Chapter 44

बहुलाश्व उवाच - रागिणीनां च नामानि वद देवऋषे मम ॥ तथा वै रागपुत्राणां त्वं परावरवित्तमः ॥१॥ श्रीनारद उवाच - कालेन देशभेदेन क्रियया स्वरमिश्रया ॥ भेदा बुधैः षट्‍पञ्चाशत्कोट्यो गीतस्य कीर्तिताः ॥२॥ अंतर्भेदा अनंताहि तेषां सन्ति नृपेश्वर ॥ विद्ध्येनं रागमानन्दं शब्दब्रह्ममयं हरिम् ॥३॥ तस्मान्मुख्याश्च भेदाः कौ वदिष्यामि तवाग्रतः ॥ भैरवी पिंगला शंकी लीलावत्यगरी तथा ॥४॥ भैरवस्यापि रागस्य रागिण्यः पञ्च कीर्तिताः ॥ महर्षिश्च समृद्धश्च पिंगलो मागधस्तथा ॥५॥ बिलावलश्च वैशाखो ललितः पञ्चमस्तथा ॥ भैरवस्याष्ट पुत्रा ये गीयंते च पृथक् पृथक् ॥६॥ चित्रा जयजयावंती विचित्रा कथिता पुनः ॥ वृजल्लार्ष्यंधकाकारी रागिण्योऽपि मनोहराः ॥७॥ मेघमल्लाररागस्य कथिता पञ्च मैथिल ॥ श्यामकारः सोरठश्च नटो डायन एव च ॥८॥ केदारो व्रजरंहस्यो जलधारस्तथैव च ॥ विहागश्चेत्यष्ट पुत्रा कथिताः पूर्वसूरिभिः ॥९॥ कंचुकी मंजरी टोडी गुर्जरी शाबरी तथा ॥१०॥ दीपकस्यापि रागस्य रागिण्यः पंच विश्रुताः ॥ कल्याणः शुभकामश्च गौडकल्याण एव च ॥११॥ कामरूपः कान्हरेति रामसंजीवनस्तथा ॥ सुखनामा मन्दहासः पुत्राश्चाष्टौ विदेहराट् ॥१२॥ रागस्य दीपकस्यापि कथिता रागपण्डितैः ॥ गांधारी वेदगांधारी धनाश्री स्वर्मणिस्तथा ॥१३॥ गुणागरीति रागिण्यः पञ्चैता मैथिलेश्वर ॥ मालकोशस्य रागस्य कथिता रागमण्डले ॥१४॥ मेघश्चमचलो मारुमाचारः कौशिकस्तथा ॥ चन्द्रहारो घुंघुटश्च विहारो नन्द एव च ॥॥१५॥ मालकोशस्य रागस्य चाष्टपुत्राः प्रकीर्तिताः ॥ वैराटि चैव कर्णाटी गौरी गौरावटी तथा ॥१६॥ चतुश्चन्द्रकला चैव रागिण्यः पञ्च विश्रुताः ॥ श्रीरागस्यापि राजेन्द्र कथिताः पूर्वसूरिभिः ॥१७॥ सारंगः सागरो गौरो मरुत्पञ्चशरस्तथा ॥ गोविन्दश्च हमीरश्च गीर्भीरश्च तथैव च ॥१८॥ श्रीरागस्यापि राजेन्द्र ह्यष्टौ पुत्रा मनोहराः ॥ वसन्ती ऐरजा हेरी तैलंगी सुन्दरी तथा ॥१९॥ हिंडोलस्यापि रागस्य रागिण्यः पञ्च विश्रुताः ॥ मंगलश्च वसन्तश्च विनोदः कुमुदस्तथा ॥२०॥ एवं च विहितो नाम विभासः स्वरमण्डलः ॥ पुत्राश्चाष्टौ समाख्याता मैथिलेन्द्र विचक्षणैः ॥२१॥ बहुलाश्व उवाच - शब्दब्रह्म हरेः साक्षान्निगमस्य महात्मनः ॥ रागमण्डल इत्येवं हिंडोलस्य पृथक् पृथक् ॥२२॥ अंगानि वद मे देव कानि कानि महीतले ॥ श्रीनारद उवाच - मुखं व्याकरणं प्रोक्तं पिंगलः पाद उच्यते ॥२३॥ मीमांसशास्त्रं हस्तौ च ज्योतिर्नेत्रं प्रकीर्तितम् ॥ आयुर्वेदः पृष्ठदेशो धनुर्वेद उरःस्थलम् ॥२४॥ गांधर्वं रसनं विद्धि मनो वैशेषिकं स्मृतम् ॥२५॥ सांख्यं बुद्धिरहंकारो न्यायवादः प्रकीर्तितः ॥ वेदांतं तस्य चित्तं हि वेदस्यापि महात्मनः ॥२६॥ रागरूपमिमं राजन् विहारं विद्धि मैथिल ॥ एतत्ते कथितं राजन् किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥२७॥ बहुलाश्व उवाच - तस्मिन्वेदपुरे रम्ये किं चकार हरिः स्वयम् ॥ एतन्मे वद देवर्षे त्वं साक्षाद्दिव्यदर्शनः ॥२८॥ श्रीनारद उवाच - आयांतं वेदनगरं श्रीकृष्णं यादवेश्वरम् ॥ निगमोऽपि बलिं नीत्वा सरस्वत्या तया सह ॥२९॥ गंधर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामतालैः स्वरैः सह ॥ रागैः सभेदैः सहितः प्रणनाम कृतांजलिः ॥३०॥ प्रसन्नो भगवान्साक्षाद्देवदेवो जनार्दनः ॥ वेदं प्राह यदूनां च सर्वेषां शृण्वतां सताम् ३१॥ श्रीभगवानुवाच - निगम त्वं वरं ब्रूहि यत्ते मनसि वर्तते ॥ दुर्लभं किं त्रिलोकेषु भक्तानां हर्षिते मयि ॥३२॥ वेद उवाच - यदि देव प्रसन्नोऽसि सर्वे ये मे सुपार्षदाः ॥ तेषां देव निजं रूपं दर्शयात्र परेश्वर ॥३३॥ यद्‌रूपं ते च गोलोके स्वधाम्नि प्रस्फुरद्द्युतौ ॥ वृंदावने च तद्‌रासे तस्य दर्शनकांक्षिणः ॥३४॥ श्रीनारद उवाच - श्रुत्वा वेदवचः कृष्णः परिपूर्णतमः स्वयम् ॥ स्वरूपं दर्शयामास राधया सहितं परम् ॥३५॥ तद्‌रूपं सुंदरं दृष्ट्वा सर्वे वै मूर्च्छनां गताः ॥ पूरिताः सात्त्विकैर्भावै-र्विस्मृत्य स्वतनोः सुखम् ॥३६॥ तदापि हर्षिताः सर्वे वादित्रैर्मधुरस्वनैः ॥ जगुस्तत्पुरतो राजन्ननृतुः पश्यतां सताम् ॥३७॥ यथा श्रुतं तथा दृष्टं माधुर्यं रूपमद्‌भुतम् ॥ तथैव चक्रुर्वेदाद्या वर्णनं मैथिलेश्चर ॥३८॥ वेद उवाच - सज्ज्ञानमात्रं सदसत्परं बृह- च्छश्वत्प्रशांतं विभवं समं महत् ॥ त्वां ब्रह्म वंदे वसुदुर्गमं परां सदा स्वधाम्ना परिभूतकैतवम् ॥३९॥ सरस्वत्युवाच - महः परं त्वां किल योगिनो विदुः सविग्रहं तत्र वदंति सात्वताः ॥ दृष्टं तु यत्ते पदयोर्द्वयं मे क्षेमस्य भूयान्महसामधीश्वरम् ॥४०॥ गन्धर्वा उचुः - श्यामं च गौरं विदितं स्वधाम्ना कृतं त्वया धाम निजेच्छया हि ॥ विराजसे नित्यमलं च ताभ्यां घनो यथा मेचकदामिनीभ्याम् ॥४१॥ अप्सरस ऊचुः - यथा तमालः कलधौतवल्ल्या घनो यथा चंचलया चकास्ति ॥ नीलोऽद्रिराजो निकषाश्मखन्या श्रीराधयाऽऽद्यस्तु तथा रमण्या ॥४२॥ ग्रामा ऊचुः - यस्य पदस्य परागं शंभू रमा कविदेवैः ॥ इच्छति चेतासि राधा तं भज माधवपादम् ॥४३॥ ताला ऊचुः - येन बलिः सद्विहरेत्तद्‌बलिमेव हरेत् ॥ तं भज पादं तु हरेश्चेतसि तप्ते कुहरे ॥४४॥ गाना ऊचुः - ऊत्क्षिपंति बहिर्दुःखं सन्तो यच्छरणं गताः ॥ राधामाधवयोर्दिव्यं दधाम पदपंकजम् ॥४५॥ स्वरा ऊचुः - शरद्विकचपंकजश्रियमतीव विद्वेषकं मिलीन्दमुनिलेढितं कुलिशकजचिह्नावृतम् ॥ स्फुरत्कनकनूपुरं दलितभक्ततापत्रयं चलद्द्युतिपदद्वयं हृदि दधामि राधापते ॥४६॥

