Chapter 14

श्रीनारद उवाच - एवं प्रेमभरान् गोपान् श्रीकृष्णविरहातुरान् । उवाच प्रेमसंयुक्त उद्धवो गतविस्मयः ॥ १ ॥ उद्धव उवाच - अहं श्रीकृष्णोदासोऽस्मि तत्प्रियस्तद्‌रहस्करः । भवतां कुशलं द्रष्टुं प्रेषितो हरिणा त्वरम् ॥ २ ॥ पुरीं गत्वाऽथ हरये निवेद्य विरहं तु वः । तं प्रसन्नं करिष्यामि तदङ्घ्रौ नेत्रवारिभिः ॥ ३ ॥ नात्वा हरिं हि भवतां समीपं हे व्रजौकसः । आगमिष्याम्यहं शीघ्रं शपथो न मृषा मम ॥ ४ ॥ यूयं प्रसन्ना भवत मा शोकं कुरुताथ वै । अस्मिन्व्रजेऽपि गोपाला द्रक्ष्यथ श्रीपतिं हरिम् ॥ ५ ॥ श्रीनारद उवाच - एवमाश्वास्य गोपालान् रथस्थो यदुनन्दनः । श्रीदामाद्यैश्व गोपालैः सहितो हर्षपूरितः ॥ ६ ॥ विवेश नन्दनगरं सूर्ये सिन्धुगते सति । आगतं ह्युद्धवं श्रुत्वा नन्दराजो महामतिः । परिरभ्य मुदा शीघ्रं पूजयामास हर्षितः ॥ ७ ॥ कशिपुस्थं स्थितं शांतमुद्धवं कृतभोजनम् । कशिपुस्थो नंदराजः प्राह गद्‌गदया गिरा ॥ ८ ॥ नन्द उवाच - कच्चित्सखा मे पुरि शूरसेन आस्ते स्वपुत्रैः कुशली महामते । कंसे मृते यादवपुंगवानां जातं सखे सौख्यमतः परं भुवि ॥ ९ ॥ कच्चित्कदाचित्सबलो हि माधवः स्मरत्यसौ वा जननीं यशोमतीम् । गोपालगोवर्धनगोगणान्व्रजं वृन्दावनं वा पुलिनं तरंगिणीम् ॥ १० ॥ हा दैव कस्मिन्समये स्वनन्दनं बिंबाधरं सुन्दरमंबुजेक्षणम् । द्रक्ष्याम्यहं मन्दिरचत्वाराजिरे ऽर्भकैर्लुठंतं सबलं मुहुर्मुहुः ॥ ११ ॥ कुंजो निकुंजो यमुना महानदी गोवर्धनोऽरण्यमिदं वनानि । गृहैर्लतावृक्षगवां गणैः सह विना मुकुंदं विषवत्त्विदं जगत् ॥ १२ ॥ धिग्जीवनं मे शयनं च भोजनं कृष्णं विना पद्मदलायतेक्षणम् । चन्द्रं विना भूमितले चकोरव- ज्जीवामि तस्यागमनाशया भृशम् ॥ १३ ॥ हर्तुं भुवो भरमतीव दैवतैः संप्रार्थितं पूर्णतमं महामते । जातं सतां रक्षणतत्परं स्वयं मन्ये हि कृष्णं सबलं परात्परम् ॥ १४ ॥ श्रीनारद उवाच - संस्मृत्य संस्मृत्य हरिं परेशं बभूव तूष्णीं नवनन्दराजः । शिरो निधायाप्युपबर्हणे स्वे ह्युत्कंठरोमांचितविह्वलांगः ॥ १५ ॥ श्रीनन्दनेत्रांबुजवारिसंतती राजंस्तदा कृष्णसखस्य पश्यतः । शय्यां सवस्त्रामुपबर्हणांतां कृत्वाऽऽर्द्रतां प्रांगण आचचाल ॥ १६ ॥ श्रुत्वोद्धवं श्रीमथुरापुरागतं कपाटमेत्याशु यशोमती सती । शृण्वंत्यलं स्वस्य सुतस्य वर्णनं स्नेहस्रवत् सुस्तननेत्रपंकजा ॥ १७ ॥ विहाय लज्जां घृणया सुतस्य सा पप्रच्छ सर्वं कुशलं तदोद्धवम् । आप्रोक्ष्य वस्त्रेण दृगश्रुतसंततिं स्थिते च नन्दे हरिभावविह्वले ॥ १८ ॥ श्रीयशोदोवाच - क्वचित्स्मरति मां कृष्णो नन्दराजमथापि वा । भ्रातरं नंदराजस्य सन्नन्दं दर्शनोत्सुकम् ॥ १९ ॥ नंदानवोपनन्दांश्च वृषभानून् व्रजेषु षट् । येषामारोहमास्थाय बालकेलिर्वने वने ॥ २० ॥ कंदुकक्रीडया रेमे सानन्दं नन्दनन्दनः । तान्गोपान् स्नेहसंयुक्तान्कदाचित्स्मरति स्वतः ॥ २१ ॥ एकोऽयं मे सुतः प्राप्तो न सुता बहवश्च मे । सोऽपि मां जननीं दीनां ययौ त्यक्त्वा दिगंतरम् ॥ २२ ॥ अहो कष्टं स्नेहवतां दुर्निवारं महामते । किं करोमि विना पुत्रं कथं जीवामि मानद ॥ २३ ॥ मातर्मह्यं देहि दधि मातर्हैयंगवं नवम् । एवं वदन्स मधुरं हठं चक्रे सदा गृहे ॥ २४ ॥ मध्याह्ने स कथं कृष्णो भोजनं कर्तुमर्हति । ममात्मजोऽयं श्रीकृष्णो जीवनं व्रजवासिनाम् । व्रजे धनं कुले दीपो मोहनो बाललीलया ॥ २५ ॥ लालनैः पालनैस्तस्य दिनं मे क्षणवद्‌गतम् । तद्दिनं कल्पवज्जातं विनाऽहो नन्दनन्दनम् ॥ २६ ॥ वत्सान्वारयितुं कृष्णो ग्रामसीम्नि नदीतटे । न कारितोऽर्भकैः सार्द्धं स चाहो मथुरां गतः ॥ २७ ॥ हे मोहनेति दूरात्तमंकं नीत्वाऽथ लालनम् । चकार नंदराजोऽयं तं विना खिन्नतां गतः ॥ २८ ॥ अहो दाम्ना मया बद्धो निर्मोहिन्यैकदा शिशुः । भांडे भग्नीकृते दध्नः शोचमि चरितं च तत् ॥ २९ ॥ तत्प्राङ्गणं सर्वसभा च मन्दिरं द्वारश्च वीथीर्व्रजहर्म्यपृष्ठयः । शून्यं समस्तं मम जीवनं धि- ग्विना मुकुंदं विषवत्विदं जगत् ॥ ३० ॥ श्रीनारद उवाच - यशोदानन्दयोर्वीक्ष्य परमं प्रेमलक्षणम् । उद्धवो नितरां राजन् विस्मितोऽभूद्‌गतस्मयः ॥ ३१ ॥ उद्धव उवाच - रोममात्रं मम तनौ जिह्वा चेज्जायते त्वहो । युवयोस्तदपि श्लाघां कर्तुं नालं महाप्रभू ॥ ३२ ॥ परिपूर्णतमे साक्षाच्छ्रीकृष्णे पुरुषोत्तमे । ईदृशी च कृता भक्तिर्युवाभ्यां प्रेमलक्षणा ॥ ३३ ॥ तीर्थाटनतपोदानसाङ्ख्ययोगैश्च दुर्लभा । शाश्वती युवयोः प्राप्ता या भक्तिः प्रेमलक्षणा ॥ ३४ ॥ मा शोकं कुरु हे नन्द हे यशोदे व्रजेश्वरि । पत्रद्वयं गृहाणाशु कृष्णदत्तं न संशयः ॥ ३५ ॥ सहाग्रजो नन्दसूनुः कुशल्यास्ते यदोः पुरि । यादवानां महत्कार्यं कृत्वाऽथ सबलः प्रभुः ॥ ३६ ॥ ह्रस्वकालेन चात्रापि भगवानागमीष्यति । परिपूर्णतमं विद्धि श्रीकृष्णं नन्दनन्दनम् । कंसादीनां वधार्थाय भक्तानां रक्षणाय च ॥ ३७ ॥ ब्रह्मणा प्रार्थितः कृष्णोऽवततार गृहे तव । जातमात्रोऽद्‌भुतां लीलां चकार सबलो हरिः ॥ ३८ ॥ पूतनाप्राणहरणं शकटस्य निपातनम् । तृणावर्तनिपातश्च यमलार्जुनभंजनम् ॥ ३९ ॥ स्वमुखे च यशोदायै विश्वरूपस्य दर्शनम् । वृन्दावने च भगवान् गोवत्सांश्चारयन् प्रभुः ॥ ४० ॥ वधं चकार गोपानां पश्यतां बकवत्सयोः । अघासुरस्य च वधो धेनुकस्य विमर्दनम् ॥ ४१ ॥ मर्दनं कालियस्यापि वह्निपानं चकार ह । प्रलंबस्य वधं पश्चाद्‌‌बलदेवश्चकार ह ॥ ४२ ॥ गोवर्धनं समुत्पाट्य हस्तेनैकेन लीलया । युष्माकं पश्यतां बिभ्रत्पुष्करं गजराडिव ॥ ४३ ॥ चूडामणिं शंखचूडाज्जहार जगतां पतिः । अरिष्टस्य वधं कृत्वा केशिनं निजघान ह ॥ ४४ ॥ व्योमासुरं महादैत्यं मुष्टिना तं ममर्द ह । तथा वै मथुरायां तु चक्रे चित्रं महामते ॥ ४५ ॥ विकथ्यमानं रजकं करेणाभिजघान तम् । प्रचंडं कंसकोदंडं मध्यतस्तद्‌बभंज ह । इक्षुदंडं यथा नागः सर्वेषां पश्यतां नृणाम् ॥ ४६ ॥ द्विपं कुवलयापीडं नागायुतसमं बले । शुंडादंडे संगृहीत्वा पातयामास भूतले ॥ ४७ ॥ चाणूरं मुष्टिकं कूटं शलं तोशलमेव च । पातयामास भूपृष्ठे मल्लयुद्धेन माधवः ॥ ४८ ॥ कसं मदोत्कटं दैत्यं नागलक्षसमं बले । मंचाद्‍गृहीत्वा तं कृष्णो भ्रामयित्वा भुजौजसा ॥ ४९ ॥ पातयामास भूपृष्ठे कमंडलुमिवार्भकः । इभोपरि यथा सिंहस्तस्योपरि पपात सः ॥ ५० ॥ कंसानुजांश्च कंकादीन् बलदेवो महाबलः । ममर्द मुद्‌गरेणाशु मृगान्वै मृगराडिव ॥ ५१ ॥ गुरवे दक्षिणां दातुं समुत्पत्य महार्णवे । शंखरूपं पंचजनं निजघान हरिः स्वयम् ॥ ५२ ॥ अद्‌भुतानि चरित्राणि चैतानि श्रीहरिं विना । कः करोति महानंद तस्मै श्रीहरये नमः ॥ ५३ ॥

śrīnārada uvāca - evaṃ premabharān gopān śrīkṛṣṇavirahāturān | uvāca premasaṃyukta uddhavo gatavismayaḥ || 1 || uddhava uvāca - ahaṃ śrīkṛṣṇodāso'smi tatpriyastad‌rahaskaraḥ | bhavatāṃ kuśalaṃ draṣṭuṃ preṣito hariṇā tvaram || 2 || purīṃ gatvā'tha haraye nivedya virahaṃ tu vaḥ | taṃ prasannaṃ kariṣyāmi tadaṅghrau netravāribhiḥ || 3 || nātvā hariṃ hi bhavatāṃ samīpaṃ he vrajaukasaḥ | āgamiṣyāmyahaṃ śīghraṃ śapatho na mṛṣā mama || 4 || yūyaṃ prasannā bhavata mā śokaṃ kurutātha vai | asminvraje'pi gopālā drakṣyatha śrīpatiṃ harim || 5 || śrīnārada uvāca - evamāśvāsya gopālān rathastho yadunandanaḥ | śrīdāmādyaiśva gopālaiḥ sahito harṣapūritaḥ || 6 || viveśa nandanagaraṃ sūrye sindhugate sati | āgataṃ hyuddhavaṃ śrutvā nandarājo mahāmatiḥ | parirabhya mudā śīghraṃ pūjayāmāsa harṣitaḥ || 7 || kaśipusthaṃ sthitaṃ śāṃtamuddhavaṃ kṛtabhojanam | kaśipustho naṃdarājaḥ prāha gad‌gadayā girā || 8 || nanda uvāca - kaccitsakhā me puri śūrasena āste svaputraiḥ kuśalī mahāmate | kaṃse mṛte yādavapuṃgavānāṃ jātaṃ sakhe saukhyamataḥ paraṃ bhuvi || 9 || kaccitkadācitsabalo hi mādhavaḥ smaratyasau vā jananīṃ yaśomatīm | gopālagovardhanagogaṇānvrajaṃ vṛndāvanaṃ vā pulinaṃ taraṃgiṇīm || 10 || hā daiva kasminsamaye svanandanaṃ biṃbādharaṃ sundaramaṃbujekṣaṇam | drakṣyāmyahaṃ mandiracatvārājire 'rbhakairluṭhaṃtaṃ sabalaṃ muhurmuhuḥ || 11 || kuṃjo nikuṃjo yamunā mahānadī govardhano'raṇyamidaṃ vanāni | gṛhairlatāvṛkṣagavāṃ gaṇaiḥ saha vinā mukuṃdaṃ viṣavattvidaṃ jagat || 12 || dhigjīvanaṃ me śayanaṃ ca bhojanaṃ kṛṣṇaṃ vinā padmadalāyatekṣaṇam | candraṃ vinā bhūmitale cakorava- jjīvāmi tasyāgamanāśayā bhṛśam || 13 || hartuṃ bhuvo bharamatīva daivataiḥ saṃprārthitaṃ pūrṇatamaṃ mahāmate | jātaṃ satāṃ rakṣaṇatatparaṃ svayaṃ manye hi kṛṣṇaṃ sabalaṃ parātparam || 14 || śrīnārada uvāca - saṃsmṛtya saṃsmṛtya hariṃ pareśaṃ babhūva tūṣṇīṃ navanandarājaḥ | śiro nidhāyāpyupabarhaṇe sve hyutkaṃṭharomāṃcitavihvalāṃgaḥ || 15 || śrīnandanetrāṃbujavārisaṃtatī rājaṃstadā kṛṣṇasakhasya paśyataḥ | śayyāṃ savastrāmupabarhaṇāṃtāṃ kṛtvā''rdratāṃ prāṃgaṇa ācacāla || 16 || śrutvoddhavaṃ śrīmathurāpurāgataṃ kapāṭametyāśu yaśomatī satī | śṛṇvaṃtyalaṃ svasya sutasya varṇanaṃ snehasravat sustananetrapaṃkajā || 17 || vihāya lajjāṃ ghṛṇayā sutasya sā papraccha sarvaṃ kuśalaṃ tadoddhavam | āprokṣya vastreṇa dṛgaśrutasaṃtatiṃ sthite ca nande haribhāvavihvale || 18 || śrīyaśodovāca - kvacitsmarati māṃ kṛṣṇo nandarājamathāpi vā | bhrātaraṃ naṃdarājasya sannandaṃ darśanotsukam || 19 || naṃdānavopanandāṃśca vṛṣabhānūn vrajeṣu ṣaṭ | yeṣāmārohamāsthāya bālakelirvane vane || 20 || kaṃdukakrīḍayā reme sānandaṃ nandanandanaḥ | tāngopān snehasaṃyuktānkadācitsmarati svataḥ || 21 || eko'yaṃ me sutaḥ prāpto na sutā bahavaśca me | so'pi māṃ jananīṃ dīnāṃ yayau tyaktvā digaṃtaram || 22 || aho kaṣṭaṃ snehavatāṃ durnivāraṃ mahāmate | kiṃ karomi vinā putraṃ kathaṃ jīvāmi mānada || 23 || mātarmahyaṃ dehi dadhi mātarhaiyaṃgavaṃ navam | evaṃ vadansa madhuraṃ haṭhaṃ cakre sadā gṛhe || 24 || madhyāhne sa kathaṃ kṛṣṇo bhojanaṃ kartumarhati | mamātmajo'yaṃ śrīkṛṣṇo jīvanaṃ vrajavāsinām | vraje dhanaṃ kule dīpo mohano bālalīlayā || 25 || lālanaiḥ pālanaistasya dinaṃ me kṣaṇavad‌gatam | taddinaṃ kalpavajjātaṃ vinā'ho nandanandanam || 26 || vatsānvārayituṃ kṛṣṇo grāmasīmni nadītaṭe | na kārito'rbhakaiḥ sārddhaṃ sa cāho mathurāṃ gataḥ || 27 || he mohaneti dūrāttamaṃkaṃ nītvā'tha lālanam | cakāra naṃdarājo'yaṃ taṃ vinā khinnatāṃ gataḥ || 28 || aho dāmnā mayā baddho nirmohinyaikadā śiśuḥ | bhāṃḍe bhagnīkṛte dadhnaḥ śocami caritaṃ ca tat || 29 || tatprāṅgaṇaṃ sarvasabhā ca mandiraṃ dvāraśca vīthīrvrajaharmyapṛṣṭhayaḥ | śūnyaṃ samastaṃ mama jīvanaṃ dhi- gvinā mukuṃdaṃ viṣavatvidaṃ jagat || 30 || śrīnārada uvāca - yaśodānandayorvīkṣya paramaṃ premalakṣaṇam | uddhavo nitarāṃ rājan vismito'bhūd‌gatasmayaḥ || 31 || uddhava