Chapter 21

श्रीनारद उवाच - दुर्योधने गते तत्र हाहाकारो महानभूत् ॥ तदा देवव्रतो भीष्मो गांगेयः प्रययौ त्वरम् ॥१॥ यदूनां पश्यतां तेषां धनुष्टङ्कारयन्मुहुः ॥ भस्मीकर्तुं यदुबलं वनं वह्निरिव ज्वलन् ॥२॥ सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठो महाभागवतः कविः ॥ वीरयूथाग्रणीर्येन रामोऽपि युधि तोषितः ॥३॥ शिरस्त्री मुकुटी गौरः सितश्मश्रुः पितामहः ॥ यथा षोडशवर्षीयो युद्धान्तं विचरन्बलात् ॥४॥ बाणैर्निपातयामासानिरुद्धस्य बलं महत् ॥ करिणश्छिन्नशिरसो हयास्ते भिन्नकंधराः ॥५॥ खड्गहस्ता भिन्नबाणैः पत्तयोऽपि द्विधाभवन् ॥ रथाश्चूर्णीकृता येन हतसूताश्वनायकाः ॥६॥ अधोमुखा ऊर्ध्वमुखाश्छिन्नपादा नृपात्मजाः ॥ खड्गहस्तधनुर्हस्ताः पतिताश्छिन्नबाहवः ॥७॥ केचिद्वै छिन्नकवचा निपेतुर्भूमिमण्डले ॥ अश्वैर्वीरैर्रथैर्नागैः पतितैः स्वर्णभूषितैः ॥८॥ युद्धमण्डलमारेजे वनं वृक्षैर्हतैर्यथा ॥ शस्त्रदंता बाणकेशा ध्वजवस्त्रा करिस्तना ॥९॥ रथांगकुशला राजन्महामारीव भूर्बभौ ॥ क्षतजस्रावसंभूता रथाश्वनरवाहिनी ॥१०॥ आपगाभून्महादुर्गा नरैर्वैतरणी यथा ॥ कूष्माण्डोन्मादवेताला नदन्तो भैरवं स्वनम् ॥११॥ हरमालार्थमागत्य जगृहुर्नृशिरांसि च ॥ रथेनातिपताकेनानिरुद्धो धन्विनां वरः ॥१२॥ स्वबलं पतितं दृष्ट्वा प्रागाद्‌भीष्मं मृधे महान् ॥ प्रलयाब्धिमहावर्तभीमसंघर्षनादिनीम् ॥१३॥ धनुर्ज्यां तस्य चिच्छेद बाणेनैकेन कार्ष्णिजः ॥ तुण्डया तीक्ष्णया राजन् गरुडः सर्पिणीं यथा ॥१४॥ भीष्मोऽन्यद्धनुरादाय सज्जं कृत्वा तदात्मवान् ॥ सर्वेषां पश्यतां तत्र ब्रह्मास्त्रं संदधे मृधे ॥१५॥ ततः प्रादुष्कृतं तेजः प्रचण्डं वीक्ष्य माधवः ॥ स्वबलस्यापि रक्षार्थं ब्रह्मास्त्रं संदधे स्वयम् ॥१६॥ द्वादशादित्यसंकाशे युयुधाते परस्परम् ॥ त्रींल्लोकान्दहती द्वीपेऽनिरुद्धस्तं जहार ह ॥१७॥ गांगेयस्यापि कोदण्डं तडिद्वर्णं यदूत्तमः ॥ चिच्छेद सायकैः सूर्यो नीहारमीव रश्मिभिः ॥१८॥ भीष्मो गृहीत्वाथ गदां लक्षभारमयीं दृढाम् ॥ प्राहिणोदनिरुद्धाय सिंहनादं तदाकरोत् ॥१९॥ गृहीत्वा वामहस्तेन गरुत्मानिव पन्नगीम् ॥ प्रद्युम्नो भगवान्साक्षात्प्राहिणोत्स्वगदां हृदि ॥२०॥ गदाप्रहारव्यथितो मूर्च्छितः पतितो रथात् ॥ बभौ सूर्यो यथाऽऽकाशाद्‌गांगेयो मृधमण्डले ॥२१॥ कृपाचार्योऽपि तत्रैवानिरुद्धाय महात्मने ॥ शक्तिं चिक्षेप सहसा रुषा प्रस्फुरिताधरः ॥२२॥ दीप्तिमान्कृष्णपुत्रस्तु पथि चिच्छेद तां नृप ॥ खड्गेन शितधारेण कुवाक्येनेव मित्रताम् ॥२३॥ द्रोणाचार्यो महाबाहुर्भानूपरि रुषान्वितः ॥ चिक्षेप पार्वतं चास्त्रं धनुष्टङ्कारयन्मुहुः ॥२४॥ पतंतः पर्वता व्योम्नश्चूर्णयंतो द्विषद्‌बलम् ॥ तेषां पातेन राजेन्द्र हाहाकारो महानभूत् ॥२५॥ तदा हरेः सुतो भानुर्वायव्यास्त्रं समादधे ॥ तद्वातेनाद्रयः सर्वे उड्डीता ह्यभवन् रणात् ॥२६॥ बाह्लीकस्तु तदा क्रुद्धो वह्न्यस्त्रं संदधे ततः ॥ भस्मीभूतं बलं जातं वह्निनेव महद्वनम् ॥२७॥ पार्जन्यमाददे तत्र साम्बो जांबवतीसुतः ॥ तेन शांतिं गतो वह्निर्ज्ञानेनेव त्वहंकृतिः ॥२८॥ कर्णस्ततो मधुं हित्वा साम्बोपरि रुषान्वितः ॥ जघान बाणविंशत्या जगर्ज घनवद्‌बली ॥२९॥ तद्‌बाणैः सरथः सांबो बभ्राम घटिकाद्वयम् ॥ क्रोशं पुनः प्रपतितः किंचिद्व्याकुलमानसः ॥३०॥ पुनर्गदां समादाय रथं त्यक्त्वा समेत्य सः ॥ तताड गदया कर्णं सांबो जांबवीसुतः ॥३१॥ गदाप्रहारव्यथितः पतितो धरणीतले ॥ मूर्च्छां प्राप रणे राजन्कर्णो वीरो महाबलः ॥३२॥ साम्बोऽपि स्वधनुर्नीत्वा रथमारुह्य वेगतः ॥ शलं जघान विंशत्या सोमदत्तं च पंचभिः ॥३३॥ द्रौणिं च दशभिर्बाणैर्धौम्यं षोडशभिस्तथा ॥ लक्ष्मणं दशभिस्तत्र शकुनिं पञ्चभिस्तथा ॥३४॥ दुःशासनं च विंशत्या विंशत्या संजयं पृथक् ॥ भूरिं बाणशतै राजन्यज्ञकेतुं शतैः शितैः ॥३५॥ बाणैर्जघान समरे जगर्ज घनवद्‍बली ॥ दशभिर्दशभिर्नेतॄनेकैकेन गजान् हयान् ॥३६॥ पञ्चभिः पञ्चभिर्वीरान् बाणैः सांबस्तताड ह ॥ वीक्ष्य जांबवतीसूनोः सांबस्य करलाघवम् ॥३७॥ स्वे परे सैनिकाः सर्वे विस्मयं परमं गताः ॥ तदा भीष्मः समुत्थाय गृहीत्वा धनुरुत्तमम् ॥३८॥ चिच्छेद दशभिर्बाणैः सांबकोदण्डमुत्तमम् ॥ भीष्मो महाबलो वीरो द्रोणाचार्यश्च सायकैः ॥३९॥ कर्णः सद्यो यदुबलं जघ्नुर्ज्ञानं यथा गुणाः ॥ दुर्योधनः पुनर्योद्धुं रथमारुह्य मानदः ॥४०॥ अक्षौहिणीभिर्दशभिर्नादयन्नाययौ मृधे ॥४१॥ देवौ पुरणौ पुरुषौ तदावि- र्बभूवतुर्मैथिल रामकृष्णौ ॥ सुपर्णतालध्वजशालियानौ प्रद्योतयन्तौ परितौ हि शस्तौ ॥४२॥ तदा जयारावसमाकुलाः सुरा गंधर्वमुख्याश्च जगुर्मनोहरम् ॥ सुरनका दुंदुभयो विनेदुः श्रीलाजपुष्पैर्ववृषुः सुरस्त्रियः ॥४३॥ तदैव नेमुर्यदवः परेश्वरौ दुर्योधनाद्याः कुरवस्तु सर्वतः ॥ निघाय शस्त्राणि ददुर्बलिं परं सर्वे प्रसन्नाः कृतहस्तसंपुटाः ॥४४॥ प्रद्युम्नमुख्यान् स्वसुतान् मदोद्धतान् निर्भर्त्स्य वाग्भिः परमेश्वरो हरिः ॥ प्रणम्य देवव्रतमुख्यकौरवान् समेत्य दुर्योधनमूचतुः परौ ॥४५॥ श्रीरामकृष्णावूचतुः - राजन् यदेभिः किल बालबुद्धिभि- स्तत्क्षम्यतां मा भव दुर्मनाः स्वतः ॥ यदा तु किंचित्परुषं प्रकीर्तितं प्रकीर्ततां नौ भवतां नृपेश्वर ॥४६॥ माभूत्कुरूणां भुवि यादवानां कदापि किंचित्कलिरेव राजन् ॥ सम्बन्धिनो ज्ञातय एव सर्वे निचौलवस्त्रांतरवत्प्रियार्थाः ॥४७॥ श्रीनारद उवाच - पूजितौ कुरुभिः शश्वद्‌रामकृष्णौ सुरेश्वरौ ॥ प्रद्युम्नाद्यैः सयदुभी रेजतुर्मैथिलेश्वर ॥४८॥

