Chapter 19

अश्वमेधखण्डः - एकोनविंशोऽध्यायः अनिरुद्धसमीपे बकासुरागमनम् - श्रीगर्ग उवाच - अथ रुक्मावती पुत्रो महत्या सेनया वृतः ॥ उपलंकां विमानेन प्रययौ धनदो यथा ॥१॥ यदुभिस्तत्र गत्वा स शरैराशीविषोपमैः ॥ बभंज नगरीं राजन्वनान्युपवनानि च ॥२॥ क्रीडास्थानानि द्वाराणि सदनाट्टालतोलिकाः ॥ गोपुराणि विमानाग्रान्निपेतुः शस्त्रवृष्टयः ॥३॥ मुसलाः शक्तयश्चैव परिघाश्च शराः शिलाः ॥ चण्डवायुरभूद्‌राजन्‌ रजसाऽऽच्छादिता दिशः ॥४॥ इत्यर्द्यमाना यदुभिर्भीषणस्य पुरी भृशम् ॥ नाभ्यपद्यत कल्याणं यथा शाल्वैश्च द्वारिका ॥५॥ हाहाकारस्तदैवासीन्नगर्यां नृपसत्तम ॥ असुरा भीषणाद्याश्च बभूवुर्भयविह्वलाः ॥६॥ बाध्यमानां च नगरीं दृष्ट्वा राक्षसपुंगवः ॥ माभैष्टेत्यभयं दत्त्वा राक्षसैः सह निर्ययौ ॥७॥ ततः प्रववृते युद्धं यादवानां निशाचरैः ॥ तत्पुर्यां चैव लंकायां कपिभी रक्षसां यथा ॥८॥ वृष्णीनां चैव बाणौघै राक्षसाश्छिन्नकंधराः ॥ निपेतुस्तु समुद्रे वै वृक्षा वातहता इव ॥९॥ केचित्पृथिव्यां पतिताः केचित्पुर्य्यमधोमुखाः ॥ केचिदूर्ध्वमुखा राजन्केचिद्वै पंचतां गताः ॥१०॥ तत्र तेषां शोणितेन दुर्नदीच भयंकरा ॥ बभूव सा च दुष्पारा महावैतरणि यथा ॥११॥ तत्र तेषां बलं वीक्ष्य भीषणो विस्मयं गतः ॥ तिरश्चीनेन नेत्रेण दृष्ट्वा प्राह यदूनिदम् ॥१२॥ भवद्‌भिश्च कृतं युद्धमाकाशान्निर्बलैरिव ॥ अश्लाघनीयं च वृथा यूयं मानं करिष्यथ ॥१३॥ युष्माकं यदि देहेषु शक्तिश्चेद्विद्यते शृणु ॥ महीतले तदागत्य मया कुरुत वै रणम् ॥१४॥ इत्याकर्ण्य वचः सोऽपि कार्ष्णिजः करुणामयः ॥ विमानं भूतले कृत्वा प्रत्युवाच महासुरम् ॥१५॥ अनिरुद्ध उवाच - सहसा त्वं मया सार्द्धं रणं कुरु महारणे ॥ किं विचारेण भवति भयं त्यक्त्वा महासुर ॥१६॥ इति तद्वाक्यमाकर्ण्य भीषणो भीमविक्रमः ॥ धनुषा पंच नाराचांस्तस्योपरि मुमोच ह ॥१७॥ अनिरुद्धो निरीक्ष्याथ स्वबाणैस्तान्द्विधाकरोत् ॥ चिच्छेद च धनुस्तस्य शरेणैकेन लीलया ॥१८॥ सोऽप्यन्यं धनुरादाय सज्जं कृत्वा निशाचरः ॥ सर्पाकारैः शतशरैर्जघान कार्ष्णिनंदनम् ॥१९॥ रथस्तु तस्य भग्नोऽभूत्सारथी पंचतां गतः ॥ हया मृत्युं गताः सर्वे प्राद्युम्निर्मूर्च्छितोऽभवत् ॥२०॥ तदैव वृष्णयः सर्वे स्फुरिताधरपल्लवाः ॥ स्वनाथं पतितं दृष्ट्वेषून् मुञ्चन्तः समागताः ॥२१॥ तानागतान्बहून्दृष्ट्वा चापं धृत्वासुरो रुषा ॥ गदया पोथयामास दंष्ट्रयेव मृगान्हरिः ॥२२॥ गदाप्रहारव्यथिता यादवाः पतिता भुवि ॥ संभिन्नच्छिन्नसर्वाङ्गाः केचिन्निपतिता रणे ॥२३॥ ततो गृहीत्वा स्वगदां गदः संकर्षणानुजः ॥ ताडयामास समरे भीषणस्य च मूर्द्धनि ॥ २४॥ गदाप्रहारव्यथितः स पपात महीतले ॥ चालयन् वसुधां राजन् यथा वज्रहतो गिरः ॥२५॥ भीषणं पतितं दृष्ट्वा मूर्च्छितं भग्नशीर्षकम् ॥ असुरास्ते गदं हंतुं प्राप्ताः शस्त्रधराः किल ॥२६॥ तान्सर्वान्पोथयामास गदया वज्रकल्पया ॥ रामानुजो यथा राजन्नृसिंहो दंष्ट्रया गजान् ॥२७॥ अथोत्थितोऽनिरुद्धस्तु ब्रुवन्धन्वी क्षणेन वै ॥ भीषणो मम शत्रुर्वै क्व गतः स महा खलः ॥२८॥ उत्थितं च हरेः पौत्रं दृष्ट्वा यादवपुंगवाः ॥ चक्रुर्जयजयारावं देवाः सर्वे च हर्षिताः ॥२९॥ ततो नारदवाक्याद्वै बको नाम निशाचरः ॥ भीषणस्य पितारण्यात्क्रुद्धस्तत्राजगाम ह ॥३०॥ कज्जलाद्रिसमो राजन्तालवृक्षदशोत्थितः ॥ ललजिह्वश्च दुर्नेत्रस्त्रिशूली च गदाधरः ॥३१॥ हस्तिनं वामहस्तेन गृहीत्वा च मुखेन वै ॥ प्रभक्षन् रुधिराक्रांतः पिशाचसदृशो महान् ॥३२॥ पद्‌भ्यां तालप्रमाणाभ्यां कंपयन्पृथिवीतलम् ॥ भयप्रदश्च देवानां जनकालो व्यदृश्यत ॥३३॥ तमायांतं विलोक्याथ शंकितास्तत्र यादवाः ॥ प्रोचुः परस्परं सर्वे स्मृत्वा कृष्णपदांबुजम् ॥३४॥ यादवा ऊचुः - कोऽयं मित्राणि गदत निकटे च समागतः ॥ महाबीभत्सरूपी वै कृतांत इव निर्भयः ॥३५॥ इति ब्रुवत्सु सर्वेषु आसीत्कोलाहलो महान् ॥ प्रसन्नस्तं निरीक्ष्याथ बभूवुस्ते निशाचराः ॥३६॥ भीषणं मूर्च्छितं दृष्ट्वा बको राक्षसपुंगवः ॥ शुशोच राजन्संग्रामे हा दैवेति मुहुर्वदन् ॥३७॥ ततो मूर्च्छां मुहूर्तेन विहाय भीषणो नृप ॥ उत्थितस्तु ब्रुवन्वाक्यं गदः कुत्र गतो भयात् ॥३८॥ स्वपुत्रमुत्थितं दृष्ट्वा पुरुषादस्तु हर्षितः ॥ आलिंग्याश्वासयामास सुवाक्यैर्वाक्यकोविदः ॥३९ ॥ भीषणः पितरं दृष्ट्वा सहायार्थं समागतम् ॥ नमश्चक्रे महाराज भूत्वा स च प्रसन्नधीः ॥४०॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे बकागमनं नामैकोनविंशोऽध्यायः ॥१९॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

aśvamedhakhaṇḍaḥ - ekonaviṃśo'dhyāyaḥ aniruddhasamīpe bakāsurāgamanam - śrīgarga uvāca - atha rukmāvatī putro mahatyā senayā vṛtaḥ || upalaṃkāṃ vimānena prayayau dhanado yathā ||1|| yadubhistatra gatvā sa śarairāśīviṣopamaiḥ || babhaṃja nagarīṃ rājanvanānyupavanāni ca ||2|| krīḍāsthānāni dvārāṇi sadanāṭṭālatolikāḥ || gopurāṇi vimānāgrānnipetuḥ śastravṛṣṭayaḥ ||3|| musalāḥ śaktayaścaiva parighāśca śarāḥ śilāḥ || caṇḍavāyurabhūd‌rājan‌ rajasā''cchāditā diśaḥ ||4|| ityardyamānā yadubhirbhīṣaṇasya purī bhṛśam || nābhyapadyata kalyāṇaṃ yathā śālvaiśca dvārikā ||5|| hāhākārastadaivāsīnnagaryāṃ nṛpasattama || asurā bhīṣaṇādyāśca babhūvurbhayavihvalāḥ ||6|| bādhyamānāṃ ca nagarīṃ dṛṣṭvā rākṣasapuṃgavaḥ || mābhaiṣṭetyabhayaṃ dattvā rākṣasaiḥ saha niryayau ||7|| tataḥ pravavṛte yuddhaṃ yādavānāṃ niśācaraiḥ || tatpuryāṃ caiva laṃkāyāṃ kapibhī rakṣasāṃ yathā ||8|| vṛṣṇīnāṃ caiva bāṇaughai rākṣasāśchinnakaṃdharāḥ || nipetustu samudre vai vṛkṣā vātahatā iva ||9|| kecitpṛthivyāṃ patitāḥ kecitpuryyamadhomukhāḥ || kecidūrdhvamukhā rājankecidvai paṃcatāṃ gatāḥ ||10|| tatra teṣāṃ śoṇitena durnadīca bhayaṃkarā || babhūva sā ca duṣpārā mahāvaitaraṇi yathā ||11|| tatra teṣāṃ balaṃ vīkṣya bhīṣaṇo vismayaṃ gataḥ || tiraścīnena netreṇa dṛṣṭvā prāha yadūnidam ||12|| bhavad‌bhiśca kṛtaṃ yuddhamākāśānnirbalairiva || aślāghanīyaṃ ca vṛthā yūyaṃ mānaṃ kariṣyatha ||13|| yuṣmākaṃ yadi deheṣu śaktiścedvidyate śṛṇu || mahītale tadāgatya mayā kuruta vai raṇam ||14|| ityākarṇya vacaḥ so'pi kārṣṇijaḥ karuṇāmayaḥ || vimānaṃ bhūtale kṛtvā pratyuvāca mahāsuram ||15|| aniruddha uvāca - sahasā tvaṃ mayā sārddhaṃ raṇaṃ kuru mahāraṇe || kiṃ vicāreṇa bhavati bhayaṃ tyaktvā mahāsura ||16|| iti tadvākyamākarṇya bhīṣaṇo bhīmavikramaḥ || dhanuṣā paṃca nārācāṃstasyopari mumoca ha ||17|| aniruddho nirīkṣyātha svabāṇaistāndvidhākarot || ciccheda ca dhanustasya śareṇaikena līlayā ||18|| so'pyanyaṃ dhanurādāya sajjaṃ kṛtvā niśācaraḥ || sarpākāraiḥ śataśarairjaghāna kārṣṇinaṃdanam ||19|| rathastu tasya bhagno'bhūtsārathī paṃcatāṃ gataḥ || hayā mṛtyuṃ gatāḥ sarve prādyumnirmūrcchito'bhavat ||20|| tadaiva vṛṣṇayaḥ sarve sphuritādharapallavāḥ || svanāthaṃ patitaṃ dṛṣṭveṣūn muñcantaḥ samāgatāḥ ||21|| tānāgatānbahūndṛṣṭvā cāpaṃ dhṛtvāsuro ruṣā || gadayā pothayāmāsa daṃṣṭrayeva