Chapter 34

गर्ग उवाच - अथ वै बल्वलः पुत्रं रोहयित्वा रथे मुदा ॥ तेन सार्द्धं ससैन्यस्तु युद्धार्थं प्रययौ त्वरम् ॥१॥ नानाशस्त्रधराः सर्वे नानावाहनसंस्थिताः ॥ नाना कञ्चुकसंयुक्ता नानारुपा भयंकराः ॥२॥ गजेंद्रसदृशाः पुष्टा मृगेंद्रसमविक्रमाः ॥ कंपयतश्च पृथिवीं वृष्णीनां संमुखे ययुः ॥३॥ तानागतान्बहून्दैत्याननिरुद्धस्तु शंकितः ॥ रक्षणार्थं च सर्वेषां चक्रव्यूहमकल्पयत् ॥४॥ सर्वतो यादवाः शूराः सर्वशस्त्रधराः किल ॥ गजै रथैस्तुरंगैश्च बभूवुः परिमंडिताः ॥५॥ तेषां मध्ये स्थिता राजन्निंद्रनीलादयो नृपाः ॥ अक्रूरकृतवर्माद्यास्तेषां मध्ये स्थिताः शुभाः ॥६॥ तेषां मध्ये च राजेंद्र गदाद्याः कृष्णभ्रातरः ॥ तेषां मध्ये महावीराः सांबादीप्तिमदादयः ॥७॥ चक्रव्यूहं विनिर्माय चेदृशं तत्र भूपते ॥ तन्मध्ये कार्ष्णिपुत्रस्तु दंशितः संस्थितोऽभवत् ॥८॥ बभूव तुमुलं युद्धं तत्र सिंधुतटे नृप ॥ यदुभिर्दानवानां च ह्यब्धीनामब्धिभिर्यथा ॥९॥ रथिनो रथिभिस्तत्र गजवाहा गजैः सह ॥ अश्ववाहैरश्ववाहा वीरा वीरैः परस्परम् ॥१०॥ युयुधुस्तीक्ष्णबाणैश्च खड्गचर्मगदर्ष्टिभिः ॥ पाशैः परश्वधै राजञ्छतघ्नीभिर्भुशुण्डिभिः ॥११॥ हन्यमानाश्च यदुभिर्बल्वलस्य च सैनिकाः ॥ सर्वे स्वं स्वं रणं त्यक्त्वा दुद्रुवुस्ते भयान्विताः ॥१२॥ रुरोध गगनं सूर्यं सैन्यपादरजो भृशम् ॥ अंधकारे महादैत्या रणात्सर्वे पराङ्‍मुखाः ॥१३॥ केचिन्निपतिताः कूपे केचिद्‌गर्ते ह्यधोमुखाः ॥ केचित्तडागे वाप्यां वै यदूनां सायकैर्हताः ॥१४॥ ततो दृष्ट्वा बलं भग्नं बल्वलो रोषपूरितः ॥ चतुर्भिर्मंत्रिणां पुत्रैः स्वपुत्रेणाजगाम ह ॥१५॥ अनिरुद्धो बल्वलेन तत्रायुद्ध्यन्महामृधे ॥ दुर्नेत्रेण बृहद्वाहुर्दुर्मुखेनारुणो बली ॥१६॥ न्यग्रोधो दुःस्वभावेन दुर्मदेन कविस्तथा ॥ कुनन्दनेन संग्रामे कृष्णपुत्रः सुनंदनः ॥१७॥ एवं बभूव संग्रामो देवविस्मयकारकः ॥ प्रगतास्तत्र राजेंद्र सर्वे कार्तिकवासराः ॥१८॥ बल्वलः कुपितो राजन्धनुष्टंकारयन्मुहुः ॥ इंद्रनीलं त्रिभिर्बाणैः षड्‌भिर्हेमांगदं मृधे ॥१९॥ अनुशाल्वं च दशभिरक्रूरं दशभिस्तथा ॥ गदं द्वादशभिर्बाणैर्युयुधानं च पंचभिः ॥२०॥ पंचभिः कृतवर्माणमुद्धवं दशभिः शरैः ॥ कार्ष्णिजं शतबाणैश्च विव्याध समरेऽसुरः ॥२१॥ तच्छरैः सरथाः सर्वे बभ्रमुर्घटिकाद्वयम् ॥ तुरगाः पंचतां प्राप्ताश्चूर्णीभूता रथा रणे ॥२२॥ तद्धस्तलाघवं दृष्ट्वा यादवा विस्मयं गताः ॥ रथानारुरुहुः सर्वेऽनिरुद्धाद्याश्च मानद ॥२३॥ बल्वलोऽपि ययौ राजन्नन्यान्वीरान्विलोकितुम् ॥ अनिरुद्धस्ततः प्राह क्रोधादरुणलोचनः ॥२४॥ तिष्ठ तिष्ठ ममाग्रेऽद्य दर्शयित्वा पराक्रमम् ॥ कुत्र यास्यसि हे दैत्य पश्य मन्निशिताञ्छरान् ॥२५॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा युवराजः कुनन्दनः ॥ उवाच वचनं शीघ्रं बल्वलस्य च पश्यतः ॥२६॥ राजपुत्र उवाच - दैत्येंद्रं च रणे द्रष्टुं त्वं च नार्हसि कार्ष्णिज ॥ तस्मान्मदीयं च बलं पूर्वं पश्य मृधांगणे ॥२७॥ अनिरुद्ध उवाच - त्वं बालोऽसि दैत्यपुत्र युद्धं कर्तुं च नार्हसि ॥ तस्माच्च स्वगृहं गत्वा क्रीडनं कुरु कृत्रिमैः ॥२८॥ राजपुत्र उवाच - अत्र पश्य महावीरैर्बालस्य मम क्रीडनम् ॥ गृहे यदि करिष्यामि तत्र कोऽपि न पश्यति ॥२९॥ इत्युक्त्वा चण्डकोदण्डे दधार शतसायकान् ॥ तताड कार्ष्णीजं तैश्च रथस्थं दर्शयन्बलम् ॥३०॥ तैर्बाणैः सरथः सोऽपि ससूतः सतुरंगमः ॥ विभ्रमन्नभमार्गेण पपात कपिलाश्रमे ॥३१॥ हाहाकारस्तदैवासीदनिरुद्धे गते सति ॥ ततः क्रुद्धाश्च तं हंतुं सांबाद्या आययुर्मृधे ॥३२॥ आगतांस्तान्बहून्दृष्ट्वा युवराजः प्रहर्षितः ॥ सांबं च दशभिर्बाणैः पंचभिश्च मधुं तथा ॥३३॥ बृहद्बाहुं त्रिभिर्बाणैश्चित्रभानुं च पंचभिः ॥ वृकं च दशभिर्युद्धे सप्तभिश्चारुणं शरैः ॥३४॥ पंचभिः संग्रामजितं सुमित्रं च त्रिभिः शरैः ॥ दीप्तिमंतं त्रिभिर्बाणैर्भानुं च दशभिर्मृधे ॥३५॥ वेदबाहुं पंचभिश्च पुष्करं सप्तभिः शरैः ॥ अष्टभिः श्रुतदेवं च संमुखस्थं सुनन्दनम् ॥३६॥ विंशत्या सायकैस्तीक्ष्णैर्विरूपं दशभिस्तथा ॥ चित्रबाहुं च नवभिर्न्यग्रोधं दशभिः शरैः ॥३७॥ कविं च नवभिर्बाणैस्तताड प्रधने बली ॥ शंखं दघ्मौ मुदायुक्तो नन्दमानी कुनन्दनः ॥३८॥ तद्बाणैर्विभ्रमंतश्च सरथाः सतुरंगमाः ॥ पेतुः केचिद्योजने च पंचक्रोशे द्वियोजने ॥३९॥ हाहाकारे तदा याते सेनायां नृपसत्तम ॥ रुरुदुर्यादवाः सर्वे रामकृष्णेति वादिनः ॥४०॥ तदा गदादयः सर्वे मुंचंतो निशिताञ्छरान् ॥ इन्द्रनीलादयश्चैव ह्याजग्मुः क्रोधपूरिताः ॥४१॥ दृष्ट्वा समागतान् वीरान्‌राजपुत्रो महाबलः ॥ विव्याध सायकैः सर्वे ह्यभूवन्मूर्च्छिता रणे ॥४२॥ तत्पश्चाद्यादवाञ्छूरान्बाणौघैर्बल्वलात्मजः ॥ तताड तच्छरै राजन्बहवः पंचतां गताः ॥४३॥ संग्रामे तस्य बाणौघै रुधिराणां नदी ह्यभूत् ॥ हस्तिनो यत्र मग्नाश्च सजीवास्ते म्रियंति च ॥४४॥ हाहाकारस्तदैवासीत्सेनायां च नभस्तले ॥ महेन्द्रवरुणाद्याश्च भयं प्रापुश्च विस्मिताः ॥४५॥ जयं दृष्ट्वासुरा सर्वे बभूवुर्मुदिताननाः ॥ गर्ग उवाच - अथ वै मूर्च्छितं दृष्ट्वानिरुद्धं कपिलो मुनिः ॥