Chapter 32

श्रीनारद उवाच - अथ कार्ष्णिर्महाबाहुः केतुमालं विजित्य सः ॥ भद्राश्वं प्रययौ धन्वी खंडं योगसमृद्धिमत् ॥१॥ यस्य सीमागिरिः साक्षाद्‌राजते गन्धमादनः ॥ सीतानाम्नी यत्र गंगा वहंती पापनाशिनी ॥२॥ वेदक्षेत्रे महातीर्थे सर्वपापप्रमोचने ॥ हयग्रीवो महाबाहुर्यत्र संनिहितो हरिः ॥३॥ भद्रश्रवा धर्मसुतस्तस्य सेवां करोति हि ॥ गंगातीरस्य पुलिने प्रद्युम्नस्य महात्मनः ॥ बभूवुः शिबिरव्यूहा हेमांबरमनोहराः ॥४॥ भद्रश्रवा धर्मसुतो महात्मा भद्राश्वदेशाधिपतिर्महौजाः ॥ प्रदक्षिणीकृत्य ननाम भक्त्या दत्वा बलिं कृष्णसुताय चाह ॥५॥ भद्रश्रवा उवाच - त्वं साक्षाद्‌भगवान्पूर्णः परिपूर्णतमः स्वयम् ॥ साधूनां रक्षणार्थाय जगज्जेतुं विनिर्गतः ॥६॥ भगवञ्छंबरो नाम दैत्यः पूर्वं जितस्त्वया ॥ तस्य भ्राता महादुष्टः कनीयानुत्कचः स्मृतः ॥७॥ गोकुले कृष्णचंद्रेण मारितः शकटस्थितः ॥ तस्य भ्राता महादुष्टो ज्येष्ठोऽस्ति शकुनिर्बली ॥८॥ जेतुं योग्यस्त्वया देव नान्यैरपि कदाचन ॥ श्रीप्रद्युम्न उवाच - कस्य वंशे समुद्‍भूतः शकुनिर्नाम दैत्यराट् ॥९॥ कस्मिन्पुरे स्थितिस्तस्य बलं किं वद धर्मज ॥ भद्रश्रवा उवाच - कश्यपस्य मुनेर्दित्यामादिदैत्यौ बभूवतुः ॥१०॥ हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्तथा ॥ हिरण्याक्षस्य तस्यापि बभूवुर्नव पुत्रकाः ॥११॥ शकुनिः शंबरो हृष्टो भूतसंतापनो वृकः ॥ कालनाभो महानाभो हरिश्मश्रुस्तथोत्कचः ॥१२॥ देवकूटाद्दक्षिणे हि जठरस्य गिरेरधः ॥ पुरी चन्द्रावती नाम दैत्यानां दुर्गमंडिता ॥१३॥ शकुनिस्तत्र वसति भ्रातृभिः षड्‌भिरावृतः ॥ यदा यदा हि मुनयो यज्ञारम्भं प्रकुर्वते ॥१४॥ तदा तदा हि तेनापि भंगोऽकारि यदूत्तम ॥ यस्माच्च संति शक्राद्या उद्विग्नाः सात्वतांपते ॥१५॥ जेतुं योग्यस्त्वया देव देवध्रुग्दैत्यपुंगवः ॥ त्वया जितं जगत्सर्वं भक्तानां शांतिकारणात् ॥१६॥ प्रद्युम्नाय नमस्तुभ्यं चतुर्व्यूहाय ते नमः ॥ गोविप्रसुरसाधूनां छंदसां पतये नमः ॥१७॥ श्रीनारद उवाच - एवं सम्प्रार्थितः साक्षात्प्रद्युम्नो भगवान् हरिः ॥ देवाय भद्रश्रवसे मा भैष्टेत्यभयं ददौ ॥१८॥ अथ कार्ष्णिर्महाबाहुः स्वसैन्यपरिवारितः ॥ पुरीं चंद्रावतीं गन्तुं प्रस्थानमकरोत्तदा ॥१९॥ मन्मुखाच्छकुनिः श्रुत्वा प्रागच्छंतं यदूत्तमम् ॥ दैत्यानां सदसि प्राह शूलमुद्यम्य दैत्यराट् ॥२०॥ शकुनिरुवाच - दिष्ट्या दिष्ट्या हि शत्रुर्मे प्रद्युम्नोऽत्र समागतः ॥ जेतुं योग्यो मय दैत्या भ्रातुर्मय्यस्ति प्रागृणम् ॥