mṛgānhariḥ ||22|| gadāprahāravyathitā yādavāḥ patitā bhuvi || saṃbhinnacchinnasarvāṅgāḥ kecinnipatitā raṇe ||23|| tato gṛhītvā svagadāṃ gadaḥ saṃkarṣaṇānujaḥ || tāḍayāmāsa samare bhīṣaṇasya ca mūrddhani || 24|| gadāprahāravyathitaḥ sa papāta mahītale || cālayan vasudhāṃ rājan yathā vajrahato giraḥ ||25|| bhīṣaṇaṃ patitaṃ dṛṣṭvā mūrcchitaṃ bhagnaśīrṣakam || asurāste gadaṃ haṃtuṃ prāptāḥ śastradharāḥ kila ||26|| tānsarvānpothayāmāsa gadayā vajrakalpayā || rāmānujo yathā rājannṛsiṃho daṃṣṭrayā gajān ||27|| athotthito'niruddhastu bruvandhanvī kṣaṇena vai || bhīṣaṇo mama śatrurvai kva gataḥ sa mahā khalaḥ ||28|| utthitaṃ ca hareḥ pautraṃ dṛṣṭvā yādavapuṃgavāḥ || cakrurjayajayārāvaṃ devāḥ sarve ca harṣitāḥ ||29|| tato nāradavākyādvai bako nāma niśācaraḥ || bhīṣaṇasya pitāraṇyātkruddhastatrājagāma ha ||30|| kajjalādrisamo rājantālavṛkṣadaśotthitaḥ || lalajihvaśca durnetrastriśūlī ca gadādharaḥ ||31|| hastinaṃ vāmahastena gṛhītvā ca mukhena vai || prabhakṣan rudhirākrāṃtaḥ piśācasadṛśo mahān ||32|| pad‌bhyāṃ tālapramāṇābhyāṃ kaṃpayanpṛthivītalam || bhayapradaśca devānāṃ janakālo vyadṛśyata ||33|| tamāyāṃtaṃ vilokyātha śaṃkitāstatra yādavāḥ || procuḥ parasparaṃ sarve smṛtvā kṛṣṇapadāṃbujam ||34|| yādavā ūcuḥ - ko'yaṃ mitrāṇi gadata nikaṭe ca samāgataḥ || mahābībhatsarūpī vai kṛtāṃta iva nirbhayaḥ ||35|| iti bruvatsu sarveṣu āsītkolāhalo mahān || prasannastaṃ nirīkṣyātha babhūvuste niśācarāḥ ||36|| bhīṣaṇaṃ mūrcchitaṃ dṛṣṭvā bako rākṣasapuṃgavaḥ || śuśoca rājansaṃgrāme hā daiveti muhurvadan ||37|| tato mūrcchāṃ muhūrtena vihāya bhīṣaṇo nṛpa || utthitastu bruvanvākyaṃ gadaḥ kutra gato bhayāt ||38|| svaputramutthitaṃ dṛṣṭvā puruṣādastu harṣitaḥ || āliṃgyāśvāsayāmāsa suvākyairvākyakovidaḥ ||39 || bhīṣaṇaḥ pitaraṃ dṛṣṭvā sahāyārthaṃ samāgatam || namaścakre mahārāja bhūtvā sa ca prasannadhīḥ ||40|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe bakāgamanaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ ||19|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||