Chapter 25

गर्ग उवाच - एवं दृष्ट्वा तयोर्युद्धं यादवाः परसैनिकाः ॥ ऊचुः परस्परं धन्योऽनुशाल्वस्तु गदो महान् ॥१॥ इति ब्रुवत्सु सर्वेषु गदस्तत्रैव चोत्थितः ॥ क्व गतः क्व गतः शत्रुर्हत्वा मां च ब्रुवन्‌ रणात् ॥२॥ ततोऽनुशाल्वं हस्तेन गृहीत्वाऽऽकृष्य रोषतः ॥ अनिरुद्धस्य निकटे पातयामास वेगतः ॥३॥ पतितं मूर्च्छितं दृष्ट्वा ह्यनिरुद्धस्त्वधोमुखम् ॥ कारयामस चैतन्यं व्यजनैः सलिलेन च ॥४॥ तदैव स प्रबुद्धोऽभूदनुशाल्वोऽसुरेश्वरः ॥ दृष्ट्वाग्रे सुन्दरं सोऽपि कृष्णपौत्रं घनप्रभम् ॥५॥ नत्वा प्रत्याह वचनं त्वं तु मे प्राणरक्षकः ॥ अनिरुद्ध हरेः पौत्र अपराधं क्षमस्व मे ॥६॥ ॐ नमो वासुदेवाय नमः संकर्षणाय च ॥ प्रद्युम्नाय नमस्तुभ्यमनिरुद्धाय ते नमः ॥७॥ गृहाण वै तुरङ्गं तमहं यास्यामि पालयन् ॥ इत्युक्त्वा स्वपुरं गत्वा ददौ तस्मै तुरंगमम् ॥८॥ अयुतं हस्तिनां चैव हयानां नियुतं तथा ॥ अर्द्धलक्षं रथानां च शिबिकानां सहस्रकम् ॥९॥ उष्ट्राणां हि सहस्रं च गवयानां सहस्रकम् ॥ पंजरे संस्थितानां च सिंहानां द्विसहस्रकम् ॥१०॥ मृगयासारमेयाणां सहस्रं नृपसत्तम ॥ शिबिराणां सहस्रं च शिञ्जिनां नियुतं तथा ॥११॥ जवनिकानामयुतं धेनूनां लक्षमेव च ॥ सहस्रभारं स्वर्णानां रजतानां चतुर्गुणम् ॥१२॥ मुक्तानां भारमेकं चानिरुद्धाय ददौ नृपः ॥ अनिरुद्धस्ततस्तस्मै मणिहारं ददौ मुदा ॥१३॥ अनुशाल्वः स्वराज्ये तु कृत्वा वै सचिवं वरम् ॥ यादवैः सहितः सोऽपि देशानन्याञ्जगाम ह ॥१४॥ ततो विमुक्तस्तुरगो मणिकांचनभूषितः ॥ देशानन्यान् वीरयुक्तान्पश्यन्बभ्राम भूपते ॥१५॥ अनुशाल्वं जितं श्रुत्वा यौवनाश्चं च भीषणम् ॥ राजानोऽन्ये मंडलेशाः प्राप्तं न जगृहुर्हयम् ॥१६॥ इत्येवं भ्रमतस्तस्य तुरगस्य विशां पते ॥ मासाश्च प्रगताः षड्‍वै तादृशाश्चावशेषिताः ॥१७॥ हयो मणिपुरेशेन गृहीतश्च विमोचितः ॥ तथा रत्‍नपुरेशेन ह्यनिरुद्धभयान्नृप ॥१८॥ राष्ट्रान्सर्वानशूरांश्च विहाय तुरगोत्तमः ॥ ययौ प्राचीं दिशं राजन्बल्वलो यत्र दैत्यराट् ॥१९॥ सोऽपि दैत्यो हयस्यापि वार्तां श्रुत्वा च नारदात् ॥ यज्ञं शीघ्रं नाशयित्वा नैमिषाच्चाजगाम ह ॥२०॥ स्थितं त्रिवेण्यां सलिलं पिबंतं प्रयागतीर्थे क्रतुवाहनं च ॥ विलोक्य राजन्किल बल्वलाख्यो जग्राह शीघ्रं ह्यगणय्य कृष्णम् ॥२१॥ तदैव वृष्णयः सर्वे दंडकं च व्यलोकयन् ॥ चार्मण्वतीं समुत्तीर्य चित्रकूटं समाययुः ॥२२॥ रामक्षेत्रे च दानानि कृत्वाश्वं चावलोकयन् ॥ तस्यापि पृष्ठतो लग्ना आजग्मुस्तीर्थवासवम् ॥