bahulāśva uvāca - rāgiṇīnāṃ ca nāmāni vada devaṛṣe mama || tathā vai rāgaputrāṇāṃ tvaṃ parāvaravittamaḥ ||1|| śrīnārada uvāca - kālena deśabhedena kriyayā svaramiśrayā || bhedā budhaiḥ ṣaṭ‍pañcāśatkoṭyo gītasya kīrtitāḥ ||2|| aṃtarbhedā anaṃtāhi teṣāṃ santi nṛpeśvara || viddhyenaṃ rāgamānandaṃ śabdabrahmamayaṃ harim ||3|| tasmānmukhyāśca bhedāḥ kau vadiṣyāmi tavāgrataḥ || bhairavī piṃgalā śaṃkī līlāvatyagarī tathā ||4|| bhairavasyāpi rāgasya rāgiṇyaḥ pañca kīrtitāḥ || maharṣiśca samṛddhaśca piṃgalo māgadhastathā ||5|| bilāvalaśca vaiśākho lalitaḥ pañcamastathā || bhairavasyāṣṭa putrā ye gīyaṃte ca pṛthak pṛthak ||6|| citrā jayajayāvaṃtī vicitrā kathitā punaḥ || vṛjallārṣyaṃdhakākārī rāgiṇyo'pi manoharāḥ ||7|| meghamallārarāgasya kathitā pañca maithila || śyāmakāraḥ soraṭhaśca naṭo ḍāyana eva ca ||8|| kedāro vrajaraṃhasyo jaladhārastathaiva ca || vihāgaścetyaṣṭa putrā kathitāḥ pūrvasūribhiḥ ||9|| kaṃcukī maṃjarī ṭoḍī gurjarī śābarī tathā ||10|| dīpakasyāpi rāgasya rāgiṇyaḥ paṃca viśrutāḥ || kalyāṇaḥ śubhakāmaśca gauḍakalyāṇa eva ca ||11|| kāmarūpaḥ kānhareti rāmasaṃjīvanastathā || sukhanāmā mandahāsaḥ putrāścāṣṭau videharāṭ ||12|| rāgasya dīpakasyāpi kathitā rāgapaṇḍitaiḥ || gāṃdhārī vedagāṃdhārī dhanāśrī svarmaṇistathā ||13|| guṇāgarīti rāgiṇyaḥ pañcaitā maithileśvara || mālakośasya rāgasya kathitā rāgamaṇḍale ||14|| meghaścamacalo mārumācāraḥ kauśikastathā || candrahāro ghuṃghuṭaśca vihāro nanda eva ca ||||15|| mālakośasya rāgasya cāṣṭaputrāḥ prakīrtitāḥ || vairāṭi caiva karṇāṭī gaurī gaurāvaṭī tathā ||16|| catuścandrakalā caiva rāgiṇyaḥ pañca viśrutāḥ || śrīrāgasyāpi rājendra kathitāḥ pūrvasūribhiḥ ||17|| sāraṃgaḥ sāgaro gauro marutpañcaśarastathā || govindaśca hamīraśca gīrbhīraśca tathaiva ca ||18|| śrīrāgasyāpi rājendra hyaṣṭau putrā manoharāḥ || vasantī airajā herī tailaṃgī sundarī tathā ||19|| hiṃḍolasyāpi rāgasya rāgiṇyaḥ pañca viśrutāḥ || maṃgalaśca vasantaśca vinodaḥ kumudastathā ||20|| evaṃ ca vihito nāma vibhāsaḥ svaramaṇḍalaḥ || putrāścāṣṭau samākhyātā maithilendra vicakṣaṇaiḥ ||21|| bahulāśva uvāca - śabdabrahma hareḥ sākṣānnigamasya mahātmanaḥ || rāgamaṇḍala ityevaṃ hiṃḍolasya pṛthak pṛthak ||22|| aṃgāni vada me deva kāni kāni mahītale || śrīnārada uvāca - mukhaṃ vyākaraṇaṃ proktaṃ piṃgalaḥ pāda ucyate ||23|| mīmāṃsaśāstraṃ hastau ca jyotirnetraṃ prakīrtitam || āyurvedaḥ pṛṣṭhadeśo dhanurveda uraḥsthalam ||24|| gāṃdharvaṃ rasanaṃ viddhi mano vaiśeṣikaṃ smṛtam ||25|| sāṃkhyaṃ buddhirahaṃkāro nyāyavādaḥ prakīrtitaḥ || vedāṃtaṃ tasya cittaṃ hi vedasyāpi mahātmanaḥ ||26|| rāgarūpamimaṃ rājan vihāraṃ viddhi maithila || etatte kathitaṃ rājan kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi ||27|| bahulāśva