Chapter 33

सैन्यपाल उवाच - अत्रागताश्च सर्वेऽपि धन्विनो युद्धदुर्मदाः ॥ युवराजो नृपसुतो रणे चात्र न दृश्यते ॥१॥ स किं करिष्यति गृहे मारयित्वा च मत्सुतम् ॥ स भुशुण्डीमुखेनापि तन्मार्गं किं न यास्यति ॥२॥ इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो ग्रहीतुं नृपनन्दनम् ॥ जगाम नगरीं शीघ्रं सैन्यपालः प्रहर्षितः ॥३॥ स राजपुत्रो मदिरां पीत्वा वै भोजनांतरे ॥ चकार शयनं रात्रौ विस्मृतो मदविह्वलः ॥४॥ तत्पत्‍नी बोधयामास भर्तारं नृपनन्दनम् ॥ श्रुत्वा पटहनिर्घोषं रुदती भयविह्वला ॥५॥ उत्तिष्ठोत्तिष्ठ हे वीर प्रातःकालो बभूव ह ॥ त्वत्पितुः शासनं पुर्य्यां भेरीघोषेण श्रूयते ॥६॥ ये न यास्यंति युद्धार्थं ते वधार्हाः सुतादयः ॥ तस्मात्प्रयाहि शीघ्रं त्वं गत्वा तात विलोकय ॥७॥ प्रियया बोधितः सोऽपि चैतन्यो न बभूव ह ॥ पुनः सा बोधयामास ससैन्ये बल्वले गते ॥८॥ ततः स निद्रां च विहाय चोत्थितः सद्यो गृहीत्वा सशरं धनुः किल ॥ शिवं गणेशं मनसा च संस्मर- ञ्जगाम युद्धाय रथेन भूपजः ॥९॥ तमागतं वीक्ष्य नृपस्य नन्दन- मुवाच रोषेण तु सैन्यपालकः ॥ कथं त्वया दैत्यवरस्य शासनं विलोपितं केन बलेन मां वद ॥१०॥ मत्सुतस्त्वादृशो भूत्वा शीघ्रं नागतवान्मृधे ॥ स मारितो बल्वलेन शतघ्नीप्रमुखेन च ॥११॥ तस्माद्‌गच्छ पितुः पार्श्वं सत्यवादी पिता तव ॥ मारयिष्यति शीघ्रं वै नेतुं त्वां प्रेषितोऽस्म्यहम् ॥१२॥ वचस्तीक्ष्णं समाकर्ण्य भयाच्छुष्कमुखस्तु सः ॥ पितुः सकाशात्स ययौ सुधन्वा दुःखितो यथा ॥१३॥ ददर्श पितरं गत्वा दैत्यवृंदैः समावृतम् ॥ रथस्थं कुपितं तत्र ह्यनिरुद्धजयोत्सुकम् ॥१४॥ दृष्ट्वा तातं नमस्कृत्य व्रीडितो भयविह्वलः ॥ अधोमुखः स्थितो भूमौ दानवेंद्रस्य पश्यतः ॥१५॥ बल्वलः कुपितः प्राह दंतान्दंतैर्विनिष्पिषन् ॥ आज्ञाभंगस्त्वया केन कृतः स्वात्मविघातने ॥१६॥ तस्माद्विभीतं किल युद्धमण्डलाद्‌- गृहे गतं प्राणपरीप्सया सुतम् ॥ कुनन्दनं शत्रुसमं मलीमसं हित्वा शतघ्नीवदनेन हन्म्यहम् ॥१७॥ इत्युक्त्वा स्वसुतं वीरो दुःखादश्रुपरिप्लुतः ॥ खिन्नः प्रत्याह मनसि प्रतिज्ञा किं कृता मया ॥१८॥ अहो विनापराधेन सैन्यपालसुतो हतः ॥ तेन पापेन मत्पुत्रो मरिष्यति न संशयः ॥१९॥ मोचयिष्ये यदि सुतं वीरं मृत्युमुखाद्बलात् ॥ तदा मत्सैनिकाः सर्वे मां शपंति हसंति च ॥२०॥ शोचंतमित्थं नृपतिं च दुःखितं स्वपुत्रशोकेन तु खिन्नमानसम् ॥ विलोक्य रोषेण हसन्नमर्षितो ह्युवाच वाक्यं किल सैन्यपालकः ॥२१॥ सैन्यपाल उवाच - एनं मारय शीघ्रं त्वं स्वपुत्रं च कुनन्दनम् ॥ पश्चाद्‌भवति संग्रामो यादवानां च दानवैः ॥२२॥ त्वं सत्यवादी दैत्येंद्र इदं कर्म च दारुणम् ॥ न करिष्यसि दुःखेन निरयस्ते भविष्यति ॥२३॥ सत्याद्‌रामसमं पुत्रं तत्याज कोसलेश्वरः ॥ हरिश्चंद्रः प्रियां पुत्रं स्वात्मानं चैव भूपते ॥२४॥ बलिश्चैव महीं सर्वां जीवनं च विरोचनः ॥ स्वकीर्तिं च शिबिश्चैव दधीचिः स्वतनुं तथा ॥२५॥ पृषध्रं तु गुरुश्चैव रंतिदेवश्च भोजनम् ॥ आज्ञाभंगकरं पुत्रं तथा मारय त्वं नृप ॥२६॥ त्वया पूर्वं च यत्प्रोक्तं स्वपुत्रमपि भ्रातरम् ॥ आज्ञाभंगकरं हन्मि शीघ्रमन्यस्य का कथा ॥२७॥ तस्मिन्देशे च वस्तव्यं यस्मिन्भूपश्च सत्यवाक् ॥ तस्मिन्देशे न वस्तव्यं यस्मिन्भूपो ह्यसत्यवाक् ॥२८॥ गर्ग उवाच - इति तद्वाक्यमाकर्ण्य बल्वलः खिन्नमानसः ॥ मारणार्थं तु तस्यापि तस्मै चाज्ञां चकार ह ॥२९॥ ततो जगाम दुःखाढ्यो यदूनां संमुखे तु सः ॥ सैन्यपालस्तु तस्याज्ञां तत्पुत्राग्रे न्यवेदयत् ॥३०॥ श्रुत्वा प्रत्याह वचनं शीघ्रं तस्मै कुनंदनः ॥ राजपुत्र उवाच - कर्तव्या च नृपस्याज्ञा त्वया परवशेन वै ॥३१॥ रामेण तु हृतं शीर्षं स्वमातुः पितुराज्ञया ॥ सैन्यपाल प्रतीतोऽहं कृताधर्मक्रिया मया ॥३२॥ मरणान्न भयं मह्यं शतघ्न्यां च निवेशय ॥ इत्युक्त्वा राजपुत्रस्तु स्वकिरीटं तथांगदम् ॥३३॥ मुक्ताहारं स्वर्णहारं कुण्डले कटकानि च ॥ ब्राह्मणेभ्यो ददौ सर्वं ते दुःखादाशिषं ददुः ॥३४॥ ततः स्नात्वा स तीर्थस्य लेपयित्वा च मृत्तिकाम् ॥ तुलसीपल्लवं मालां मुखे कण्ठे निधाय च ॥३५॥ ब्रुवञ्छ्रीकृष्ण रामेति चकार स्मरणं हरेः ॥ सैन्यपालस्तु तं शीघ्रं गृहीत्वा भुजयोर्बलात् ॥३६॥ कारयामास राजेंद्र शतघ्नीवदने रुषा ॥ हाहाकारस्तदैवासीत्सैनिका रुरुदुर्भृशम् ॥३७॥ रुरोद बल्वलस्तत्र रुरुदुस्ते द्विजातयः ॥ दृष्ट्वा शतघ्नीं तत्रापि प्रतप्तां मदपूरिताम् ॥३८॥ ताम्रगोलकसंयुक्तामग्नियुक्तां भयंकराम् ॥ स राजपुत्रः श्रीकृष्णं सर्वव्यापिनमीश्वरम् ॥३९॥ अश्रुपूर्णमुखो भूत्वा प्रत्याह विमलं वचः ॥४०॥ कृष्णं मुकुन्दमरविंददलायताक्षं शंखेन्दुकुंददशनं नरनाथवेषम् ॥ इंद्रादिदेवगणवंदितपादपद्मं प्राणप्रयाणसमये च हरिं स्मरामि ॥४१॥ श्रीकृष्ण गोविंद हरे मुरारे श्रीकृष्ण गोविंद कुशस्थलीश ॥ श्रीकृष्ण गोविंद व्रजेश भूप श्रीकृष्ण गोविंद भयात्प्रपाहि ॥४२॥ स्मरणात्तव गोविन्द ग्राहान्मुक्तो मतंगजः ॥ स्वायंभुवश्च प्रह्लादो ह्यंबरीषो ध्रुवस्तथा ॥४३॥ आनर्त्तश्चैव कक्षीवान्मृगेंद्राद्बहुला तथा ॥ रैवतश्चंद्रहासश्च तथाहं शरणं गतः ॥४४॥ पूर्वं भवति मे मृत्युः संग्रामं च विना ह्यहो ॥ न तोषितश्च प्रधनेऽनिरुद्धो विशिखैर्मया ॥४५॥ न तोषिता यादवाश्च न दृष्टाः कृष्णनंदनाः ॥ शार्ङ्गमुक्तैश्च विशिखैर्न देहः शकलीकृतः ॥४६॥ कुनन्दनस्य शूरस्य स्तेनस्येवाभवद्‌गतिः ॥ त्वद्‌भक्तं मां च पापिष्ठास्तस्मात्सर्वे हसंति हि ॥४७॥ यं वीक्ष्य भूमौ च पलायते वै यमो मरिष्यंति विनायकाश्च ॥ निरंकुशं कृष्णजनं च पूज्यं कथं शतघ्नी किल मां हनिष्यति ॥४८॥ गर्ग उवाच - इत्थं वदति शूरे वै सैन्यपालस्य चाज्ञया ॥ शतघ्नीं मुमुचे कश्चिद्धाहाशब्दस्तदाभवत् ॥४९॥ स्मरणात्कृष्णचंद्रस्य चित्रमेकं बभूव ह ॥ शतघ्नी शीतला जाता ज्वाला शांतिं गता नृप ॥५०॥ दृष्ट्वाऽऽश्चर्यं च तत्रापि जनाः सर्वे नृपादयः ॥ विसिष्मू राजशार्दूल सैन्यपालस्तदाब्रवीत् ॥५१॥ शतघ्न्यां शुष्कमदिरा गोलकेन समन्विता ॥ न विद्यते त्वसौ तस्मान्न मृतो रणमण्डले ॥५२॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रोचुर्वीरा रुषान्विताः ॥ अयं निष्किल्बिषः शूरः कृष्णभक्तो महामतिः ॥५३॥ रक्षितस्तेन दुःखाद्वै पुनर्हंतुं च नार्हसि ॥ तेषां वाक्यं समाकर्ण्य सैन्यपालो रुषान्वितः ॥५४॥ ददर्श राजपुत्रं वै शतघ्नीवदने स्थितम् ॥ जपंतं कृष्ण कृष्णेति स्रजा मीलितलोचनम् ॥ ५५॥ दृष्ट्वा तं च पुनर्हंतुं शतघ्नीं मुमुचे खलः ॥ सा शतघ्नी तदा भिन्ना शब्दो वज्रनिपातवत् ॥५६॥ बभूव सैन्यपालस्तु गोलकेन मृतोऽभवत् ॥ तथा तदनुगास्तस्य ज्वालया ज्वलिताः किल ॥५७॥ हाहाशब्दं प्रकुर्वंतो दुद्रुवुः केचिदेव हि ॥ केचिद्वै बधिरीभूताः केचिद्‍धूमेन विह्वलाः ॥५८॥ ततश्च ददृशुः सर्वे नृपपुत्रं च निर्भयम् ॥ चक्रुर्जयजयारावं बल्वलाद्या नृपेश्वर ॥५९॥ दैत्या ऊचुः यं च रक्षति श्रीकृष्णस्तं को भक्षति मानवः ॥ भक्तं हंतुं चागतो यः स विनश्यति दैवतः ॥६०॥ तस्मात्कृष्णसमो नास्ति येनायं रक्षितो भयात् ॥ सर्वे वयं नमस्यामस्तं कृष्णं भक्तवत्सलम् ॥६१॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे राजपुत्रजीवनं नाम त्रयत्रिंशोऽध्यायः ॥३३॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

sainyapāla uvāca - atrāgatāśca sarve'pi dhanvino yuddhadurmadāḥ || yuvarājo nṛpasuto raṇe cātra na dṛśyate ||1|| sa kiṃ kariṣyati gṛhe mārayitvā ca matsutam || sa bhuśuṇḍīmukhenāpi tanmārgaṃ kiṃ na yāsyati ||2|| ityuktvā roṣatāmrākṣo grahītuṃ nṛpanandanam || jagāma nagarīṃ śīghraṃ sainyapālaḥ praharṣitaḥ ||3|| sa rājaputro madirāṃ pītvā vai bhojanāṃtare || cakāra śayanaṃ rātrau vismṛto madavihvalaḥ ||4|| tatpat‍nī bodhayāmāsa bhartāraṃ nṛpanandanam || śrutvā paṭahanirghoṣaṃ rudatī bhayavihvalā ||5|| uttiṣṭhottiṣṭha he vīra prātaḥkālo babhūva ha || tvatpituḥ śāsanaṃ puryyāṃ bherīghoṣeṇa śrūyate ||6|| ye na yāsyaṃti yuddhārthaṃ te vadhārhāḥ sutādayaḥ || tasmātprayāhi śīghraṃ tvaṃ gatvā tāta vilokaya ||7|| priyayā bodhitaḥ so'pi caitanyo na babhūva ha || punaḥ sā bodhayāmāsa sasainye balvale gate ||8|| tataḥ sa nidrāṃ ca vihāya cotthitaḥ sadyo gṛhītvā saśaraṃ dhanuḥ kila || śivaṃ gaṇeśaṃ manasā ca saṃsmara- ñjagāma yuddhāya rathena bhūpajaḥ ||9|| tamāgataṃ vīkṣya nṛpasya nandana- muvāca roṣeṇa tu sainyapālakaḥ || kathaṃ tvayā daityavarasya śāsanaṃ vilopitaṃ kena balena māṃ vada ||10|| matsutastvādṛśo bhūtvā śīghraṃ nāgatavānmṛdhe || sa mārito balvalena śataghnīpramukhena ca ||11|| tasmād‌gaccha pituḥ pārśvaṃ satyavādī pitā tava || mārayiṣyati śīghraṃ vai netuṃ tvāṃ preṣito'smyaham ||12|| vacastīkṣṇaṃ samākarṇya bhayācchuṣkamukhastu saḥ || pituḥ sakāśātsa yayau sudhanvā duḥkhito yathā ||13|| dadarśa pitaraṃ gatvā daityavṛṃdaiḥ samāvṛtam || rathasthaṃ kupitaṃ tatra hyaniruddhajayotsukam ||14|| dṛṣṭvā tātaṃ namaskṛtya vrīḍito bhayavihvalaḥ || adhomukhaḥ sthito bhūmau dānaveṃdrasya paśyataḥ ||15|| balvalaḥ kupitaḥ prāha daṃtāndaṃtairviniṣpiṣan || ājñābhaṃgastvayā kena kṛtaḥ svātmavighātane ||16|| tasmādvibhītaṃ kila yuddhamaṇḍalād‌- gṛhe gataṃ prāṇaparīpsayā sutam || kunandanaṃ śatrusamaṃ malīmasaṃ hitvā śataghnīvadanena hanmyaham ||17|| ityuktvā svasutaṃ vīro duḥkhādaśrupariplutaḥ || khinnaḥ pratyāha manasi pratijñā kiṃ kṛtā mayā ||18|| aho vināparādhena sainyapālasuto hataḥ || tena pāpena matputro mariṣyati na saṃśayaḥ ||19|| mocayiṣye yadi sutaṃ vīraṃ mṛtyumukhādbalāt || tadā matsainikāḥ sarve māṃ śapaṃti hasaṃti ca ||20|| śocaṃtamitthaṃ nṛpatiṃ ca duḥkhitaṃ svaputraśokena tu khinnamānasam || vilokya roṣeṇa hasannamarṣito hyuvāca vākyaṃ kila sainyapālakaḥ ||21|| sainyapāla uvāca - enaṃ māraya śīghraṃ tvaṃ svaputraṃ ca kunandanam || paścād‌bhavati saṃgrāmo yādavānāṃ ca dānavaiḥ ||22|| tvaṃ satyavādī daityeṃdra idaṃ karma ca dāruṇam || na kariṣyasi duḥkhena nirayaste bhaviṣyati ||23|| satyād‌rāmasamaṃ putraṃ tatyāja kosaleśvaraḥ || hariścaṃdraḥ priyāṃ putraṃ svātmānaṃ caiva bhūpate ||24|| baliścaiva mahīṃ sarvāṃ jīvanaṃ ca virocanaḥ || svakīrtiṃ ca śibiścaiva dadhīciḥ svatanuṃ tathā ||25|| pṛṣadhraṃ tu guruścaiva raṃtidevaśca bhojanam || ājñābhaṃgakaraṃ putraṃ tathā māraya tvaṃ nṛpa ||26|| tvayā pūrvaṃ ca yatproktaṃ svaputramapi bhrātaram || ājñābhaṃgakaraṃ hanmi śīghramanyasya kā kathā ||27|| tasmindeśe ca vastavyaṃ yasminbhūpaśca satyavāk || tasmindeśe na vastavyaṃ yasminbhūpo hyasatyavāk ||28|| garga uvāca - iti tadvākyamākarṇya balvalaḥ khinnamānasaḥ || māraṇārthaṃ tu tasyāpi tasmai cājñāṃ cakāra ha ||29|| tato jagāma duḥkhāḍhyo yadūnāṃ saṃmukhe tu saḥ || sainyapālastu tasyājñāṃ tatputrāgre nyavedayat ||30|| śrutvā pratyāha vacanaṃ śīghraṃ tasmai kunaṃdanaḥ || rājaputra uvāca - kartavyā ca nṛpasyājñā tvayā paravaśena vai ||31|| rāmeṇa tu hṛtaṃ śīrṣaṃ svamātuḥ piturājñayā || sainyapāla pratīto'haṃ kṛtādharmakriyā mayā ||32|| maraṇānna bhayaṃ mahyaṃ śataghnyāṃ ca niveśaya || ityuktvā rājaputrastu svakirīṭaṃ tathāṃgadam ||33|| muktāhāraṃ svarṇahāraṃ kuṇḍale kaṭakāni ca || brāhmaṇebhyo dadau sarvaṃ te duḥkhādāśiṣaṃ daduḥ ||34|| tataḥ snātvā sa tīrthasya lepayitvā ca mṛttikām || tulasīpallavaṃ mālāṃ mukhe kaṇṭhe nidhāya ca ||35|| bruvañchrīkṛṣṇa rāmeti cakāra smaraṇaṃ hareḥ || sainyapālastu taṃ śīghraṃ gṛhītvā bhujayorbalāt ||36|| kārayāmāsa rājeṃdra śataghnīvadane ruṣā || hāhākārastadaivāsītsainikā rurudurbhṛśam ||37|| ruroda balvalastatra ruruduste dvijātayaḥ || dṛṣṭvā śataghnīṃ tatrāpi prataptāṃ madapūritām ||38|| tāmragolakasaṃyuktāmagniyuktāṃ bhayaṃkarām || sa rājaputraḥ śrīkṛṣṇaṃ sarvavyāpinamīśvaram ||39|| aśrupūrṇamukho bhūtvā pratyāha vimalaṃ vacaḥ ||40|| kṛṣṇaṃ mukundamaraviṃdadalāyatākṣaṃ śaṃkhendukuṃdadaśanaṃ naranāthaveṣam || iṃdrādidevagaṇavaṃditapādapadmaṃ prāṇaprayāṇasamaye ca hariṃ smarāmi ||41|| śrīkṛṣṇa goviṃda hare murāre śrīkṛṣṇa goviṃda kuśasthalīśa || śrīkṛṣṇa goviṃda vrajeśa bhūpa śrīkṛṣṇa goviṃda bhayātprapāhi ||42|| smaraṇāttava govinda grāhānmukto mataṃgajaḥ || svāyaṃbhuvaśca prahlādo hyaṃbarīṣo dhruvastathā ||43|| ānarttaścaiva kakṣīvānmṛgeṃdrādbahulā tathā || raivataścaṃdrahāsaśca tathāhaṃ śaraṇaṃ gataḥ ||44|| pūrvaṃ bhavati me mṛtyuḥ saṃgrāmaṃ ca vinā hyaho || na toṣitaśca pradhane'niruddho viśikhairmayā ||45|| na toṣitā yādavāśca na dṛṣṭāḥ kṛṣṇanaṃdanāḥ || śārṅgamuktaiśca viśikhairna dehaḥ śakalīkṛtaḥ ||46|| kunandanasya śūrasya stenasyevābhavad‌gatiḥ || tvad‌bhaktaṃ māṃ ca pāpiṣṭhāstasmātsarve hasaṃti hi ||47|| yaṃ vīkṣya bhūmau ca palāyate vai yamo mariṣyaṃti vināyakāśca || niraṃkuśaṃ kṛṣṇajanaṃ ca pūjyaṃ kathaṃ śataghnī kila māṃ haniṣyati ||48|| garga uvāca - itthaṃ vadati śūre vai sainyapālasya cājñayā || śataghnīṃ mumuce kaściddhāhāśabdastadābhavat ||49|| smaraṇātkṛṣṇacaṃdrasya citramekaṃ babhūva ha || śataghnī śītalā jātā jvālā śāṃtiṃ gatā nṛpa ||50|| dṛṣṭvā''ścaryaṃ ca tatrāpi janāḥ sarve nṛpādayaḥ || visiṣmū rājaśārdūla sainyapālastadābravīt ||51|| śataghnyāṃ śuṣkamadirā golakena samanvitā || na vidyate tvasau tasmānna mṛto raṇamaṇḍale ||52|| iti tasya vacaḥ śrutvā procurvīrā ruṣānvitāḥ || ayaṃ niṣkilbiṣaḥ śūraḥ kṛṣṇabhakto mahāmatiḥ ||53|| rakṣitastena duḥkhādvai punarhaṃtuṃ ca nārhasi || teṣāṃ vākyaṃ samākarṇya sainyapālo ruṣānvitaḥ ||54|| dadarśa rājaputraṃ vai śataghnīvadane sthitam || japaṃtaṃ kṛṣṇa kṛṣṇeti srajā mīlitalocanam || 55|| dṛṣṭvā taṃ ca punarhaṃtuṃ śataghnīṃ mumuce khalaḥ || sā śataghnī tadā bhinnā śabdo vajranipātavat ||56|| babhūva sainyapālastu golakena mṛto'bhavat || tathā tadanugāstasya jvālayā jvalitāḥ kila ||57|| hāhāśabdaṃ prakurvaṃto dudruvuḥ kecideva hi || kecidvai badhirībhūtāḥ kecid‍dhūmena vihvalāḥ ||58|| tataśca dadṛśuḥ sarve nṛpaputraṃ ca nirbhayam || cakrurjayajayārāvaṃ balvalādyā nṛpeśvara ||59|| daityā ūcuḥ yaṃ ca rakṣati śrīkṛṣṇastaṃ ko bhakṣati mānavaḥ || bhaktaṃ haṃtuṃ cāgato yaḥ sa vinaśyati daivataḥ ||60|| tasmātkṛṣṇasamo nāsti yenāyaṃ rakṣito bhayāt || sarve vayaṃ namasyāmastaṃ kṛṣṇaṃ bhaktavatsalam ||61|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe rājaputrajīvanaṃ nāma trayatriṃśo'dhyāyaḥ ||33|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||