचः प्राह बको रुषा प्रस्फुरिताधरः ॥४॥ अहं जानामि यदवो विमानेन कुशस्थलीम् ॥ मद्‌भयाच्च गताः पुत्र यथा सिंहभयान्मृगाः ॥५॥ तस्मादयादवीं पृथ्वीं करिष्येऽहं न संशयः ॥ हनिष्यामि यदून्सर्वान्गत्वा कृष्णस्य द्वारकाम् ॥६॥ भीषण उवाच - मन्युं नियच्छ भो राजन्नस्माकं समयो न हि ॥ प्रसीदति यदा देवो तदा जेष्याम यादवान् ॥७॥ गर्ग उवाच - बोधितः सोऽपि पुत्रेण तूष्णीं भूत्वा बकासुरः ॥ विचचार वने राजन् वनजंतून्प्रभक्षयन् ॥८॥ ततस्तुरंगं विधिनाभिषिच्य दानानि दत्त्वा द्विजपुंगवेभ्यः ॥ विमोचयामास पुनर्जयाय प्रद्युम्नपुत्रो विजयो नृपेन्द्र ॥९॥ हयस्तु मुक्तः किल कार्ष्णिजेन स्वरं प्रकुर्वन्नृप धैवतं च ॥ पश्यन्स देशान्बहुवीरयुक्ता- न्भद्रावतीं नाम पुरीं जगाम ॥१०॥ तत्र भद्रावतीमश्वो नानाचोपवनैर्वृताम् ॥ गिरिदुर्गेण राजेंद्र तथा रजतमंदिरैः ॥११॥ महावीरजनैर्युक्तां यौवनाश्वेन पालिताम् ॥ दृढां लौहकपाटैश्च नृपस्याग्रे स्थितोऽभवत् ॥१२॥ तं गृहीत्वा तु तस्यापि वार्तां ज्ञात्वा नृपेश्वरः ॥ युद्धं कर्तुं च कुपितः ससैन्यो निर्ययौ पुरात् ॥१३॥ ससैन्यमागतं दृष्ट्वा यौवनाश्वं महाबलम् ॥ आहूय मंत्रिणं प्राह कृष्णभक्तं हि कार्ष्णिजः ॥१४॥ अनिरुद्ध उवाच - कोऽयं समागतो मंत्रिन्संमुखे सह सेनया ॥ हयहर्त्ता शत्रुमुख्यो तत्सर्वं कथयस्व च ॥१५॥ उद्धव उवाच - नृपोऽयं यौवनाश्वाख्यो मरुधन्वपतेः सुतः ॥ अत्र राज्यं च कुरुते मृते पितरि सत्तम ॥१६॥ अयं षोडशवर्षीयो कुमंत्रिवचनाद्‌रणम् ॥ करिष्यति महाराज मारणीयः स न त्वया ॥१७॥ इति श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा यौवनाश्वेन कार्ष्णिजः ॥ युद्धं चकार प्रधने यथा नागेन नागहा ॥१८॥ तं तु ते विरथं चक्रे हत्वा चाक्षौहिणीत्रयम् ॥ प्रत्याह विमलं वाक्यं यौवनाश्वमुषापतिः ॥१९॥ अनिरुद्ध उवाच - राजन्प्रयच्छ तुरगं युद्धं कुरु न चेन्मया ॥ वाक्यं श्रुत्वा हरेः पौत्रं ज्ञात्वा राजा भयान्वितः ॥२०॥ अर्पयामास विधिना तस्मै यज्ञतुरंगमम् ॥ भूत्त्वा कृतांजली राजा प्रार्थितस्तेन चाब्रवीत् ॥२१॥ यौवनाश्व उवाच - द्वारकायां यदा यज्ञो भविष्यति नृपेश्वर ॥ तदाहं चागमिष्यामि कृष्णस्यांघ्री विलोकितुम् ॥२२॥ ततश्च कृत्वा तं राज्ये वंदितस्तेन कार्ष्णिजः ॥ मुमुचे वाजिनं श्रेष्ठं विजयी विजयाय च ॥२३॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे भद्रावतीविजयो नामैकविंशोऽध्यायः ॥२१॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

