Chapter 31

श्रीनारद ऊचुः - इत्थं तु रम्यकं खंडं जित्वा कार्ष्णिर्महाबलः ॥ सुमेरोः पूर्वदिग्भागे केतुमालं जगाम ह ॥१॥ तस्य सीमागिरिः साक्षान्माल्यवान्नाम मैथिल ॥ चतुर्नाम्नी यत्र गंगा महापातकनाशिनी ॥२॥ गिरेर्माल्यावतः पार्श्वे पुरी मन्मथशालिनी ॥ रत्‍नप्राकारसौधेश्च देवधानीव शोभिता ॥३॥ यत्र वै पुरुषा राजन्कामदेवसमप्रभाः ॥ शारदेन्दीवरश्यामाः पद्मपत्रनिभेक्षणाः ॥४॥ पीतांबरधरा नार्यः पुष्पहारमनोहराः ॥ क्रीडंति कंदुकैर्यत्र कामिन्यो नवयौवनाः ॥५॥ यद्देहामोदपवनो मत्तालिकुलनादितः ॥ गंधीकरोति भूभागं समन्ताच्छतयोजनाम् ॥६॥ तत्पुरीवासिनो लोका निर्गतास्ते बहुश्रुतः ॥ जगुर्यशः श्रीमुरारेः प्रद्युम्नस्यापि शृण्वताः ॥७॥ केतुमालवासिन ऊचुः - आसीत्तु शेषशयनो जगदार्त्तिहारी साक्षात्प्रधानपुरुषेश्वर आदिदेवः ॥ यः प्रार्थितः सुरवरैर्भुवनावनाय तस्मै नमो भगवते पुरुषोत्तमाय ॥८॥ जातो गतः पितृगृहात्पितरौ विमोक्ष्य नंदालयं शिशुतनुः स तु नंदपत्‍न्या ॥ संलालितः सघृणया बहुमंगलश्रीः प्राणप्रहारमकरोत्किल पूतनायाः ॥९॥ बालो बभञ्ज शकटं शयनं प्रकुर्व- न्दैत्यं निपात्य महदद्‌भुतकं च पृष्ठे ॥ मात्रे प्रदर्श्य निजरूपमलंकृतोऽभू- द्‌गर्गेण संकथितसुंदरभाग्यलक्ष्मीः ॥१०॥ संलालितो व्रजजनैर्नवनीतचौरः श्यामो मनोहरवपुर्मृदुलः स बालः ॥ भित्वा जघास दधिपात्रमतीव दध्नो वृक्षौ बभंज जननीलघुदामबद्धः ॥११॥ वृंदावने स विचरन् सह वत्सगोपै- र्वत्सासुरं च विनिपात्य कपित्थवृक्षैः ॥ सद्यो विगृह्य खरतुण्डपुटे च दोर्भ्यां दैत्यं ददार स बकं तृणवत्तटिन्याम् ॥१२॥ संधारयंश्च शिशुभिर्बहुवत्ससंघान् वेणुं क्वणन्मदनमोहनवेषभृद्यः ॥ गोपानघासुरमुखे प्रहिताञ्जुगोप गोगोपवत्सपवपुः स चकार सद्यः ॥१३॥ क्षेत्रज्ञ आत्मपुरुषो भगवाननंतः पूर्णः प्रधानपुरुषेश्वर आदिदेवः ॥ धृत्वा वपुः स विहरन्व्रजबालकेषु सम्मोहयन्विधिमजो विचचार कृष्णः ॥१४॥ चिक्षेप धेनुकमसौ बलिनं बलेन ताले प्रगृह्य सहसा फणिकालियाख्यम् ॥ बभ्राम वह्निमपिबद्दनुजं प्रलंबं सद्यो जघान स बली दृढमुष्टिना च ॥१५॥ संचारयन्व्रजवधूर्मधुरं क्वणन् यो वेणुं वने व्रजवधूनिजगीतकीर्तिः ॥ दिव्यांबराणि स जहार वरांगनानां विप्रांगनाभिरभितः कृतभक्तभोजः ॥१६॥ देवे च वर्षति पशून्कृपया रिरक्षु- र्गोवर्धनं प्रकृतबाल इवोच्छिलींध्रम् ॥ बिभ्रद्‌गिरिं स गजराडिव कंजमेक- हस्ते शचीपतिवचोभिरतः स्तुतोऽभूत् ॥१७॥ नन्दं जुगोप वरुणात्स्वजनाय लोकं दिव्यं परं च तमसो दिवि दर्शयित्वा ॥ श्रीरासमण्डलगतो व्रजसुन्दरीणां रेमे पुलिन्दतटिनीपुलिनेऽङ्‌गनाभिः ॥१८॥ मानं हरन्मदनयौवनमानिनीना- मंतर्दधे व्रजवधूनिजगीतकीर्तिः ॥ स्रग्वी मनोहरवपुर्विरहातुराणां साक्षाद्धरिर्मदनमोहन आविरासीत् ॥१९॥ वृन्दावने शबरराजवरांगनाभि- र्विष्णुर्विभूतिभिरिव द्युभिरादिदेवः ॥ रेमे स्तुतः सुरवरैः स च रासरंगे केयूरकुण्डलकिरीटविटंकवेषः ॥२०॥ नंदं विमोक्ष्य फणिने प्रददौ च मोक्षं दिव्यं मणिं स च जहार ह शंखचूडात् ॥ गोपस्तुतो वृषभरूपधरं ह्यरिष्टं भूमौ निपात्य निजघान करेण शृङ्गे ॥२१॥ कंसः परं भयमवाप च तेन केशी संप्रेषितः सघनमेघवपुः प्रचंडः ॥ उत्सृज्य तं च तरसा पुनरापतंतं श्रीबाहुना मुखगतेन जघान कृष्णः ॥२२॥ यो नारदेन बहुवर्णितभाग्यलक्ष्मी- र्व्योमसुरो व्यसुरकारि परेण येन ॥ अक्रूरवर्णितमहोदय आदिदेवो गोपीजनातिविरहातुरचित्तचौरः ॥२३॥ श्वाफल्कये हितकराय निजं स्वरुप- मंतर्दधे जलचये स च दर्शयित्वा ॥ स प्राप तत्र मथुरोपवनं परेशो गोपालकैश्च सबलो मथुरां ददर्श ॥२४॥ स्वैरं चरन्मधुपुरे रजकं निकृत्य कृष्णः प्रदाय च वरानथ वायकाय ॥ मालाकृतं समनुकंप्य चकार कुब्जा- मृज्वीं धनुश्च सहसा नमयन्बभंज ॥२५॥ द्वारि द्विपञ्च विनिहत्य नरेन्द्र मल्लौ हत्वा प्रगृह्य विनिपात्य स रंगभूमौ ॥ कंसं हरिस्तु पितरावथ मोचयित्वा बंधान्नृपं पुरि चकार महोग्रसेनम् ॥२६॥ नंदं प्रसाद्य बहुदानकरो यदूस्ता- नाहूय तर्प्य सुधनैश्च निवेदयित्वा ॥ विद्यामधीत्य स ददौ प्रमृतं ह्यपत्यं कृत्वा वधं दनुजपञ्चजनस्य कृष्णः ॥२७॥ गोपीजनान्समनुगृह्य स चोद्धवेना- क्रूरेण हास्तिनपुरे त्वथ पांडुपुत्रान् ॥ कृष्णो विजित्य बलिनं च जरासुतं च भस्मीचकार मुचकुन्ददृशाऽऽत्मकालम् ॥२८॥ निर्माय चाद्‍भुतपुरं स्थितयेऽत्र कृष्णो निन्ये च कुण्डिनपुरात्किल भीष्मकन्याम् ॥ पुत्रेण शंबरमरिं निजघान चादाद्‌- राज्ञे मणीं युधि विजित्य स ऋक्षराजम् ॥२९॥ भामापतिः स च शिरः शतधन्वनस्तु हृत्वा ह्युवाह सवितुश्च सुतां परेशः ॥ आवंत्यराजतनुजां स जहार कृष्णः सत्यां स्वयंवरगृहे वृषभान्दमित्वा ॥३०॥ कैकेयराजतनुजां स जहार भद्रां श्रीलक्ष्मणामखिलभद्रपते सुतां च ॥ भौमं विजित्य सबलं युधि शस्त्रसंघै- र्निन्ये च षोडश-सहस्रवरांगनाश्च ॥३१॥ भामेच्छया सुरतरुं च सभां सुधर्मां शक्रं विजित्य स जहार कलत्रमित्रः ॥ यो रुक्मिणं च निजघान बलेन गोष्ठ्यां बाणस्य बाहुनिचयं शतधाच्छिनत्सः ॥३२॥ तेनोग्रसेनक्रतवेऽथ जगद्विजेतुं संप्रेषितो निजसुतः किल शंबरारिः ॥ योऽत्रागतो भुवि विजित्य नृपान्समस्तान् श्रीकेतुमालपतये च नमोऽस्तु तस्मै ॥३३॥ श्रीनारद उवाच - प्रसन्नः श्रीहरिः कार्ष्णिः कुंडले कटकानि च ॥ हीरान् मणीन् गजानश्वान् ददौ तेभ्यो महामनाः ॥