uvāca - romamātraṃ mama tanau jihvā cejjāyate tvaho | yuvayostadapi ślāghāṃ kartuṃ nālaṃ mahāprabhū || 32 || paripūrṇatame sākṣācchrīkṛṣṇe puruṣottame | īdṛśī ca kṛtā bhaktiryuvābhyāṃ premalakṣaṇā || 33 || tīrthāṭanatapodānasāṅkhyayogaiśca durlabhā | śāśvatī yuvayoḥ prāptā yā bhaktiḥ premalakṣaṇā || 34 || mā śokaṃ kuru he nanda he yaśode vrajeśvari | patradvayaṃ gṛhāṇāśu kṛṣṇadattaṃ na saṃśayaḥ || 35 || sahāgrajo nandasūnuḥ kuśalyāste yadoḥ puri | yādavānāṃ mahatkāryaṃ kṛtvā'tha sabalaḥ prabhuḥ || 36 || hrasvakālena cātrāpi bhagavānāgamīṣyati | paripūrṇatamaṃ viddhi śrīkṛṣṇaṃ nandanandanam | kaṃsādīnāṃ vadhārthāya bhaktānāṃ rakṣaṇāya ca || 37 || brahmaṇā prārthitaḥ kṛṣṇo'vatatāra gṛhe tava | jātamātro'd‌bhutāṃ līlāṃ cakāra sabalo hariḥ || 38 || pūtanāprāṇaharaṇaṃ śakaṭasya nipātanam | tṛṇāvartanipātaśca yamalārjunabhaṃjanam || 39 || svamukhe ca yaśodāyai viśvarūpasya darśanam | vṛndāvane ca bhagavān govatsāṃścārayan prabhuḥ || 40 || vadhaṃ cakāra gopānāṃ paśyatāṃ bakavatsayoḥ | aghāsurasya ca vadho dhenukasya vimardanam || 41 || mardanaṃ kāliyasyāpi vahnipānaṃ cakāra ha | pralaṃbasya vadhaṃ paścād‌‌baladevaścakāra ha || 42 || govardhanaṃ samutpāṭya hastenaikena līlayā | yuṣmākaṃ paśyatāṃ bibhratpuṣkaraṃ gajarāḍiva || 43 || cūḍāmaṇiṃ śaṃkhacūḍājjahāra jagatāṃ patiḥ | ariṣṭasya vadhaṃ kṛtvā keśinaṃ nijaghāna ha || 44 || vyomāsuraṃ mahādaityaṃ muṣṭinā taṃ mamarda ha | tathā vai mathurāyāṃ tu cakre citraṃ mahāmate || 45 || vikathyamānaṃ rajakaṃ kareṇābhijaghāna tam | pracaṃḍaṃ kaṃsakodaṃḍaṃ madhyatastad‌babhaṃja ha | ikṣudaṃḍaṃ yathā nāgaḥ sarveṣāṃ paśyatāṃ nṛṇām || 46 || dvipaṃ kuvalayāpīḍaṃ nāgāyutasamaṃ bale | śuṃḍādaṃḍe saṃgṛhītvā pātayāmāsa bhūtale || 47 || cāṇūraṃ muṣṭikaṃ kūṭaṃ śalaṃ tośalameva ca | pātayāmāsa bhūpṛṣṭhe mallayuddhena mādhavaḥ || 48 || kasaṃ madotkaṭaṃ daityaṃ nāgalakṣasamaṃ bale | maṃcād‍gṛhītvā taṃ kṛṣṇo bhrāmayitvā bhujaujasā || 49 || pātayāmāsa bhūpṛṣṭhe kamaṃḍalumivārbhakaḥ | ibhopari yathā siṃhastasyopari papāta saḥ || 50 || kaṃsānujāṃśca kaṃkādīn baladevo mahābalaḥ | mamarda mud‌gareṇāśu mṛgānvai mṛgarāḍiva || 51 || gurave dakṣiṇāṃ dātuṃ samutpatya mahārṇave | śaṃkharūpaṃ paṃcajanaṃ nijaghāna hariḥ svayam || 52 || ad‌bhutāni caritrāṇi caitāni śrīhariṃ vinā | kaḥ karoti mahānaṃda tasmai śrīharaye namaḥ || 53 ||