२३॥ ददृशुस्तत्र तुरगं सपत्रं यदुसत्तमाः ॥ गृहीतं स्वबलाद्‌राजन्नसुरेण दुरात्मना ॥२४॥ ततस्ते बल्वलं दृष्ट्वा नीलांजनचयोपमम् ॥ योजनद्वयमुच्चांगमुग्रमंगारलोचनम् ॥२५॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुदंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीमुखम् ॥ ब्रह्मद्रुहं ललञ्जिह्वं गजायुतसमं बलम् ॥२६॥ तमूचुर्यादवा रोषात्स्फुरिताधरपल्लवाः ॥ कस्त्वं यज्ञपशुं नीत्वा ह्यस्माकं च क्व यास्यसि ॥२७॥ तस्मान्मोचय तं शीघ्रं न चेद्धन्मो रणे च त्वाम् ॥ इति श्रुत्वासुरश्चाह वचः शृणुत मे नराः ॥२८॥ बल्वल उवाच - अहं तु बल्वलो दैत्यो देवानां दुःखदायकः ॥ यस्याग्रे मानुषाः सर्वे भवंति भयविह्वलाः ॥२९॥ इति श्रुत्वा च यदवो जघ्नुर्बाणैश्च बल्वलम् ॥ स हतस्तैश्च सहसा सहयोऽन्तर्दधे नृप ॥३०॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे बल्वलेन तुरगहरणं नाम पंचविशोऽध्यायः ॥२५॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

garga uvāca - evaṃ dṛṣṭvā tayoryuddhaṃ yādavāḥ parasainikāḥ || ūcuḥ parasparaṃ dhanyo'nuśālvastu gado mahān ||1|| iti bruvatsu sarveṣu gadastatraiva cotthitaḥ || kva gataḥ kva gataḥ śatrurhatvā māṃ ca bruvan‌ raṇāt ||2|| tato'nuśālvaṃ hastena gṛhītvā''kṛṣya roṣataḥ || aniruddhasya nikaṭe pātayāmāsa vegataḥ ||3|| patitaṃ mūrcchitaṃ dṛṣṭvā hyaniruddhastvadhomukham || kārayāmasa caitanyaṃ vyajanaiḥ salilena ca ||4|| tadaiva sa prabuddho'bhūdanuśālvo'sureśvaraḥ || dṛṣṭvāgre sundaraṃ so'pi kṛṣṇapautraṃ ghanaprabham ||5|| natvā pratyāha vacanaṃ tvaṃ tu me prāṇarakṣakaḥ || aniruddha hareḥ pautra aparādhaṃ kṣamasva me ||6|| oṃ namo vāsudevāya namaḥ saṃkarṣaṇāya ca || pradyumnāya namastubhyamaniruddhāya te namaḥ ||7|| gṛhāṇa vai turaṅgaṃ tamahaṃ yāsyāmi pālayan || ityuktvā svapuraṃ gatvā dadau tasmai turaṃgamam ||8|| ayutaṃ hastināṃ caiva hayānāṃ niyutaṃ tathā || arddhalakṣaṃ rathānāṃ ca śibikānāṃ sahasrakam ||9|| uṣṭrāṇāṃ hi sahasraṃ ca gavayānāṃ sahasrakam || paṃjare saṃsthitānāṃ ca siṃhānāṃ dvisahasrakam ||10|| mṛgayāsārameyāṇāṃ sahasraṃ nṛpasattama || śibirāṇāṃ sahasraṃ ca śiñjināṃ niyutaṃ tathā ||11|| javanikānāmayutaṃ dhenūnāṃ lakṣameva ca || sahasrabhāraṃ svarṇānāṃ rajatānāṃ caturguṇam ||12|| muktānāṃ bhāramekaṃ cāniruddhāya dadau nṛpaḥ || aniruddhastatastasmai maṇihāraṃ dadau mudā ||13|| anuśālvaḥ svarājye tu kṛtvā vai sacivaṃ varam || yādavaiḥ sahitaḥ so'pi deśānanyāñjagāma ha ||14|| tato vimuktasturago maṇikāṃcanabhūṣitaḥ || deśānanyān vīrayuktānpaśyanbabhrāma bhūpate ||15|| anuśālvaṃ jitaṃ śrutvā yauvanāścaṃ ca bhīṣaṇam || rājāno'nye maṃḍaleśāḥ prāptaṃ na jagṛhurhayam ||16|| ityevaṃ bhramatastasya turagasya viśāṃ pate || māsāśca pragatāḥ ṣaḍ‍vai tādṛśāścāvaśeṣitāḥ ||17|| hayo maṇipureśena gṛhītaśca vimocitaḥ || tathā rat‍napureśena hyaniruddhabhayānnṛpa ||18|| rāṣṭrānsarvānaśūrāṃśca vihāya turagottamaḥ || yayau prācīṃ diśaṃ rājanbalvalo yatra daityarāṭ ||19|| so'pi daityo hayasyāpi vārtāṃ śrutvā ca nāradāt || yajñaṃ śīghraṃ nāśayitvā naimiṣāccājagāma ha ||20|| sthitaṃ triveṇyāṃ salilaṃ pibaṃtaṃ prayāgatīrthe kratuvāhanaṃ ca || vilokya rājankila balvalākhyo jagrāha śīghraṃ hyagaṇayya kṛṣṇam ||21|| tadaiva vṛṣṇayaḥ sarve daṃḍakaṃ ca vyalokayan || cārmaṇvatīṃ samuttīrya citrakūṭaṃ samāyayuḥ ||22|| rāmakṣetre ca dānāni kṛtvāśvaṃ cāvalokayan || tasyāpi pṛṣṭhato lagnā ājagmustīrthavāsavam ||23|| dadṛśustatra turagaṃ sapatraṃ yadusattamāḥ || gṛhītaṃ svabalād‌rājannasureṇa durātmanā ||24|| tataste balvalaṃ dṛṣṭvā nīlāṃjanacayopamam || yojanadvayamuccāṃgamugramaṃgāralocanam ||25|| taptatāmraśikhāśmaśrudaṃṣṭrograbhrukuṭīmukham || brahmadruhaṃ lalañjihvaṃ gajāyutasamaṃ balam ||26|| tamūcuryādavā roṣātsphuritādharapallavāḥ || kastvaṃ yajñapaśuṃ nītvā hyasmākaṃ ca kva yāsyasi ||27|| tasmānmocaya taṃ śīghraṃ na ceddhanmo raṇe ca tvām || iti śrutvāsuraścāha vacaḥ śṛṇuta me narāḥ ||28|| balvala uvāca - ahaṃ tu balvalo daityo devānāṃ duḥkhadāyakaḥ || yasyāgre mānuṣāḥ sarve bhavaṃti bhayavihvalāḥ ||29|| iti śrutvā ca yadavo jaghnurbāṇaiśca balvalam || sa hatastaiśca sahasā sahayo'ntardadhe nṛpa ||30|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe balvalena turagaharaṇaṃ nāma paṃcaviśo'dhyāyaḥ ||25|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||