śrīnārada uvāca - duryodhane gate tatra hāhākāro mahānabhūt || tadā devavrato bhīṣmo gāṃgeyaḥ prayayau tvaram ||1|| yadūnāṃ paśyatāṃ teṣāṃ dhanuṣṭaṅkārayanmuhuḥ || bhasmīkartuṃ yadubalaṃ vanaṃ vahniriva jvalan ||2|| sarvadharmabhṛtāṃ śreṣṭho mahābhāgavataḥ kaviḥ || vīrayūthāgraṇīryena rāmo'pi yudhi toṣitaḥ ||3|| śirastrī mukuṭī gauraḥ sitaśmaśruḥ pitāmahaḥ || yathā ṣoḍaśavarṣīyo yuddhāntaṃ vicaranbalāt ||4|| bāṇairnipātayāmāsāniruddhasya balaṃ mahat || kariṇaśchinnaśiraso hayāste bhinnakaṃdharāḥ ||5|| khaḍgahastā bhinnabāṇaiḥ pattayo'pi dvidhābhavan || rathāścūrṇīkṛtā yena hatasūtāśvanāyakāḥ ||6|| adhomukhā ūrdhvamukhāśchinnapādā nṛpātmajāḥ || khaḍgahastadhanurhastāḥ patitāśchinnabāhavaḥ ||7|| kecidvai chinnakavacā nipeturbhūmimaṇḍale || aśvairvīrairrathairnāgaiḥ patitaiḥ svarṇabhūṣitaiḥ ||8|| yuddhamaṇḍalamāreje vanaṃ vṛkṣairhatairyathā || śastradaṃtā bāṇakeśā dhvajavastrā karistanā ||9|| rathāṃgakuśalā rājanmahāmārīva bhūrbabhau || kṣatajasrāvasaṃbhūtā rathāśvanaravāhinī ||10|| āpagābhūnmahādurgā narairvaitaraṇī yathā || kūṣmāṇḍonmādavetālā nadanto bhairavaṃ svanam ||11|| haramālārthamāgatya jagṛhurnṛśirāṃsi ca || rathenātipatākenāniruddho dhanvināṃ varaḥ ||12|| svabalaṃ patitaṃ dṛṣṭvā prāgād‌bhīṣmaṃ mṛdhe mahān || pralayābdhimahāvartabhīmasaṃgharṣanādinīm ||13|| dhanurjyāṃ tasya ciccheda bāṇenaikena kārṣṇijaḥ || tuṇḍayā tīkṣṇayā rājan garuḍaḥ sarpiṇīṃ yathā ||14|| bhīṣmo'nyaddhanurādāya sajjaṃ kṛtvā tadātmavān || sarveṣāṃ paśyatāṃ tatra brahmāstraṃ saṃdadhe mṛdhe ||15|| tataḥ prāduṣkṛtaṃ tejaḥ pracaṇḍaṃ vīkṣya mādhavaḥ || svabalasyāpi rakṣārthaṃ brahmāstraṃ saṃdadhe svayam ||16|| dvādaśādityasaṃkāśe yuyudhāte parasparam || trīṃllokāndahatī dvīpe'niruddhastaṃ jahāra ha ||17|| gāṃgeyasyāpi kodaṇḍaṃ taḍidvarṇaṃ yadūttamaḥ || ciccheda sāyakaiḥ sūryo nīhāramīva raśmibhiḥ ||18|| bhīṣmo gṛhītvātha gadāṃ lakṣabhāramayīṃ dṛḍhām || prāhiṇodaniruddhāya siṃhanādaṃ tadākarot ||19|| gṛhītvā vāmahastena garutmāniva pannagīm || pradyumno bhagavānsākṣātprāhiṇotsvagadāṃ hṛdi ||20|| gadāprahāravyathito mūrcchitaḥ patito rathāt || babhau sūryo yathā''kāśād‌gāṃgeyo mṛdhamaṇḍale ||21|| kṛpācāryo'pi tatraivāniruddhāya mahātmane || śaktiṃ cikṣepa sahasā ruṣā prasphuritādharaḥ ||22|| dīptimānkṛṣṇaputrastu pathi ciccheda tāṃ nṛpa || khaḍgena śitadhāreṇa kuvākyeneva mitratām ||23|| droṇācāryo mahābāhurbhānūpari ruṣānvitaḥ || cikṣepa pārvataṃ cāstraṃ dhanuṣṭaṅkārayanmuhuḥ ||24|| pataṃtaḥ parvatā vyomnaścūrṇayaṃto dviṣad‌balam || teṣāṃ pātena rājendra hāhākāro mahānabhūt ||25|| tadā hareḥ suto bhānurvāyavyāstraṃ samādadhe || tadvātenādrayaḥ sarve uḍḍītā hyabhavan raṇāt ||26|| bāhlīkastu tadā kruddho vahnyastraṃ saṃdadhe tataḥ || bhasmībhūtaṃ balaṃ jātaṃ vahnineva mahadvanam ||27|| pārjanyamādade tatra sāmbo jāṃbavatīsutaḥ || tena śāṃtiṃ gato vahnirjñāneneva tvahaṃkṛtiḥ ||28|| karṇastato madhuṃ hitvā sāmbopari ruṣānvitaḥ || jaghāna bāṇaviṃśatyā jagarja ghanavad‌balī ||29|| tad‌bāṇaiḥ sarathaḥ sāṃbo babhrāma ghaṭikādvayam || krośaṃ punaḥ prapatitaḥ kiṃcidvyākulamānasaḥ ||30|| punargadāṃ samādāya rathaṃ tyaktvā sametya saḥ || tatāḍa gadayā karṇaṃ sāṃbo jāṃbavīsutaḥ ||31|| gadāprahāravyathitaḥ patito dharaṇītale || mūrcchāṃ prāpa raṇe rājankarṇo vīro mahābalaḥ ||32|| sāmbo'pi svadhanurnītvā rathamāruhya vegataḥ || śalaṃ jaghāna viṃśatyā somadattaṃ ca paṃcabhiḥ ||33|| drauṇiṃ ca daśabhirbāṇairdhaumyaṃ ṣoḍaśabhistathā || lakṣmaṇaṃ daśabhistatra śakuniṃ pañcabhistathā ||34|| duḥśāsanaṃ ca viṃśatyā viṃśatyā saṃjayaṃ pṛthak || bhūriṃ bāṇaśatai rājanyajñaketuṃ śataiḥ śitaiḥ ||35|| bāṇairjaghāna samare jagarja ghanavad‍balī || daśabhirdaśabhirnetṝnekaikena gajān hayān ||36|| pañcabhiḥ pañcabhirvīrān bāṇaiḥ sāṃbastatāḍa ha || vīkṣya jāṃbavatīsūnoḥ sāṃbasya karalāghavam ||37|| sve pare sainikāḥ sarve vismayaṃ paramaṃ gatāḥ || tadā bhīṣmaḥ samutthāya gṛhītvā dhanuruttamam ||38|| ciccheda daśabhirbāṇaiḥ sāṃbakodaṇḍamuttamam || bhīṣmo mahābalo vīro droṇācāryaśca sāyakaiḥ ||39|| karṇaḥ sadyo yadubalaṃ jaghnurjñānaṃ yathā guṇāḥ || duryodhanaḥ punaryoddhuṃ rathamāruhya mānadaḥ ||40|| akṣauhiṇībhirdaśabhirnādayannāyayau mṛdhe ||41|| devau puraṇau puruṣau tadāvi- rbabhūvaturmaithila rāmakṛṣṇau || suparṇatāladhvajaśāliyānau pradyotayantau paritau hi śastau ||42|| tadā jayārāvasamākulāḥ surā gaṃdharvamukhyāśca jagurmanoharam || suranakā duṃdubhayo vineduḥ śrīlājapuṣpairvavṛṣuḥ surastriyaḥ ||43|| tadaiva nemuryadavaḥ pareśvarau duryodhanādyāḥ kuravastu sarvataḥ || nighāya śastrāṇi dadurbaliṃ paraṃ sarve prasannāḥ kṛtahastasaṃpuṭāḥ ||44|| pradyumnamukhyān svasutān madoddhatān nirbhartsya vāgbhiḥ parameśvaro hariḥ || praṇamya devavratamukhyakauravān sametya duryodhanamūcatuḥ parau ||45|| śrīrāmakṛṣṇāvūcatuḥ - rājan yadebhiḥ kila bālabuddhibhi- statkṣamyatāṃ mā bhava durmanāḥ svataḥ || yadā tu kiṃcitparuṣaṃ prakīrtitaṃ prakīrtatāṃ nau bhavatāṃ nṛpeśvara ||46|| mābhūtkurūṇāṃ bhuvi yādavānāṃ kadāpi kiṃcitkalireva rājan || sambandhino jñātaya eva sarve nicaulavastrāṃtaravatpriyārthāḥ ||47|| śrīnārada uvāca - pūjitau kurubhiḥ śaśvad‌rāmakṛṣṇau sureśvarau || pradyumnādyaiḥ sayadubhī rejaturmaithileśvara ||48||