Chapter 35

गर्ग उवाच - अथ वै तत्र संग्रामेऽनुशाल्वो दुर्मुखेन च ॥ युयुधे चेन्द्रनीलस्तु दुर्नेत्रेण दुरात्मना ॥१॥ हेमांगदो दुर्मदेन दुःस्वभावेन सारणः ॥ एवं परस्परं युद्धं बभूव रणमण्डले ॥२॥ सारणो गदया दैत्यं मारयामास वेगतः ॥ हेमांगदस्त्रिभिर्बाणैस्तताड दुर्मदं मृधे ॥३॥ स स्वबाणैर्मृधे तं तु सोऽपि शक्त्या जघान तम् ॥ इन्द्रनीलश्च दुर्नेत्रं जघान लीलया शैरैः ॥४॥ दुर्मुखं चानुशाल्वो वै चकार विरथं शरैः ॥ स चान्यं रथामारुह्य चक्रे तं विरथं शरैः ॥५॥ परिघेणानुशाल्वस्तु जघान दुर्मुखं मृधे ॥ दुर्नेत्रे दुःस्वभावे च दुर्मुखे दुर्मदे हते ॥६॥ अवशेषा दुद्रुवुर्वै दैत्याः प्राणपरीप्सया ॥ ततः पपात चाकाशाद्‌राजपुत्रश्च विभ्रमन् ॥७॥ मूर्च्छितोऽभूद्‌रणे राजन्नुद्वमन् रुधिरं मुखात् ॥ रथश्चांगारवत्तस्य भग्नोऽभूत्तुरगा हताः ॥८॥ ततश्च बल्वलः क्रुद्धः पुत्रं दृष्ट्वा च मूर्च्छितम् ॥ मुमोच धनुषा बाणाननिरुद्धाय वेगतः ॥९॥ तानागतान्दश शरान्दृष्ट्वा रुक्मवतीसुतः ॥ स्वबाणैस्तीक्ष्णधारैश्च चिच्छेद स्वर्णभूषितैः ॥ १०॥ ततो दैत्यो रुषाविष्टश्चापे धृत्वा पुनः शरम् ॥ उवाच माधवं युद्धे प्रद्युम्नं शकुनिर्यथा ॥११॥ बल्वल उवाच - अनेन बाणेन यदुप्रवीर धनुर्धरं त्वां रणमानिनं च ॥ मृधे हनिष्ये न वदाम्यसत्यं रक्षस्व प्राणान्यदि जीवितेच्छा ॥१२॥ सोऽपि श्रुत्वा स्वकोदंडे शरमेकं निधाय च ॥ प्रत्याह प्रहसन्वाक्यं प्रद्युम्नः शकुनिं यथा ॥१३॥ अनिरुद्ध उवाच - कः केन हन्यते जंतुस्तथा कः केन रक्ष्यते ॥ हनिष्यति सदा कालस्तथा रक्षति दुःखतः ॥१४॥ अहं करोमि कर्ताहं हर्ताहं पालकोऽप्यहम् ॥ यो वदेच्चेदृशं वाक्यं स विनश्यति कालतः ॥१५॥ नाहं त्वां तु विजेष्यामि न विजेष्यसि त्वं तु माम् ॥ त्वां मां जेष्यति विश्वात्मा कालोरूपो जगत्पतिः ॥१६॥ न जाने कस्य कुरुते जयं वा च पराजयम् ॥ कालस्तं मनसा वंदे विजयार्थे च दानव ॥१७॥ तस्मादेव हि मनसा कालं हि बलिनां वरम् ॥ मद्वाक्याच्च महाऽज्ञानं विहाय त्वं रणं कुरु ॥१८॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा बल्वलो विस्मयान्वितः ॥ तमाह तोषितः प्रीतो यथा त्वाष्ट्रो मरुत्पतिम् ॥१९॥ बल्वल उवाच - कर्म प्रधानं भूमध्ये कर्मैव गुरुरीश्वरः ॥ उच्चावचत्वं भवति कर्मणा वै यदूत्तम ॥२०॥ सहस्रेषु गवां वत्सः यथा विंदति मातरम् ॥ तथा शुभाशुभं येन कृतं तिष्ठत्सु पश्यति ॥२१॥ ततो जेष्यामि संग्रामे भवंतं दृढकर्मणा ॥ मया कृतश्च शपथः प्रतीकारं कुरु त्वरम् ॥२२॥ अनिरुद्ध उवाच - प्रधानं मन्यसे कर्म विना कालेन तत्फलम् ॥ न विद्यते यथा पाके कृते स्याद्विघ्नता क्वचित् ॥२३॥ पाकप्रकारे पाकश्च विना कर्त्रा न जायते ॥ तस्माद्वदंति कर्तारं कर्मकालात्परं वरम् ॥२४॥ स कर्ता कृष्णचंद्रस्तु गोलोकेशः परात्परः ॥ येन वै निर्मिताः सर्वे ब्रह्मविष्णुशिवादयः ॥२५॥ बल्वल उवाच - श्रीकृष्णपौत्र धन्यस्त्वमृषीन् वाक्यैर्विडंबयन् ॥ त्रिभिर्गुणैः पृथग्भूतः स्वभावो दुस्त्यजो नृणाम् ॥२६॥ सावधानतया चाद्य पश्य प्राणहरं शरम् ॥ संप्राप्तं यादवश्रेष्ठ कृत्वा युद्धे मनः स्वकम् ॥२७॥ इत्युक्त्वा व्यसृजन्मायां स्वबाणेन मयस्य च ॥ तदाभवत्तमस्तीव्रं तत्र कोऽपि न लक्ष्यते ॥२८॥ न च स्वीयो न पारक्यो विदामास जनान्बहून् ॥ शिलाः पर्वततुंगाभाः पतंति सुभटोपरि ॥२९॥ वार्भिर्हताश्च सर्वेऽपि व्याकुलाश्च समंततः ॥ विद्युतो विलसंत्यत्र गर्जन्ति वारिदा भृशम् ॥३०॥ वर्षंति रुधिरं चोष्णं मुंचंति सशकृञ्जलम् ॥ गगनात्पतमानानि कबंधानि शिरांसि च ॥३१॥ तदा व्याकुलिताः सर्वे परस्परभयातुराः ॥ पलायनपरा जाताः संग्रामे च यदूत्तमाः ॥३२॥ तदानिरुद्धः प्रधने स्मृत्वा कृष्णपदद्वयम् ॥ मायां तां स विधूयाथ मोहनास्त्रेण लीलया ॥३३॥ तदा दिशः प्रसेदुस्ताः सूर्यस्त्वपरिवेषवान् ॥ मेघा यथागतं याताश्चपलाः शांतिमागताः ॥३४॥ तदा दैत्यश्च पुरतो दृश्यते दानवैर्युतः ॥ नानायुधधरो राजन्मायावी चण्डविक्रमः ॥३५॥ ब्रह्मास्त्रं संदधे क्रुद्धो यादवानां वधाय च ॥ ब्रह्मास्त्रेण तु ब्रह्मास्त्रं जहार माधवः पुनः ॥३६॥ ततश्च बल्वलः क्रुद्धो गांधर्वीं मोहिनीं पराम् ॥ विजयार्थे च संग्रामे मायां सोऽपि चकार ह ॥३७॥ गंधर्वनगरं यत्र दृश्यते नृपसत्तम ॥ न दृश्यते च संग्रामः स्वर्णसौधानि कोटिशः ॥३८॥ बभूवुस्तत्र गंधर्व्यो नृत्यंत्यो गानतत्पराः ॥ वीणातालमृदंगैश्च कलकंठैश्च कंदुकैः ॥३९॥ हावभावकटाक्षैश्च कटिवेणीनिदर्शनैः ॥ तोषयन्त्यो जनान्सर्वान्सुन्दर्यः कञ्जलोचना: ॥४०॥ तासां दृष्ट्वा च सौंदर्यं यादवाः स्मरविह्वलाः ॥ ऊचुः परस्परं सर्वे धृत्वा शस्त्राणि भूतले ॥४१॥ वयं कुत्रागताः सर्वे स्वर्लोके किं तु दैवतः ॥ यत्र नृत्यंति सुन्दर्यः कलकण्ठ्यो मनोहराः ॥४२॥ आसां लावण्यजलधौ वयं मग्नाः स्मरातुराः ॥ कथं भविष्यति जयो रणं चात्र न दृश्यते ॥४३॥ इति ब्रुवत्सु सर्वेषु बल्वलः क्रोधपूरितः ॥ शीघ्रं निस्त्रिंशमादय हंतुं सर्वान्समाययौ ॥४४॥ आगत्य खड्गेन यदुप्रवीरा- न्विमोहितान्सोऽपि सहस्रशश्च ॥ जघान युद्धे यदि ते निपेतु- र्दृष्ट्वानिरुद्धस्तु रुषा तमूचे ॥४५॥ किं करिष्यसि संग्रामेऽधर्मं सद्‌भिर्विगर्हितम् ॥ मोहितानां मारणे च न श्लाघा ते भविष्यति ॥४६॥ यदि शक्तिः शरीरेऽस्ति मया सार्धं रणं कुरु ॥ इति तद्वाक्यमाकर्ण्य बल्वलो बलदर्पितः ॥ आजगाम पदातिर्वै खड्गचर्मधरो नदन् ॥४७॥ तमापतंतं स निरीक्ष्य रोषाद्‌- रथादवप्लुत्य मनोजपुत्रः ॥ कृतांतदण्डेन जघान दैत्यं यथा महेन्द्रो भिदुरेण शैलम् ॥४८॥ निर्भिन्नहृदयो दैत्यः पपात चालयन्महीम् ॥ चतुर्वासरपर्यंन्तं मूर्च्छितोऽभूद्‌रणांगणे ॥४९॥ तदा निपतिते दैत्ये माया शांतिं गता स्वतः ॥ युद्धं प्रदृश्यते तत्र यादवा विस्मयं गताः ॥५०॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे ऽनिरुद्धजयो नाम पंचत्रिंशोऽध्यायः ॥३५॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

garga uvāca - atha vai tatra saṃgrāme'nuśālvo durmukhena ca || yuyudhe cendranīlastu durnetreṇa durātmanā ||1|| hemāṃgado durmadena duḥsvabhāvena sāraṇaḥ || evaṃ parasparaṃ yuddhaṃ babhūva raṇamaṇḍale ||2|| sāraṇo gadayā daityaṃ mārayāmāsa vegataḥ || hemāṃgadastribhirbāṇaistatāḍa durmadaṃ mṛdhe ||3|| sa svabāṇairmṛdhe taṃ tu so'pi śaktyā jaghāna tam || indranīlaśca durnetraṃ jaghāna līlayā śairaiḥ ||4|| durmukhaṃ cānuśālvo vai cakāra virathaṃ śaraiḥ || sa cānyaṃ rathāmāruhya cakre taṃ virathaṃ śaraiḥ ||5|| parigheṇānuśālvastu jaghāna durmukhaṃ mṛdhe || durnetre duḥsvabhāve ca durmukhe durmade hate ||6|| avaśeṣā dudruvurvai daityāḥ prāṇaparīpsayā || tataḥ papāta cākāśād‌rājaputraśca vibhraman ||7|| mūrcchito'bhūd‌raṇe rājannudvaman rudhiraṃ mukhāt || rathaścāṃgāravattasya bhagno'bhūtturagā hatāḥ ||8|| tataśca balvalaḥ kruddhaḥ putraṃ dṛṣṭvā ca mūrcchitam || mumoca dhanuṣā bāṇānaniruddhāya vegataḥ ||9|| tānāgatāndaśa śarāndṛṣṭvā rukmavatīsutaḥ || svabāṇaistīkṣṇadhāraiśca ciccheda svarṇabhūṣitaiḥ || 10|| tato daityo ruṣāviṣṭaścāpe dhṛtvā punaḥ śaram || uvāca mādhavaṃ yuddhe pradyumnaṃ śakuniryathā ||11|| balvala uvāca - anena bāṇena yadupravīra dhanurdharaṃ tvāṃ raṇamāninaṃ ca || mṛdhe haniṣye na vadāmyasatyaṃ rakṣasva prāṇānyadi jīvitecchā ||12|| so'pi śrutvā svakodaṃḍe śaramekaṃ nidhāya ca || pratyāha prahasanvākyaṃ pradyumnaḥ śakuniṃ yathā ||13|| aniruddha uvāca - kaḥ kena hanyate jaṃtustathā kaḥ kena rakṣyate || haniṣyati sadā kālastathā rakṣati duḥkhataḥ ||14|| ahaṃ karomi kartāhaṃ hartāhaṃ pālako'pyaham || yo vadeccedṛśaṃ vākyaṃ sa vinaśyati kālataḥ ||15|| nāhaṃ tvāṃ tu vijeṣyāmi na vijeṣyasi tvaṃ tu mām || tvāṃ māṃ jeṣyati viśvātmā kālorūpo jagatpatiḥ ||16|| na jāne kasya kurute jayaṃ vā ca parājayam || kālastaṃ manasā vaṃde vijayārthe ca dānava ||17|| tasmādeva hi manasā kālaṃ hi balināṃ varam || madvākyācca mahā'jñānaṃ vihāya tvaṃ raṇaṃ kuru ||18|| iti tasya vacaḥ śrutvā balvalo vismayānvitaḥ || tamāha toṣitaḥ prīto yathā tvāṣṭro marutpatim ||19|| balvala uvāca - karma pradhānaṃ bhūmadhye karmaiva gururīśvaraḥ || uccāvacatvaṃ bhavati karmaṇā vai yadūttama ||20|| sahasreṣu gavāṃ vatsaḥ yathā viṃdati mātaram || tathā śubhāśubhaṃ yena kṛtaṃ tiṣṭhatsu paśyati ||21|| tato jeṣyāmi saṃgrāme bhavaṃtaṃ dṛḍhakarmaṇā || mayā kṛtaśca śapathaḥ pratīkāraṃ kuru tvaram ||22|| aniruddha uvāca - pradhānaṃ manyase karma vinā kālena tatphalam || na vidyate yathā pāke kṛte syādvighnatā kvacit ||23|| pākaprakāre pākaśca vinā kartrā na jāyate || tasmādvadaṃti kartāraṃ karmakālātparaṃ varam ||24|| sa kartā kṛṣṇacaṃdrastu golokeśaḥ parātparaḥ || yena vai nirmitāḥ sarve brahmaviṣṇuśivādayaḥ ||25|| balvala uvāca - śrīkṛṣṇapautra dhanyastvamṛṣīn vākyairviḍaṃbayan || tribhirguṇaiḥ pṛthagbhūtaḥ svabhāvo dustyajo nṛṇām ||26|| sāvadhānatayā cādya paśya prāṇaharaṃ śaram || saṃprāptaṃ yādavaśreṣṭha kṛtvā yuddhe manaḥ svakam ||27|| ityuktvā vyasṛjanmāyāṃ svabāṇena mayasya ca || tadābhavattamastīvraṃ tatra ko'pi na lakṣyate ||28|| na ca svīyo na pārakyo vidāmāsa janānbahūn || śilāḥ parvatatuṃgābhāḥ pataṃti subhaṭopari ||29|| vārbhirhatāśca sarve'pi vyākulāśca samaṃtataḥ || vidyuto vilasaṃtyatra garjanti vāridā bhṛśam ||30|| varṣaṃti rudhiraṃ coṣṇaṃ muṃcaṃti saśakṛñjalam || gaganātpatamānāni kabaṃdhāni śirāṃsi ca ||31|| tadā vyākulitāḥ sarve parasparabhayāturāḥ || palāyanaparā jātāḥ saṃgrāme ca yadūttamāḥ ||32|| tadāniruddhaḥ pradhane smṛtvā kṛṣṇapadadvayam || māyāṃ tāṃ sa vidhūyātha mohanāstreṇa līlayā ||33|| tadā diśaḥ prasedustāḥ sūryastvapariveṣavān || meghā yathāgataṃ yātāścapalāḥ śāṃtimāgatāḥ ||34|| tadā daityaśca purato dṛśyate dānavairyutaḥ || nānāyudhadharo rājanmāyāvī caṇḍavikramaḥ ||35|| brahmāstraṃ saṃdadhe kruddho yādavānāṃ vadhāya ca || brahmāstreṇa tu brahmāstraṃ jahāra mādhavaḥ punaḥ ||36|| tataśca balvalaḥ kruddho gāṃdharvīṃ mohinīṃ parām || vijayārthe ca saṃgrāme māyāṃ so'pi cakāra ha ||37|| gaṃdharvanagaraṃ yatra dṛśyate nṛpasattama || na dṛśyate ca saṃgrāmaḥ svarṇasaudhāni koṭiśaḥ ||38|| babhūvustatra gaṃdharvyo nṛtyaṃtyo gānatatparāḥ || vīṇātālamṛdaṃgaiśca kalakaṃṭhaiśca kaṃdukaiḥ ||39|| hāvabhāvakaṭākṣaiśca kaṭiveṇīnidarśanaiḥ || toṣayantyo janānsarvānsundaryaḥ kañjalocanā: ||40|| tāsāṃ dṛṣṭvā ca sauṃdaryaṃ yādavāḥ smaravihvalāḥ || ūcuḥ parasparaṃ sarve dhṛtvā śastrāṇi bhūtale ||41|| vayaṃ kutrāgatāḥ sarve svarloke kiṃ tu daivataḥ || yatra nṛtyaṃti sundaryaḥ kalakaṇṭhyo manoharāḥ ||42|| āsāṃ lāvaṇyajaladhau vayaṃ magnāḥ smarāturāḥ || kathaṃ bhaviṣyati jayo raṇaṃ cātra na dṛśyate ||43|| iti bruvatsu sarveṣu balvalaḥ krodhapūritaḥ || śīghraṃ nistriṃśamādaya haṃtuṃ sarvānsamāyayau ||44|| āgatya khaḍgena yadupravīrā- nvimohitānso'pi sahasraśaśca || jaghāna yuddhe yadi te nipetu- rdṛṣṭvāniruddhastu ruṣā tamūce ||45|| kiṃ kariṣyasi saṃgrāme'dharmaṃ sad‌bhirvigarhitam || mohitānāṃ māraṇe ca na ślāghā te bhaviṣyati ||46|| yadi śaktiḥ śarīre'sti mayā sārdhaṃ raṇaṃ kuru || iti tadvākyamākarṇya balvalo baladarpitaḥ || ājagāma padātirvai khaḍgacarmadharo nadan ||47|| tamāpataṃtaṃ sa nirīkṣya roṣād‌- rathādavaplutya manojaputraḥ || kṛtāṃtadaṇḍena jaghāna daityaṃ yathā mahendro bhidureṇa śailam ||48|| nirbhinnahṛdayo daityaḥ papāta cālayanmahīm || caturvāsaraparyaṃntaṃ mūrcchito'bhūd‌raṇāṃgaṇe ||49|| tadā nipatite daitye māyā śāṃtiṃ gatā svataḥ || yuddhaṃ pradṛśyate tatra yādavā vismayaṃ gatāḥ ||50|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe 'niruddhajayo nāma paṃcatriṃśo'dhyāyaḥ ||35|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||