२१॥ भ्राता मे शंबरो नाम येन पूर्वं च मारितः ॥ तस्मात्तं घातयिष्यामि प्रद्युम्नं यदुभिः सह ॥ २२॥ तस्माद्यात बलं तस्य विध्वस्तं कुरुतासुराः ॥ पश्चात्पुरंदराधीशं घातयिष्यामि निर्जरान् ॥२३॥ श्रीनारद उवाच - इति श्रुत्वा वचस्तस्य दैत्यो हृष्टो महाबलः ॥ आययौ संमुखे योद्धुं दैत्यकोटिसमावृतः ॥२४॥ प्रद्युम्नो भगवान्साक्षाल्लीलामानुषविग्रहः ॥ महत्याः सर्वसेनाया गृध्रव्यूहं चकार ह ॥२५॥ गृध्रचंचौ वर्तमानोऽनिरुद्धो धन्विनां वरः ॥ ग्रीवायामर्जुनः पृष्ठे सांबो जांबवतीसुतः ॥२६॥ पादयोरुभयो राजन्नास्थितौ दीप्तिमद्‍गदौ ॥ कार्ष्णिः साक्षात्तदुदरे पुच्छे भानुर्हरेः सुतः ॥२७॥ बभूव तुमुलं युद्धं सीतागंगातटे नृप ॥ दैत्यानां यदुभिः सार्द्धमब्धीनामब्धिभिर्यथा ॥२८॥ बाणैस्त्रिशूलैर्मुसलैर्मुद्‍गरैस्तोमरर्ष्टिभिः ॥ ववृर्षुर्दानवाः सर्वे धाराभिरिव वारिदाः ॥२९॥ रुरोध सूर्यं चाकाशं सैन्यपादरजो भृशम् ॥ राजन्स्वबाणं च यथा वारिदाः प्रावृडुद्‌भवाः ॥३०॥ वृको हर्षोऽनिलो गृध्रो वर्द्धनोऽन्नाद एव च ॥ महाशः पवनो वह्निः क्षुदिश्च दशमः स्मृतः ॥३१॥ मित्रविंदात्मजा ह्येते युयुधुर्दानवैः सह ॥ बाणांधकारे संजाते वृको नाम हरेः सुतः ॥३२॥ सर्वेषामग्रतः प्राप्तो धनुष्टंकारयन्मुहुः । दैत्यान्बिभेद बाणौघैः कुवाक्यैर्मित्रतामिव ॥३३॥ गजान् रथान् हयान् वीरान्पातयामास भूतले ॥ निपेतुश्छिन्नकवचाश्छिन्नचापा रणांगणे ॥३४॥ वृकबाणैर्भिन्नपादा वृक्षा वातहता इव ॥ अधोमुखा ऊर्ध्वमुखा बाणौघैश्छिन्नबाहवः ॥३५॥ रेजू रणांगणे राजन् भांडव्यूहा इवाहताः ॥ द्विधाभूता गजा बाणैः पतिता रणमंडले ॥३६॥ विरेजुश्छुरिकाविद्धाः कूष्मांडशकला इव ॥ तदैव हृष्टः संप्राप्तः सिंहारूढो महाबलः ॥३७॥ बिभेद कवचं तस्य सिंजिनीं दशभिः शरैः ॥ चतुर्भिश्चतुरो वाहान्द्वाभ्यां सूतं ध्वजं तथा ॥३८॥ त्रिभी रथं च बाणानां विंशत्या दनुजाधिपः ॥ छिन्नधन्वा वृको भूत्वा हताश्वो हतसारथिः ॥३९॥ अन्यं रथं समारूढो धनुर्जग्राह रोषतः ॥ तावत्तस्य धनुर्हृष्टश्चिच्छेद समरेऽसुरः ॥४०॥ तदा गदां समादाय वृको यादवपुंगवः ॥ तताड मूर्ध्नि पञ्चास्यं दैत्यं पृष्ठस्थितं पुनः ॥४१॥ मृगेन्द्रः क्रोधसंपूर्णः समुत्पत्य रणांगणे ॥ अनेकान्पातयामास नखैर्दंतैः करैरपि ॥४२॥ हुंकारं भीषणं कृत्वा ललज्जिह्वः स्फुरत्सटः ॥ वृकं संपातयामास रंभादंडं गजो यथा ॥४३॥ गृहीत्वा तु वृको दोर्भ्यां पातयित्वा महीतले ॥ तस्योपरि नदंस्तस्थौ मल्लो मल्लं यथा नृप ॥४४॥ उत्पतंतं पुनः सिंहं चर्वयन्तं तनुं बलात् ॥ तताड मुष्टिना तं वै मित्रविंदात्मजो बली ॥४५॥ तस्य मुष्टिप्रहारेण केसरी पंचतां गतः ॥ तदा क्रुद्धो हृष्टदैत्यः शूलं चिक्षेप सत्वरम् ॥४६॥ शूलं स्फुरन्महोल्काभं चिच्छेद त्वसिना वृकः ॥ तीक्ष्णया तुंडया राजन्फणिनं गरुडो यथा ॥४७॥ हृष्टोऽपि स्वमसिं नीत्वा नादयन् स्वं महाबलम् ॥ जघान तं वृकं मूर्धि कंपयन् वसुधातलम् ॥४८॥ खड्गकोशे ततः खड्गमुपधार्य वृको बली ॥ कंधरे स्वेन खड्गेन तं तताड स्फुरच्छुचम् ॥४९॥ खड्गच्छिन्नं शिरस्तस्य दैतस्य पतितं भुवि ॥ रेजे कमंडलुमिव सकिरीटं सकुंडलम् ॥ ५०॥ हृष्टे मृते तदा दैत्याः शेषा सर्वे पलायिताः ॥ भयातुरा महाराज ययुश्चंद्रावतीं पुरीम् ॥५१॥ देवदुंदुभयो नेदुर्नरदुंदुभयस्तदा ॥ श्रीवृकस्योपरि सुराः पुष्पवर्षं प्रचक्रिरे ॥५२॥

śrīnārada uvāca - atha kārṣṇirmahābāhuḥ ketumālaṃ vijitya saḥ || bhadrāśvaṃ prayayau dhanvī khaṃḍaṃ yogasamṛddhimat ||1|| yasya sīmāgiriḥ sākṣād‌rājate gandhamādanaḥ || sītānāmnī yatra gaṃgā vahaṃtī pāpanāśinī ||2|| vedakṣetre mahātīrthe sarvapāpapramocane || hayagrīvo mahābāhuryatra saṃnihito hariḥ ||3|| bhadraśravā dharmasutastasya sevāṃ karoti hi || gaṃgātīrasya puline pradyumnasya mahātmanaḥ || babhūvuḥ śibiravyūhā hemāṃbaramanoharāḥ ||4|| bhadraśravā dharmasuto mahātmā bhadrāśvadeśādhipatirmahaujāḥ || pradakṣiṇīkṛtya nanāma bhaktyā datvā baliṃ kṛṣṇasutāya cāha ||5|| bhadraśravā uvāca - tvaṃ sākṣād‌bhagavānpūrṇaḥ paripūrṇatamaḥ svayam || sādhūnāṃ rakṣaṇārthāya jagajjetuṃ vinirgataḥ ||6|| bhagavañchaṃbaro nāma daityaḥ pūrvaṃ jitastvayā || tasya bhrātā mahāduṣṭaḥ kanīyānutkacaḥ smṛtaḥ ||7|| gokule kṛṣṇacaṃdreṇa māritaḥ śakaṭasthitaḥ || tasya bhrātā mahāduṣṭo jyeṣṭho'sti śakunirbalī ||8|| jetuṃ yogyastvayā deva nānyairapi kadācana || śrīpradyumna uvāca - kasya vaṃśe samud‍bhūtaḥ śakunirnāma daityarāṭ ||9|| kasminpure sthitistasya balaṃ kiṃ vada dharmaja || bhadraśravā uvāca - kaśyapasya munerdityāmādidaityau babhūvatuḥ ||10|| hiraṇyakaśipurjyeṣṭho hiraṇyākṣo'nujastathā || hiraṇyākṣasya tasyāpi babhūvurnava putrakāḥ ||11|| śakuniḥ śaṃbaro hṛṣṭo bhūtasaṃtāpano vṛkaḥ || kālanābho mahānābho hariśmaśrustathotkacaḥ ||12|| devakūṭāddakṣiṇe hi jaṭharasya gireradhaḥ || purī candrāvatī nāma daityānāṃ durgamaṃḍitā ||13|| śakunistatra vasati bhrātṛbhiḥ ṣaḍ‌bhirāvṛtaḥ || yadā yadā hi munayo yajñārambhaṃ prakurvate ||14|| tadā tadā hi tenāpi bhaṃgo'kāri yadūttama || yasmācca saṃti śakrādyā udvignāḥ sātvatāṃpate ||15|| jetuṃ yogyastvayā deva devadhrugdaityapuṃgavaḥ || tvayā jitaṃ jagatsarvaṃ bhaktānāṃ śāṃtikāraṇāt ||16|| pradyumnāya namastubhyaṃ caturvyūhāya te namaḥ || goviprasurasādhūnāṃ chaṃdasāṃ pataye namaḥ ||17|| śrīnārada uvāca - evaṃ samprārthitaḥ sākṣātpradyumno bhagavān hariḥ || devāya bhadraśravase mā bhaiṣṭetyabhayaṃ dadau ||18|| atha kārṣṇirmahābāhuḥ svasainyaparivāritaḥ || purīṃ caṃdrāvatīṃ gantuṃ prasthānamakarottadā ||19|| manmukhācchakuniḥ śrutvā prāgacchaṃtaṃ yadūttamam || daityānāṃ sadasi prāha śūlamudyamya daityarāṭ ||20|| śakuniruvāca - diṣṭyā diṣṭyā hi śatrurme pradyumno'tra samāgataḥ || jetuṃ yogyo maya daityā bhrāturmayyasti prāgṛṇam ||21|| bhrātā me śaṃbaro nāma yena pūrvaṃ ca māritaḥ || tasmāttaṃ ghātayiṣyāmi pradyumnaṃ yadubhiḥ saha || 22|| tasmādyāta balaṃ tasya vidhvastaṃ kurutāsurāḥ || paścātpuraṃdarādhīśaṃ ghātayiṣyāmi nirjarān ||23|| śrīnārada uvāca - iti śrutvā vacastasya daityo hṛṣṭo mahābalaḥ || āyayau saṃmukhe yoddhuṃ daityakoṭisamāvṛtaḥ ||24|| pradyumno bhagavānsākṣāllīlāmānuṣavigrahaḥ || mahatyāḥ sarvasenāyā gṛdhravyūhaṃ cakāra ha ||25|| gṛdhracaṃcau vartamāno'niruddho dhanvināṃ varaḥ || grīvāyāmarjunaḥ pṛṣṭhe sāṃbo jāṃbavatīsutaḥ ||26|| pādayorubhayo rājannāsthitau dīptimad‍gadau || kārṣṇiḥ sākṣāttadudare pucche bhānurhareḥ sutaḥ ||27|| babhūva tumulaṃ yuddhaṃ sītāgaṃgātaṭe nṛpa || daityānāṃ yadubhiḥ sārddhamabdhīnāmabdhibhiryathā ||28|| bāṇaistriśūlairmusalairmud‍garaistomararṣṭibhiḥ || vavṛrṣurdānavāḥ sarve dhārābhiriva vāridāḥ ||29|| rurodha sūryaṃ cākāśaṃ sainyapādarajo bhṛśam || rājansvabāṇaṃ ca yathā vāridāḥ prāvṛḍud‌bhavāḥ ||30|| vṛko harṣo'nilo gṛdhro varddhano'nnāda eva ca || mahāśaḥ pavano vahniḥ kṣudiśca daśamaḥ smṛtaḥ ||31|| mitraviṃdātmajā hyete yuyudhurdānavaiḥ saha || bāṇāṃdhakāre