uvāca - tasminvedapure ramye kiṃ cakāra hariḥ svayam || etanme vada devarṣe tvaṃ sākṣāddivyadarśanaḥ ||28|| śrīnārada uvāca - āyāṃtaṃ vedanagaraṃ śrīkṛṣṇaṃ yādaveśvaram || nigamo'pi baliṃ nītvā sarasvatyā tayā saha ||29|| gaṃdharvairapsarobhiśca grāmatālaiḥ svaraiḥ saha || rāgaiḥ sabhedaiḥ sahitaḥ praṇanāma kṛtāṃjaliḥ ||30|| prasanno bhagavānsākṣāddevadevo janārdanaḥ || vedaṃ prāha yadūnāṃ ca sarveṣāṃ śṛṇvatāṃ satām 31|| śrībhagavānuvāca - nigama tvaṃ varaṃ brūhi yatte manasi vartate || durlabhaṃ kiṃ trilokeṣu bhaktānāṃ harṣite mayi ||32|| veda uvāca - yadi deva prasanno'si sarve ye me supārṣadāḥ || teṣāṃ deva nijaṃ rūpaṃ darśayātra pareśvara ||33|| yad‌rūpaṃ te ca goloke svadhāmni prasphuraddyutau || vṛṃdāvane ca tad‌rāse tasya darśanakāṃkṣiṇaḥ ||34|| śrīnārada uvāca - śrutvā vedavacaḥ kṛṣṇaḥ paripūrṇatamaḥ svayam || svarūpaṃ darśayāmāsa rādhayā sahitaṃ param ||35|| tad‌rūpaṃ suṃdaraṃ dṛṣṭvā sarve vai mūrcchanāṃ gatāḥ || pūritāḥ sāttvikairbhāvai-rvismṛtya svatanoḥ sukham ||36|| tadāpi harṣitāḥ sarve vāditrairmadhurasvanaiḥ || jagustatpurato rājannanṛtuḥ paśyatāṃ satām ||37|| yathā śrutaṃ tathā dṛṣṭaṃ mādhuryaṃ rūpamad‌bhutam || tathaiva cakrurvedādyā varṇanaṃ maithileścara ||38|| veda uvāca - sajjñānamātraṃ sadasatparaṃ bṛha- cchaśvatpraśāṃtaṃ vibhavaṃ samaṃ mahat || tvāṃ brahma vaṃde vasudurgamaṃ parāṃ sadā svadhāmnā paribhūtakaitavam ||39|| sarasvatyuvāca - mahaḥ paraṃ tvāṃ kila yogino viduḥ savigrahaṃ tatra vadaṃti sātvatāḥ || dṛṣṭaṃ tu yatte padayordvayaṃ me kṣemasya bhūyānmahasāmadhīśvaram ||40|| gandharvā ucuḥ - śyāmaṃ ca gauraṃ viditaṃ svadhāmnā kṛtaṃ tvayā dhāma nijecchayā hi || virājase nityamalaṃ ca tābhyāṃ ghano yathā mecakadāminībhyām ||41|| apsarasa ūcuḥ - yathā tamālaḥ kaladhautavallyā ghano yathā caṃcalayā cakāsti || nīlo'drirājo nikaṣāśmakhanyā śrīrādhayā''dyastu tathā ramaṇyā ||42|| grāmā ūcuḥ - yasya padasya parāgaṃ śaṃbhū ramā kavidevaiḥ || icchati cetāsi rādhā taṃ bhaja mādhavapādam ||43|| tālā ūcuḥ - yena baliḥ sadviharettad‌balimeva haret || taṃ bhaja pādaṃ tu hareścetasi tapte kuhare ||44|| gānā ūcuḥ - ūtkṣipaṃti bahirduḥkhaṃ santo yaccharaṇaṃ gatāḥ || rādhāmādhavayordivyaṃ dadhāma padapaṃkajam ||45|| svarā ūcuḥ - śaradvikacapaṃkajaśriyamatīva vidveṣakaṃ milīndamunileḍhitaṃ kuliśakajacihnāvṛtam || sphuratkanakanūpuraṃ dalitabhaktatāpatrayaṃ caladdyutipadadvayaṃ hṛdi dadhāmi rādhāpate ||46||