Chapter 13

श्रीनारद उवाच - कृतमालां ताम्रपर्णीं स्नात्वा श्रीयादवेश्वरः ॥ यदुभिः सैनिकैः सार्द्धं राजन् राजपुरं ययौ ॥१॥ शाल्वो राजपुराधीशः श्रुत्वा मन्मुखतो यदून् ॥ आगतान् स ययौ शीघ्रं द्विविदं वानराधिपम् ॥२॥ द्विविदो ह्यतिसंक्रुद्धो वीरो मित्रसहायकृत् ॥ शंबरारिबलं प्रागाच्चालयन् वसुधातलम् ॥३॥ विददार नखैर्दंतैः पताकाध्वजपट्टकान् ॥ काश्मीरकंबलैर्युक्तान्सामुद्रान्स्वर्णभूषितान् ॥४॥ रथानुत्पातयामास गजानारुह्य वेगतः ॥ अश्वान्विद्रावयामास भ्रूभंगैर्वानरस्वनैः ॥५॥ इत्थं कोलाहले जाते प्रद्युम्नो धन्विनां वरः ॥ आजगाम रथेनासौ धनुष्टंकारयन् मुहुः ॥६॥ द्विविदस्तद्‌रथस्यारादुच्चक्राम मदोत्कटः ॥ छत्रं ध्वजं स्वपुच्छेन कंपयन्सहयं रथम् ॥७॥ प्रद्युम्नः स्वधनुष्कोट्या धृत्वा कण्ठे चकर्ष ह ॥ कपिस्तदातिकुपितो मुष्टिना तं तताड ह ॥८॥ प्रद्युम्नो धनुरादय सज्जं कृत्वा विधानतः ॥ आकृष्य कर्णपर्यन्तं विशिखेन तताड् तम् ॥९॥ विशिखी भ्रामयित्वा तं गगने शतयोजनम् ॥ प्रहरार्द्धेन राजेन्द्र लंकाया संन्यपातयत् ॥१०॥ रक्षोभिः सह तद्युद्धं बभूव घटिकाद्वयम् ॥ न्यपातयत्स रक्षांसि प्रद्युम्नोऽथ यदूत्तमः ॥११॥ नादयन्दुन्दुभिं राजन् विजित्य जगृहे बलिम् ॥ दक्षिणां मथुरां दृष्ट्वा त्रिकूटं चारुरोह ह ॥१२॥ प्रोच्चक्राम त्रिकूटात्स मैनाकशिखरोपरि ॥ मैनाकात्सिंहलं चैत्य भारतं चाययौ पुनः ॥१३॥ शनैः शनैर्वानरेंद्रो हिमाचलगिरिं गतः ॥ हिमाचलस्य शिखरात्प्राग्ज्योतिषपुरं ययौ ॥१४॥ मत्सारदेशाधिपतिं प्रद्युम्नो यादवेश्वरः ॥ महाक्षेत्रं रामकृष्णं प्रययौ सेतुबंधनम् ॥१५॥ शतयोजनविस्तीर्णं समुद्रं मकरालयम् ॥ वीक्ष्य कार्ष्णिर्महावीरस्तस्थौ वेलां समेत्य सः ॥१६॥ सांबादीन्स समाहूयाक्रूराद्यान् यादवान्स्वकान् ॥ सभायामुद्धवं प्राह कार्ष्णिर्योगेश्वरेश्वरः ॥१७॥ प्रद्युम्न उवाच - बिभीषणो द्वीपपतिर्महोज्ज्वलो लंकापतिः कौणपवृन्दमुख्यः ॥ वदाथ किं भोजवराय मंत्रि- न्न चेद्‌बलिं यच्छति मे वदाशु ॥१८॥ उद्धव उवाच - त्वं देवदेवः पुरुषोत्तमोत्तमः श्रीकृष्ण्चन्द्रः परमस्त्वमेव हि ॥ त्वं पृच्छसे लोक इव प्रभो मां मायापि ते योगिवरैर्दुरत्यया ॥१९॥ ब्रह्मादयो यस्य परानुशासनं वहन्ति मूर्ध्ना सततं प्रधर्षिताः ॥ स एव साक्षात्पुरुषोऽसि भूमन् दासानुदासोऽस्मि वदामि किं ते ॥२०॥ श्रीनारद उवाच - इत्युक्तः पश्यतां तेषां प्रद्युम्नो भगवान्हरिः ॥ पत्रं गृहीत्वा व्यलिखत्संदेशं मैथिलेश्वर ॥२१॥ श्रीभोजराजाय बलिं प्रयच्छ बलान्न चेन्मे वचनं शृणु त्वम् ॥ कोदंडमुक्तैर्विशिखैश्च सेतुं बद्ध्वाऽऽगमिष्यामि ससैन्यसंघः ॥२२॥ लिखित्वेदं समादाय कोदण्डं चण्डविक्रमः ॥ बाणे पत्रं समाधाय कर्णांतं तं ततान ह ॥२३॥ प्रस्फुटं स्फोटते नैव टंकारोऽभूत्तडित्स्वनः ॥ ननाद तेन ब्रह्माण्डं सप्तलोकैर्बिलैः सह ॥२४॥ कोदण्डमुक्तो विशिखो द्योतयन्मण्डलं दिशाम् ॥ विभीषणसभामध्ये संपपात तडित्स्वनः ॥२५॥ तदैव राक्षासाः सर्वे प्रोत्थिताश्चकिता इव ॥ सकंचुकानि शस्त्राणि जगृहुर्वेगतः खलाः ॥२६॥ पत्रं बाणात्समाकृष्य पठित्वाथ बिभीषणः ॥ विस्मितोऽभूत्सभामध्ये राक्षसेंद्रो महाबलः ॥२७॥ प्राप्तं तदैव सदसि शुक्राचार्यं बिभीषणः ॥ पूजयामास पाद्याद्यैर्नत्वा प्राह कृतांजलिः ॥२८॥ बिभीषण उवाच - भगवन्कस्य बाणोऽयं भोजराजस्तु कः क्षितौ ॥ किं बलं तस्य मे ब्रूहि त्वं साक्षाद्दिव्यदर्शनः ॥२९॥ श्रीशुक्र उवाच - अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ॥ यस्य श्रवणमात्रेण राजन्पापं प्रशाम्यति ॥३०॥ पुरा हि ब्रह्मणः पुत्राः सनकाद्या दिवं गताः ॥ विष्णोर्लोकं ययुर्दिव्यं चरन्तो भुवनत्रयम् ॥३१॥ दिगंबराञ्छिशून्मत्वा जयो विजय एव तान् ॥ द्वारपालौ रुरुधतुर्वेत्रेणांतःपुरस्थितौ ॥३२॥ अशपंस्तौ च ते क्रुद्धाः कृष्णदर्शनलालसाः ॥ भूयास्तामसुरौ दुष्टौ शुद्धौ हि जन्मभिस्त्रिभिः ॥३३॥ एवं शप्तौ स्वभवनात्पतन्तौ भूमिमण्डले ॥ जज्ञाते तौ दितेः पुत्रौ दैत्यदानवपूजितौ ॥३४॥ हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्तथा ॥ भगवान् यज्ञवाराहो भूत्वा क्ष्मामुद्धरञ्जलात् ॥३५॥ जघान मुष्टिना दैत्यं हिरण्याक्षं महाबलम् ॥ हिरण्यकशिपुं साक्षान्नृसिंहश्चण्डविक्रमः ॥३६॥ ददार जठरे तं वै कायाधवसहायकृत् ॥ भ्रातरौ तौ पुनर्जातौ केशिन्यां विश्रवःसुतौ ॥३७॥ रावणः कुम्भकर्णश्च सर्वलोकैकतापनौ ॥ सायकै राघवस्यापि पेततुर्युद्धमंडले ॥३८॥ राक्षसेंद्रौ महावेगौ ससैन्यौ पश्यतस्तव ॥ तृतीयेऽस्मिन्भवे जातौ क्षत्रियाणां कुले किल ॥३९॥ शिशुपालो दन्तवक्त्रो वर्तमानौ महाबलौ ॥ परिपूर्णतमः साक्षाच्छ्रीकृष्णो भगवान्स्वयम् ॥४०॥ असंख्यब्रह्माण्डपतिर्गोलोकेशः परात्परः ॥ जातस्तयोर्वधार्थाय यदुवंशे हरिः स्वयम् ॥४१॥ यादवेंद्रो भूरिलीलो द्वारकायां विराजते ॥ युधिष्ठिरमहायज्ञे युद्धे शाल्वस्य माधवः ॥४२॥ शिशुपालं दन्तवक्त्रं हनिष्यति न संशयः ॥ तस्य पुत्रः शंबरारिर्दिग्जयार्थं विनिर्गतः ॥४३॥ विजेष्यति नृपान्सर्वाञ्जंबूद्वीपस्थितान्नृपान् ॥ जितेषु सत्सु देवेषु द्वारकायां यदूत्तमः ॥ उग्रसेनो भोजराजो राजसूयं करिष्यति ॥४४॥ तस्यैव कोदण्डविनिर्गतो बला- त्प्रचण्डवेगो विशिखस्त्विहागतः ॥ तन्नामचिह्नोऽतितडित्स्वनो बभौ प्रद्योतयन् राक्षसमण्डलं दिशाम् ॥४५॥ श्रीनारद उवाच - श्रीरामभक्तोऽथ बिभीषणोऽसौ विज्ञाय कृष्णं नृप रामचन्द्रम् ॥ नीत्वा बलिं कौणपवृंदमुख्यः समाययौ सुंदरशत्रुसेनाम् ॥४६॥ तदाऽवतीर्यार्शु महांबरात्स्फुर- द्घनद्युतिर्दीघवपुर्जयेक्षणः ॥ प्रदक्षिणीकृत्य हरेः सुतं पुनः कृतांजलिः संमुख आस्थितोऽभूत् ॥