saṃjāte vṛko nāma hareḥ sutaḥ ||32|| sarveṣāmagrataḥ prāpto dhanuṣṭaṃkārayanmuhuḥ | daityānbibheda bāṇaughaiḥ kuvākyairmitratāmiva ||33|| gajān rathān hayān vīrānpātayāmāsa bhūtale || nipetuśchinnakavacāśchinnacāpā raṇāṃgaṇe ||34|| vṛkabāṇairbhinnapādā vṛkṣā vātahatā iva || adhomukhā ūrdhvamukhā bāṇaughaiśchinnabāhavaḥ ||35|| rejū raṇāṃgaṇe rājan bhāṃḍavyūhā ivāhatāḥ || dvidhābhūtā gajā bāṇaiḥ patitā raṇamaṃḍale ||36|| virejuśchurikāviddhāḥ kūṣmāṃḍaśakalā iva || tadaiva hṛṣṭaḥ saṃprāptaḥ siṃhārūḍho mahābalaḥ ||37|| bibheda kavacaṃ tasya siṃjinīṃ daśabhiḥ śaraiḥ || caturbhiścaturo vāhāndvābhyāṃ sūtaṃ dhvajaṃ tathā ||38|| tribhī rathaṃ ca bāṇānāṃ viṃśatyā danujādhipaḥ || chinnadhanvā vṛko bhūtvā hatāśvo hatasārathiḥ ||39|| anyaṃ rathaṃ samārūḍho dhanurjagrāha roṣataḥ || tāvattasya dhanurhṛṣṭaściccheda samare'suraḥ ||40|| tadā gadāṃ samādāya vṛko yādavapuṃgavaḥ || tatāḍa mūrdhni pañcāsyaṃ daityaṃ pṛṣṭhasthitaṃ punaḥ ||41|| mṛgendraḥ krodhasaṃpūrṇaḥ samutpatya raṇāṃgaṇe || anekānpātayāmāsa nakhairdaṃtaiḥ karairapi ||42|| huṃkāraṃ bhīṣaṇaṃ kṛtvā lalajjihvaḥ sphuratsaṭaḥ || vṛkaṃ saṃpātayāmāsa raṃbhādaṃḍaṃ gajo yathā ||43|| gṛhītvā tu vṛko dorbhyāṃ pātayitvā mahītale || tasyopari nadaṃstasthau mallo mallaṃ yathā nṛpa ||44|| utpataṃtaṃ punaḥ siṃhaṃ carvayantaṃ tanuṃ balāt || tatāḍa muṣṭinā taṃ vai mitraviṃdātmajo balī ||45|| tasya muṣṭiprahāreṇa kesarī paṃcatāṃ gataḥ || tadā kruddho hṛṣṭadaityaḥ śūlaṃ cikṣepa satvaram ||46|| śūlaṃ sphuranmaholkābhaṃ ciccheda tvasinā vṛkaḥ || tīkṣṇayā tuṃḍayā rājanphaṇinaṃ garuḍo yathā ||47|| hṛṣṭo'pi svamasiṃ nītvā nādayan svaṃ mahābalam || jaghāna taṃ vṛkaṃ mūrdhi kaṃpayan vasudhātalam ||48|| khaḍgakośe tataḥ khaḍgamupadhārya vṛko balī || kaṃdhare svena khaḍgena taṃ tatāḍa sphuracchucam ||49|| khaḍgacchinnaṃ śirastasya daitasya patitaṃ bhuvi || reje kamaṃḍalumiva sakirīṭaṃ sakuṃḍalam || 50|| hṛṣṭe mṛte tadā daityāḥ śeṣā sarve palāyitāḥ || bhayāturā mahārāja yayuścaṃdrāvatīṃ purīm ||51|| devaduṃdubhayo nedurnaraduṃdubhayastadā || śrīvṛkasyopari surāḥ puṣpavarṣaṃ pracakrire ||52||