३४॥ पुर्यां मन्मथशालिन्यां व्यतिसंवत्सरो महान् ॥ प्रद्युम्नाय बलिं प्रादान्नमस्कृत्य प्रजापतिः ॥३५॥ अथ कार्ष्णिर्महाबाहुर्दिव्यं कामवनं ययौ ॥ जनैरगम्यं गम्यं च प्रजापतिदुहितृभिः ॥३६॥ सुंदरं मन्मथाक्रीडं वृतं कामास्त्रतेजसा ॥ नारीणां यत्र पतति व्यसुर्गर्भो न वत्सरम् ॥३७॥ तदा परात्कामवनाद्विनिर्गतः श्रीपुष्पधन्वा नृप पंचसायकः ॥ पीताम्बरश्यामतनुर्मनोहर- स्ततान कोदंडगुणध्वनिं स्मरः ॥३८॥ यद्‌बाणतो यादवपुंगवाः स्वतः ससैनिकाः साश्वगजाः पदातिभिः ॥ निपेतुरारात्किल कामविह्वला- स्तद्‌बाणवेगस्य न वर्णनं भवेत् ॥३९॥ अथाशु कार्ष्णिर्जगदीश्वरेश्वरः प्रलीनतां प्राप जले जलं यथा ॥ सद्यो विसिस्मुर्यदवः ससैनिका विज्ञाय पूर्णं नृप रुक्मिणीसुतम् ॥४०॥

śrīnārada ūcuḥ - itthaṃ tu ramyakaṃ khaṃḍaṃ jitvā kārṣṇirmahābalaḥ || sumeroḥ pūrvadigbhāge ketumālaṃ jagāma ha ||1|| tasya sīmāgiriḥ sākṣānmālyavānnāma maithila || caturnāmnī yatra gaṃgā mahāpātakanāśinī ||2|| girermālyāvataḥ pārśve purī manmathaśālinī || rat‍naprākārasaudheśca devadhānīva śobhitā ||3|| yatra vai puruṣā rājankāmadevasamaprabhāḥ || śāradendīvaraśyāmāḥ padmapatranibhekṣaṇāḥ ||4|| pītāṃbaradharā nāryaḥ puṣpahāramanoharāḥ || krīḍaṃti kaṃdukairyatra kāminyo navayauvanāḥ ||5|| yaddehāmodapavano mattālikulanāditaḥ || gaṃdhīkaroti bhūbhāgaṃ samantācchatayojanām ||6|| tatpurīvāsino lokā nirgatāste bahuśrutaḥ || jaguryaśaḥ śrīmurāreḥ pradyumnasyāpi śṛṇvatāḥ ||7|| ketumālavāsina ūcuḥ - āsīttu śeṣaśayano jagadārttihārī sākṣātpradhānapuruṣeśvara ādidevaḥ || yaḥ prārthitaḥ suravarairbhuvanāvanāya tasmai namo bhagavate puruṣottamāya ||8|| jāto gataḥ pitṛgṛhātpitarau vimokṣya naṃdālayaṃ śiśutanuḥ sa tu naṃdapat‍nyā || saṃlālitaḥ saghṛṇayā bahumaṃgalaśrīḥ prāṇaprahāramakarotkila pūtanāyāḥ ||9|| bālo babhañja śakaṭaṃ śayanaṃ prakurva- ndaityaṃ nipātya mahadad‌bhutakaṃ ca pṛṣṭhe || mātre pradarśya nijarūpamalaṃkṛto'bhū- d‌gargeṇa saṃkathitasuṃdarabhāgyalakṣmīḥ ||10|| saṃlālito vrajajanairnavanītacauraḥ śyāmo manoharavapurmṛdulaḥ sa bālaḥ || bhitvā jaghāsa dadhipātramatīva dadhno vṛkṣau babhaṃja jananīlaghudāmabaddhaḥ ||11|| vṛṃdāvane sa vicaran saha vatsagopai- rvatsāsuraṃ ca vinipātya kapitthavṛkṣaiḥ || sadyo vigṛhya kharatuṇḍapuṭe ca dorbhyāṃ daityaṃ dadāra sa bakaṃ tṛṇavattaṭinyām ||12|| saṃdhārayaṃśca śiśubhirbahuvatsasaṃghān veṇuṃ kvaṇanmadanamohanaveṣabhṛdyaḥ || gopānaghāsuramukhe prahitāñjugopa gogopavatsapavapuḥ sa cakāra sadyaḥ ||13|| kṣetrajña ātmapuruṣo bhagavānanaṃtaḥ pūrṇaḥ pradhānapuruṣeśvara ādidevaḥ || dhṛtvā vapuḥ sa viharanvrajabālakeṣu sammohayanvidhimajo vicacāra kṛṣṇaḥ ||14|| cikṣepa dhenukamasau balinaṃ balena tāle pragṛhya sahasā phaṇikāliyākhyam || babhrāma vahnimapibaddanujaṃ pralaṃbaṃ sadyo jaghāna sa balī dṛḍhamuṣṭinā ca ||15|| saṃcārayanvrajavadhūrmadhuraṃ kvaṇan yo veṇuṃ vane vrajavadhūnijagītakīrtiḥ || divyāṃbarāṇi sa jahāra varāṃganānāṃ viprāṃganābhirabhitaḥ kṛtabhaktabhojaḥ ||16|| deve ca varṣati paśūnkṛpayā rirakṣu- rgovardhanaṃ prakṛtabāla ivocchilīṃdhram || bibhrad‌giriṃ sa gajarāḍiva kaṃjameka- haste śacīpativacobhirataḥ stuto'bhūt ||17|| nandaṃ jugopa varuṇātsvajanāya lokaṃ divyaṃ paraṃ ca tamaso divi darśayitvā || śrīrāsamaṇḍalagato vrajasundarīṇāṃ reme pulindataṭinīpuline'ṅ‌ganābhiḥ ||18|| mānaṃ haranmadanayauvanamāninīnā- maṃtardadhe vrajavadhūnijagītakīrtiḥ || sragvī manoharavapurvirahāturāṇāṃ sākṣāddharirmadanamohana āvirāsīt ||19|| vṛndāvane śabararājavarāṃganābhi- rviṣṇurvibhūtibhiriva dyubhirādidevaḥ || reme stutaḥ suravaraiḥ sa ca rāsaraṃge keyūrakuṇḍalakirīṭaviṭaṃkaveṣaḥ ||20|| naṃdaṃ vimokṣya phaṇine pradadau ca mokṣaṃ divyaṃ maṇiṃ sa ca jahāra ha śaṃkhacūḍāt || gopastuto vṛṣabharūpadharaṃ hyariṣṭaṃ bhūmau nipātya nijaghāna kareṇa śṛṅge ||21|| kaṃsaḥ paraṃ bhayamavāpa ca tena keśī saṃpreṣitaḥ saghanameghavapuḥ pracaṃḍaḥ || utsṛjya taṃ ca tarasā punarāpataṃtaṃ śrībāhunā mukhagatena jaghāna kṛṣṇaḥ ||22|| yo nāradena bahuvarṇitabhāgyalakṣmī- rvyomasuro vyasurakāri pareṇa yena || akrūravarṇitamahodaya ādidevo gopījanātivirahāturacittacauraḥ ||23|| śvāphalkaye hitakarāya nijaṃ svarupa- maṃtardadhe jalacaye sa ca darśayitvā || sa prāpa tatra mathuropavanaṃ pareśo gopālakaiśca sabalo mathurāṃ dadarśa ||24|| svairaṃ caranmadhupure rajakaṃ nikṛtya kṛṣṇaḥ pradāya ca varānatha vāyakāya || mālākṛtaṃ samanukaṃpya cakāra kubjā- mṛjvīṃ dhanuśca sahasā namayanbabhaṃja ||25|| dvāri dvipañca vinihatya narendra