४७॥ विभीषण उवाच - नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय वेधसे ॥ प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः संकर्षणाय च ॥४८॥ नमो मत्साय कूर्माय वराहय नमो नमः ॥ नमः श्रीरामचंद्राय भार्गवाय नमो नमः ॥४९॥ वामनाय नमस्तुभ्यं नृसिंहाय नमो नमः ॥ नमो बुद्धाय शुद्धाय कल्कये चार्तिहारिणे ॥५०॥ श्रीनारद उवाच - इत्युक्त्वा श्रीहरेः पुत्रं पूजयामास मानदः ॥ उपचारैः षोडशभिर्भक्त्या परमयाऽऽर्द्रवाक् ॥५१॥ तस्मै तुष्टः शंबरारिर्ददौ ज्ञानं विरक्तिमत् ॥ भक्तिं शांतिकरीं साक्षाद्यांति दुष्प्रेमलक्षणाम् ॥५२॥ ब्रह्मदत्तं महादिव्यं पद्मरागं शिरोमणिम् ॥ पौलस्त्येन पुरा दत्तं रत्‍नमालां स्फुरत्प्रभाम् ॥५३॥ चन्द्रकान्तमणिं तस्मै चन्द्रदत्तं ददौ पुनः ॥ पीतांबरं परं साक्षात्प्रद्युम्नः परमः प्रभुः ॥५४॥ बिभीषणोऽथ प्रद्युम्नं नत्वा दत्वा बलिं ततः ॥ जगाम लंकां सगणो राक्षसेंद्रो महाबलः ॥५५॥

śrīnārada uvāca - kṛtamālāṃ tāmraparṇīṃ snātvā śrīyādaveśvaraḥ || yadubhiḥ sainikaiḥ sārddhaṃ rājan rājapuraṃ yayau ||1|| śālvo rājapurādhīśaḥ śrutvā manmukhato yadūn || āgatān sa yayau śīghraṃ dvividaṃ vānarādhipam ||2|| dvivido hyatisaṃkruddho vīro mitrasahāyakṛt || śaṃbarāribalaṃ prāgāccālayan vasudhātalam ||3|| vidadāra nakhairdaṃtaiḥ patākādhvajapaṭṭakān || kāśmīrakaṃbalairyuktānsāmudrānsvarṇabhūṣitān ||4|| rathānutpātayāmāsa gajānāruhya vegataḥ || aśvānvidrāvayāmāsa bhrūbhaṃgairvānarasvanaiḥ ||5|| itthaṃ kolāhale jāte pradyumno dhanvināṃ varaḥ || ājagāma rathenāsau dhanuṣṭaṃkārayan muhuḥ ||6|| dvividastad‌rathasyārāduccakrāma madotkaṭaḥ || chatraṃ dhvajaṃ svapucchena kaṃpayansahayaṃ ratham ||7|| pradyumnaḥ svadhanuṣkoṭyā dhṛtvā kaṇṭhe cakarṣa ha || kapistadātikupito muṣṭinā taṃ tatāḍa ha ||8|| pradyumno dhanurādaya sajjaṃ kṛtvā vidhānataḥ || ākṛṣya karṇaparyantaṃ viśikhena tatāḍ tam ||9|| viśikhī bhrāmayitvā taṃ gagane śatayojanam || praharārddhena rājendra laṃkāyā saṃnyapātayat ||10|| rakṣobhiḥ saha tadyuddhaṃ babhūva ghaṭikādvayam || nyapātayatsa rakṣāṃsi pradyumno'tha yadūttamaḥ ||11|| nādayandundubhiṃ rājan vijitya jagṛhe balim || dakṣiṇāṃ mathurāṃ dṛṣṭvā trikūṭaṃ cāruroha ha ||12|| proccakrāma trikūṭātsa mainākaśikharopari || mainākātsiṃhalaṃ caitya bhārataṃ cāyayau punaḥ ||13|| śanaiḥ śanairvānareṃdro himācalagiriṃ gataḥ || himācalasya śikharātprāgjyotiṣapuraṃ yayau ||14|| matsāradeśādhipatiṃ pradyumno yādaveśvaraḥ || mahākṣetraṃ rāmakṛṣṇaṃ prayayau setubaṃdhanam ||15|| śatayojanavistīrṇaṃ samudraṃ makarālayam || vīkṣya kārṣṇirmahāvīrastasthau velāṃ sametya saḥ ||16|| sāṃbādīnsa samāhūyākrūrādyān yādavānsvakān || sabhāyāmuddhavaṃ prāha kārṣṇiryogeśvareśvaraḥ ||17|| pradyumna uvāca - bibhīṣaṇo dvīpapatirmahojjvalo laṃkāpatiḥ kauṇapavṛndamukhyaḥ || vadātha kiṃ bhojavarāya maṃtri- nna ced‌baliṃ yacchati me vadāśu ||18|| uddhava uvāca - tvaṃ devadevaḥ puruṣottamottamaḥ śrīkṛṣṇcandraḥ paramastvameva hi || tvaṃ pṛcchase loka iva prabho māṃ māyāpi te yogivarairduratyayā ||19|| brahmādayo yasya parānuśāsanaṃ vahanti mūrdhnā satataṃ pradharṣitāḥ || sa eva sākṣātpuruṣo'si bhūman dāsānudāso'smi vadāmi kiṃ te ||20|| śrīnārada uvāca - ityuktaḥ paśyatāṃ teṣāṃ pradyumno bhagavānhariḥ || patraṃ gṛhītvā vyalikhatsaṃdeśaṃ maithileśvara ||21|| śrībhojarājāya baliṃ prayaccha balānna cenme vacanaṃ śṛṇu tvam || kodaṃḍamuktairviśikhaiśca setuṃ baddhvā''gamiṣyāmi sasainyasaṃghaḥ ||22|| likhitvedaṃ samādāya kodaṇḍaṃ caṇḍavikramaḥ || bāṇe patraṃ samādhāya karṇāṃtaṃ taṃ tatāna ha ||23|| prasphuṭaṃ sphoṭate naiva ṭaṃkāro'bhūttaḍitsvanaḥ || nanāda tena brahmāṇḍaṃ saptalokairbilaiḥ saha ||24|| kodaṇḍamukto viśikho dyotayanmaṇḍalaṃ diśām || vibhīṣaṇasabhāmadhye saṃpapāta taḍitsvanaḥ ||25|| tadaiva rākṣāsāḥ sarve protthitāścakitā iva || sakaṃcukāni śastrāṇi jagṛhurvegataḥ khalāḥ ||26|| patraṃ bāṇātsamākṛṣya paṭhitvātha bibhīṣaṇaḥ || vismito'bhūtsabhāmadhye rākṣaseṃdro mahābalaḥ ||27|| prāptaṃ tadaiva sadasi śukrācāryaṃ bibhīṣaṇaḥ || pūjayāmāsa pādyādyairnatvā prāha kṛtāṃjaliḥ ||28|| bibhīṣaṇa uvāca - bhagavankasya bāṇo'yaṃ bhojarājastu kaḥ kṣitau || kiṃ balaṃ tasya me brūhi tvaṃ sākṣāddivyadarśanaḥ ||29|| śrīśukra uvāca - atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam || yasya śravaṇamātreṇa rājanpāpaṃ praśāmyati ||30|| purā hi brahmaṇaḥ putrāḥ sanakādyā divaṃ gatāḥ || viṣṇorlokaṃ yayurdivyaṃ caranto bhuvanatrayam ||31|| digaṃbarāñchiśūnmatvā jayo vijaya eva tān || dvārapālau rurudhaturvetreṇāṃtaḥpurasthitau ||32|| aśapaṃstau ca te kruddhāḥ kṛṣṇadarśanalālasāḥ || bhūyāstāmasurau duṣṭau śuddhau hi janmabhistribhiḥ ||33|| evaṃ śaptau svabhavanātpatantau bhūmimaṇḍale || jajñāte tau diteḥ putrau daityadānavapūjitau ||34|| hiraṇyakaśipurjyeṣṭho hiraṇyākṣo'nujastathā || bhagavān yajñavārāho bhūtvā kṣmāmuddharañjalāt ||35|| jaghāna muṣṭinā daityaṃ hiraṇyākṣaṃ mahābalam || hiraṇyakaśipuṃ sākṣānnṛsiṃhaścaṇḍavikramaḥ ||36|| dadāra jaṭhare taṃ vai kāyādhavasahāyakṛt || bhrātarau tau punarjātau keśinyāṃ viśravaḥsutau ||37|| rāvaṇaḥ kumbhakarṇaśca sarvalokaikatāpanau || sāyakai rāghavasyāpi petaturyuddhamaṃḍale ||38|| rākṣaseṃdrau mahāvegau sasainyau paśyatastava || tṛtīye'sminbhave jātau kṣatriyāṇāṃ kule kila ||39|| śiśupālo dantavaktro vartamānau mahābalau || paripūrṇatamaḥ sākṣācchrīkṛṣṇo bhagavānsvayam ||40|| asaṃkhyabrahmāṇḍapatirgolokeśaḥ parātparaḥ || jātastayorvadhārthāya yaduvaṃśe hariḥ svayam ||41|| yādaveṃdro bhūrilīlo dvārakāyāṃ virājate || yudhiṣṭhiramahāyajñe yuddhe śālvasya mādhavaḥ ||42|| śiśupālaṃ dantavaktraṃ haniṣyati na saṃśayaḥ || tasya putraḥ śaṃbarārirdigjayārthaṃ vinirgataḥ ||43|| vijeṣyati nṛpānsarvāñjaṃbūdvīpasthitānnṛpān || jiteṣu satsu deveṣu dvārakāyāṃ yadūttamaḥ || ugraseno bhojarājo rājasūyaṃ kariṣyati ||44|| tasyaiva kodaṇḍavinirgato balā- tpracaṇḍavego viśikhastvihāgataḥ || tannāmacihno'titaḍitsvano babhau pradyotayan rākṣasamaṇḍalaṃ diśām ||45|| śrīnārada uvāca - śrīrāmabhakto'tha bibhīṣaṇo'sau vijñāya kṛṣṇaṃ nṛpa rāmacandram || nītvā baliṃ kauṇapavṛṃdamukhyaḥ samāyayau suṃdaraśatrusenām ||46|| tadā'vatīryārśu mahāṃbarātsphura- dghanadyutirdīghavapurjayekṣaṇaḥ || pradakṣiṇīkṛtya hareḥ sutaṃ punaḥ kṛtāṃjaliḥ saṃmukha āsthito'bhūt ||47|| vibhīṣaṇa uvāca - namo bhagavate tubhyaṃ vāsudevāya vedhase || pradyumnāyāniruddhāya namaḥ saṃkarṣaṇāya ca ||48|| namo matsāya kūrmāya varāhaya namo namaḥ || namaḥ śrīrāmacaṃdrāya bhārgavāya namo namaḥ ||49|| vāmanāya namastubhyaṃ nṛsiṃhāya namo namaḥ || namo buddhāya śuddhāya kalkaye cārtihāriṇe ||50|| śrīnārada uvāca - ityuktvā śrīhareḥ putraṃ pūjayāmāsa mānadaḥ || upacāraiḥ ṣoḍaśabhirbhaktyā paramayā''rdravāk ||51|| tasmai tuṣṭaḥ śaṃbarārirdadau jñānaṃ viraktimat || bhaktiṃ śāṃtikarīṃ sākṣādyāṃti duṣpremalakṣaṇām ||52|| brahmadattaṃ mahādivyaṃ padmarāgaṃ śiromaṇim || paulastyena purā dattaṃ rat‍namālāṃ sphuratprabhām ||53|| candrakāntamaṇiṃ tasmai candradattaṃ dadau punaḥ || pītāṃbaraṃ paraṃ sākṣātpradyumnaḥ paramaḥ prabhuḥ ||54|| bibhīṣaṇo'tha pradyumnaṃ natvā datvā baliṃ tataḥ || jagāma laṃkāṃ sagaṇo rākṣaseṃdro mahābalaḥ ||55||