४६॥ हतयानं निपतितं शरनिर्भिन्नवक्षसम् ॥ चकार तं तु चैतन्यं हस्तेन तपसा मुनिः ॥४७॥ ततः सोऽपि समुत्थाय सिद्धं नत्वा यदूत्तमः ॥ सेतुमार्गेणाजगाम यदून्सर्वान्प्रहर्षयन् ॥४८॥ अथान्यं रथमारुह्य प्रतिशार्ङ्गधरो बली ॥ निचखान शरं चैकं राजपुत्ररथे रुषा ॥४९॥ स शरस्तद्‌रथं नीत्वा ससूतं सतुरंगमम् ॥ चतुर्मुहूर्तपर्यंतं भ्रामयामास चाम्बरे ॥५०॥ ततश्च ददृशुः सर्वे दानवाश्चैव वृष्णयः ॥ गगने विभ्रमंतं वै सरथं च कुनंदनम् ॥५१॥ अथ सांबादयो वीरा रथानारुह्य वेगतः ॥ अनुशाल्वादयश्चैवाजग्मुः सर्वे धनुर्धराः ॥५२॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे दैत्ययादवयुद्धवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥३४॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

garga uvāca - atha vai balvalaḥ putraṃ rohayitvā rathe mudā || tena sārddhaṃ sasainyastu yuddhārthaṃ prayayau tvaram ||1|| nānāśastradharāḥ sarve nānāvāhanasaṃsthitāḥ || nānā kañcukasaṃyuktā nānārupā bhayaṃkarāḥ ||2|| gajeṃdrasadṛśāḥ puṣṭā mṛgeṃdrasamavikramāḥ || kaṃpayataśca pṛthivīṃ vṛṣṇīnāṃ saṃmukhe yayuḥ ||3|| tānāgatānbahūndaityānaniruddhastu śaṃkitaḥ || rakṣaṇārthaṃ ca sarveṣāṃ cakravyūhamakalpayat ||4|| sarvato yādavāḥ śūrāḥ sarvaśastradharāḥ kila || gajai rathaisturaṃgaiśca babhūvuḥ parimaṃḍitāḥ ||5|| teṣāṃ madhye sthitā rājanniṃdranīlādayo nṛpāḥ || akrūrakṛtavarmādyāsteṣāṃ madhye sthitāḥ śubhāḥ ||6|| teṣāṃ madhye ca rājeṃdra gadādyāḥ kṛṣṇabhrātaraḥ || teṣāṃ madhye mahāvīrāḥ sāṃbādīptimadādayaḥ ||7|| cakravyūhaṃ vinirmāya cedṛśaṃ tatra bhūpate || tanmadhye kārṣṇiputrastu daṃśitaḥ saṃsthito'bhavat ||8|| babhūva tumulaṃ yuddhaṃ tatra siṃdhutaṭe nṛpa || yadubhirdānavānāṃ ca hyabdhīnāmabdhibhiryathā ||9|| rathino rathibhistatra gajavāhā gajaiḥ saha || aśvavāhairaśvavāhā vīrā vīraiḥ parasparam ||10|| yuyudhustīkṣṇabāṇaiśca khaḍgacarmagadarṣṭibhiḥ || pāśaiḥ paraśvadhai rājañchataghnībhirbhuśuṇḍibhiḥ ||11|| hanyamānāśca yadubhirbalvalasya ca sainikāḥ || sarve svaṃ svaṃ raṇaṃ tyaktvā dudruvuste bhayānvitāḥ ||12|| rurodha gaganaṃ sūryaṃ sainyapādarajo bhṛśam || aṃdhakāre mahādaityā raṇātsarve parāṅ‍mukhāḥ ||13|| kecinnipatitāḥ kūpe kecid‌garte hyadhomukhāḥ || kecittaḍāge vāpyāṃ vai yadūnāṃ sāyakairhatāḥ ||14|| tato dṛṣṭvā balaṃ bhagnaṃ balvalo roṣapūritaḥ || caturbhirmaṃtriṇāṃ putraiḥ svaputreṇājagāma ha ||15|| aniruddho balvalena tatrāyuddhyanmahāmṛdhe || durnetreṇa bṛhadvāhurdurmukhenāruṇo balī ||16|| nyagrodho duḥsvabhāvena durmadena kavistathā || kunandanena saṃgrāme kṛṣṇaputraḥ sunaṃdanaḥ ||17|| evaṃ babhūva saṃgrāmo devavismayakārakaḥ || pragatāstatra rājeṃdra sarve kārtikavāsarāḥ ||18|| balvalaḥ kupito rājandhanuṣṭaṃkārayanmuhuḥ || iṃdranīlaṃ tribhirbāṇaiḥ ṣaḍ‌bhirhemāṃgadaṃ mṛdhe ||19|| anuśālvaṃ ca daśabhirakrūraṃ daśabhistathā || gadaṃ dvādaśabhirbāṇairyuyudhānaṃ ca paṃcabhiḥ ||20|| paṃcabhiḥ kṛtavarmāṇamuddhavaṃ daśabhiḥ śaraiḥ || kārṣṇijaṃ śatabāṇaiśca vivyādha samare'suraḥ ||21|| taccharaiḥ sarathāḥ sarve babhramurghaṭikādvayam || turagāḥ paṃcatāṃ prāptāścūrṇībhūtā rathā raṇe ||22|| taddhastalāghavaṃ dṛṣṭvā yādavā vismayaṃ gatāḥ || rathānāruruhuḥ sarve'niruddhādyāśca mānada ||23|| balvalo'pi yayau rājannanyānvīrānvilokitum || aniruddhastataḥ prāha krodhādaruṇalocanaḥ ||24|| tiṣṭha tiṣṭha mamāgre'dya darśayitvā parākramam || kutra yāsyasi he daitya paśya manniśitāñcharān ||25|| iti tasya vacaḥ śrutvā yuvarājaḥ kunandanaḥ || uvāca vacanaṃ śīghraṃ balvalasya ca paśyataḥ ||26|| rājaputra uvāca - daityeṃdraṃ ca raṇe draṣṭuṃ tvaṃ ca nārhasi kārṣṇija || tasmānmadīyaṃ ca balaṃ pūrvaṃ paśya mṛdhāṃgaṇe ||27|| aniruddha uvāca - tvaṃ bālo'si daityaputra yuddhaṃ kartuṃ ca nārhasi || tasmācca svagṛhaṃ gatvā krīḍanaṃ kuru kṛtrimaiḥ ||28|| rājaputra uvāca - atra paśya mahāvīrairbālasya mama krīḍanam || gṛhe yadi kariṣyāmi tatra ko'pi na paśyati ||29|| ityuktvā caṇḍakodaṇḍe dadhāra śatasāyakān || tatāḍa kārṣṇījaṃ taiśca rathasthaṃ darśayanbalam ||30|| tairbāṇaiḥ sarathaḥ so'pi sasūtaḥ saturaṃgamaḥ || vibhramannabhamārgeṇa papāta kapilāśrame ||31|| hāhākārastadaivāsīdaniruddhe gate sati || tataḥ kruddhāśca taṃ haṃtuṃ sāṃbādyā āyayurmṛdhe ||32|| āgatāṃstānbahūndṛṣṭvā yuvarājaḥ praharṣitaḥ || sāṃbaṃ ca daśabhirbāṇaiḥ paṃcabhiśca madhuṃ tathā ||33|| bṛhadbāhuṃ tribhirbāṇaiścitrabhānuṃ ca paṃcabhiḥ || vṛkaṃ ca daśabhiryuddhe saptabhiścāruṇaṃ śaraiḥ ||34|| paṃcabhiḥ saṃgrāmajitaṃ sumitraṃ ca tribhiḥ śaraiḥ || dīptimaṃtaṃ tribhirbāṇairbhānuṃ ca daśabhirmṛdhe ||35|| vedabāhuṃ paṃcabhiśca puṣkaraṃ saptabhiḥ śaraiḥ || aṣṭabhiḥ śrutadevaṃ ca saṃmukhasthaṃ sunandanam ||36|| viṃśatyā sāyakaistīkṣṇairvirūpaṃ daśabhistathā || citrabāhuṃ ca navabhirnyagrodhaṃ daśabhiḥ śaraiḥ ||37|| kaviṃ ca navabhirbāṇaistatāḍa pradhane balī || śaṃkhaṃ daghmau mudāyukto nandamānī kunandanaḥ ||38|| tadbāṇairvibhramaṃtaśca sarathāḥ saturaṃgamāḥ || petuḥ kecidyojane ca paṃcakrośe dviyojane ||39|| hāhākāre tadā yāte senāyāṃ nṛpasattama || ruruduryādavāḥ sarve rāmakṛṣṇeti vādinaḥ ||40|| tadā gadādayaḥ sarve muṃcaṃto niśitāñcharān || indranīlādayaścaiva hyājagmuḥ krodhapūritāḥ ||41|| dṛṣṭvā samāgatān vīrān‌rājaputro mahābalaḥ || vivyādha sāyakaiḥ sarve hyabhūvanmūrcchitā raṇe ||42|| tatpaścādyādavāñchūrānbāṇaughairbalvalātmajaḥ || tatāḍa taccharai rājanbahavaḥ paṃcatāṃ gatāḥ ||43|| saṃgrāme tasya bāṇaughai rudhirāṇāṃ nadī hyabhūt || hastino yatra magnāśca sajīvāste mriyaṃti ca ||44|| hāhākārastadaivāsītsenāyāṃ ca nabhastale || mahendravaruṇādyāśca bhayaṃ prāpuśca vismitāḥ ||45|| jayaṃ dṛṣṭvāsurā sarve babhūvurmuditānanāḥ || garga uvāca - atha vai mūrcchitaṃ dṛṣṭvāniruddhaṃ kapilo muniḥ ||46|| hatayānaṃ nipatitaṃ śaranirbhinnavakṣasam || cakāra taṃ tu caitanyaṃ hastena tapasā muniḥ ||47|| tataḥ so'pi samutthāya siddhaṃ natvā yadūttamaḥ || setumārgeṇājagāma yadūnsarvānpraharṣayan ||48|| athānyaṃ rathamāruhya pratiśārṅgadharo balī || nicakhāna śaraṃ caikaṃ rājaputrarathe ruṣā ||49|| sa śarastad‌rathaṃ nītvā sasūtaṃ saturaṃgamam || caturmuhūrtaparyaṃtaṃ bhrāmayāmāsa cāmbare ||50|| tataśca dadṛśuḥ sarve dānavāścaiva vṛṣṇayaḥ || gagane vibhramaṃtaṃ vai sarathaṃ ca kunaṃdanam ||51|| atha sāṃbādayo vīrā rathānāruhya vegataḥ || anuśālvādayaścaivājagmuḥ sarve dhanurdharāḥ ||52|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe daityayādavayuddhavarṇanaṃ nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ ||34|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||