aśvamedhakhaṇḍaḥ - ekaviṃśo'dhyāyaḥ bhadrāvatīvijayam - garga uvāca - tataḥ prāptaḥ svasenāyāṃ vimānastha uṣāpatiḥ || śīghraṃ cākāśamārgeṇa nādayañjayadundubhīn ||1|| dṛṣṭvā tānāgatānsarve hyakrūrādyāśca yādavāḥ || militvā kuśalaṃ sarvaṃ papracchuste nyavedayan ||2|| tatastyaktvā vimūrcchāṃ vai bakastu sahasotthitaḥ || adṛṣṭvā yādavāṃstatra putraṃ papraccha roṣataḥ ||3|| tataḥ pitre bhīṣaṇo vai vārtāṃ sarvāmavarṇayat || śrutvā vacaḥ prāha bako ruṣā prasphuritādharaḥ ||4|| ahaṃ jānāmi yadavo vimānena kuśasthalīm || mad‌bhayācca gatāḥ putra yathā siṃhabhayānmṛgāḥ ||5|| tasmādayādavīṃ pṛthvīṃ kariṣye'haṃ na saṃśayaḥ || haniṣyāmi yadūnsarvāngatvā kṛṣṇasya dvārakām ||6|| bhīṣaṇa uvāca - manyuṃ niyaccha bho rājannasmākaṃ samayo na hi || prasīdati yadā devo tadā jeṣyāma yādavān ||7|| garga uvāca - bodhitaḥ so'pi putreṇa tūṣṇīṃ bhūtvā bakāsuraḥ || vicacāra vane rājan vanajaṃtūnprabhakṣayan ||8|| tatasturaṃgaṃ vidhinābhiṣicya dānāni dattvā dvijapuṃgavebhyaḥ || vimocayāmāsa punarjayāya pradyumnaputro vijayo nṛpendra ||9|| hayastu muktaḥ kila kārṣṇijena svaraṃ prakurvannṛpa dhaivataṃ ca || paśyansa deśānbahuvīrayuktā- nbhadrāvatīṃ nāma purīṃ jagāma ||10|| tatra bhadrāvatīmaśvo nānācopavanairvṛtām || giridurgeṇa rājeṃdra tathā rajatamaṃdiraiḥ ||11|| mahāvīrajanairyuktāṃ yauvanāśvena pālitām || dṛḍhāṃ lauhakapāṭaiśca nṛpasyāgre sthito'bhavat ||12|| taṃ gṛhītvā tu tasyāpi vārtāṃ jñātvā nṛpeśvaraḥ || yuddhaṃ kartuṃ ca kupitaḥ sasainyo niryayau purāt ||13|| sasainyamāgataṃ dṛṣṭvā yauvanāśvaṃ mahābalam || āhūya maṃtriṇaṃ prāha kṛṣṇabhaktaṃ hi kārṣṇijaḥ ||14|| aniruddha uvāca - ko'yaṃ samāgato maṃtrinsaṃmukhe saha senayā || hayaharttā śatrumukhyo tatsarvaṃ kathayasva ca ||15|| uddhava uvāca - nṛpo'yaṃ yauvanāśvākhyo marudhanvapateḥ sutaḥ || atra rājyaṃ ca kurute mṛte pitari sattama ||16|| ayaṃ ṣoḍaśavarṣīyo kumaṃtrivacanād‌raṇam || kariṣyati mahārāja māraṇīyaḥ sa na tvayā ||17|| iti śrutvā tathetyuktvā yauvanāśvena kārṣṇijaḥ || yuddhaṃ cakāra pradhane yathā nāgena nāgahā ||18|| taṃ tu te virathaṃ cakre hatvā cākṣauhiṇītrayam || pratyāha vimalaṃ vākyaṃ yauvanāśvamuṣāpatiḥ ||19|| aniruddha uvāca - rājanprayaccha turagaṃ yuddhaṃ kuru na cenmayā || vākyaṃ śrutvā hareḥ pautraṃ jñātvā rājā bhayānvitaḥ ||20|| arpayāmāsa vidhinā tasmai yajñaturaṃgamam || bhūttvā kṛtāṃjalī rājā prārthitastena cābravīt ||21|| yauvanāśva uvāca - dvārakāyāṃ yadā yajño bhaviṣyati nṛpeśvara || tadāhaṃ cāgamiṣyāmi kṛṣṇasyāṃghrī vilokitum ||22|| tataśca kṛtvā taṃ rājye vaṃditastena kārṣṇijaḥ || mumuce vājinaṃ śreṣṭhaṃ vijayī vijayāya ca ||23|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe bhadrāvatīvijayo nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ ||21|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||