mallau hatvā pragṛhya vinipātya sa raṃgabhūmau || kaṃsaṃ haristu pitarāvatha mocayitvā baṃdhānnṛpaṃ puri cakāra mahograsenam ||26|| naṃdaṃ prasādya bahudānakaro yadūstā- nāhūya tarpya sudhanaiśca nivedayitvā || vidyāmadhītya sa dadau pramṛtaṃ hyapatyaṃ kṛtvā vadhaṃ danujapañcajanasya kṛṣṇaḥ ||27|| gopījanānsamanugṛhya sa coddhavenā- krūreṇa hāstinapure tvatha pāṃḍuputrān || kṛṣṇo vijitya balinaṃ ca jarāsutaṃ ca bhasmīcakāra mucakundadṛśā''tmakālam ||28|| nirmāya cād‍bhutapuraṃ sthitaye'tra kṛṣṇo ninye ca kuṇḍinapurātkila bhīṣmakanyām || putreṇa śaṃbaramariṃ nijaghāna cādād‌- rājñe maṇīṃ yudhi vijitya sa ṛkṣarājam ||29|| bhāmāpatiḥ sa ca śiraḥ śatadhanvanastu hṛtvā hyuvāha savituśca sutāṃ pareśaḥ || āvaṃtyarājatanujāṃ sa jahāra kṛṣṇaḥ satyāṃ svayaṃvaragṛhe vṛṣabhāndamitvā ||30|| kaikeyarājatanujāṃ sa jahāra bhadrāṃ śrīlakṣmaṇāmakhilabhadrapate sutāṃ ca || bhaumaṃ vijitya sabalaṃ yudhi śastrasaṃghai- rninye ca ṣoḍaśa-sahasravarāṃganāśca ||31|| bhāmecchayā surataruṃ ca sabhāṃ sudharmāṃ śakraṃ vijitya sa jahāra kalatramitraḥ || yo rukmiṇaṃ ca nijaghāna balena goṣṭhyāṃ bāṇasya bāhunicayaṃ śatadhācchinatsaḥ ||32|| tenograsenakratave'tha jagadvijetuṃ saṃpreṣito nijasutaḥ kila śaṃbarāriḥ || yo'trāgato bhuvi vijitya nṛpānsamastān śrīketumālapataye ca namo'stu tasmai ||33|| śrīnārada uvāca - prasannaḥ śrīhariḥ kārṣṇiḥ kuṃḍale kaṭakāni ca || hīrān maṇīn gajānaśvān dadau tebhyo mahāmanāḥ ||34|| puryāṃ manmathaśālinyāṃ vyatisaṃvatsaro mahān || pradyumnāya baliṃ prādānnamaskṛtya prajāpatiḥ ||35|| atha kārṣṇirmahābāhurdivyaṃ kāmavanaṃ yayau || janairagamyaṃ gamyaṃ ca prajāpatiduhitṛbhiḥ ||36|| suṃdaraṃ manmathākrīḍaṃ vṛtaṃ kāmāstratejasā || nārīṇāṃ yatra patati vyasurgarbho na vatsaram ||37|| tadā parātkāmavanādvinirgataḥ śrīpuṣpadhanvā nṛpa paṃcasāyakaḥ || pītāmbaraśyāmatanurmanohara- statāna kodaṃḍaguṇadhvaniṃ smaraḥ ||38|| yad‌bāṇato yādavapuṃgavāḥ svataḥ sasainikāḥ sāśvagajāḥ padātibhiḥ || nipeturārātkila kāmavihvalā- stad‌bāṇavegasya na varṇanaṃ bhavet ||39|| athāśu kārṣṇirjagadīśvareśvaraḥ pralīnatāṃ prāpa jale jalaṃ yathā || sadyo visismuryadavaḥ sasainikā vijñāya pūrṇaṃ nṛpa rukmiṇīsutam ||40||