Chapter 12

श्रीनारद उवाच - अर्णवं दक्षिणं स्नात्वा प्रद्युम्नो यादवाधिपः ॥ उशीनरांस्ततो जेतुमाजगाम बलैः सह ॥१॥ कोटिशः कोटिशो गावो यत्र देशे चरंति हि ॥ गोपालमंडलैर्युक्ता व्रजंत्यो भव्यमूर्तयः ॥२॥ औशीनराः क्षीरपाना गौरवर्णा मनोहराः ॥ हय्यंगवीनमादाय ते ययुः कार्ष्णिसंमुखे ॥३॥ तैः पूजितः शम्बरारिर्ददौ तेभ्यो महाधनम् ॥ गजान् रथान् हयान् रत्‍नवस्त्रभूषादि हर्षितः ॥४॥ चंपावती नाम पुरी मणिरत्‍नसमन्विता ॥ विराजते यत्र नृपैः सर्पैर्भोगवती यथा ॥५॥ चंपावतीपतिर्वीरो नाम्ना हेमांगदो नृपः ॥ नीत्वा बलिं समेत्याशु श्रीकार्ष्णिं प्रणनाम ह ॥६॥ तस्मै तुष्टः शंबरारिर्मालां किंजल्किनीं ददौ ॥ सहस्रदलशोभाढ्यं पद्मं दिव्यं ददौ पुनः ॥७॥ अथ कार्ष्णिर्महाबाहुः स्वसैन्यपरिवारितः ॥ विदर्भान्प्रययौ धन्वी दुंदुभीन्नादयन्मुहुः ॥८॥ भीष्मकः कुंडिनपतिरागतं रुक्मिणीसुतम् ॥ आनीय पूजयामास ससैन्यं बहुभिर्धनैः ॥९॥ मातामहं ततो नत्वा रुक्मिणीनंदनो बली ॥ कुंतदेशांश्च दरदान्प्रययौ यादवेश्वरः ॥१०॥ मलयाचलपाटीरवायुभिः परिसेवितः ॥ श्रीखंडकेतकीपुष्पगंधाक्ते मलयाचले ॥११॥ अगस्त्यं मुनिशार्दूलं पीताब्धिं स ददर्श ह ॥ कृतांजलिपुटः कार्ष्णिर्नमस्कृत्य महामुनिम् ॥ स्थितोऽभूदुटजे साक्षादाशीर्भिरभिनंदितः ॥१२॥ श्रीप्रद्युम्न उवाच - दृश्यं पदार्थ तु जगत्सत्यवद्वर्तते कथम् ॥ मुक्तो ब्रह्मांशको भूत्वा बद्ध्यतेऽयं कथं गुणैः ॥१३॥ एतत्प्रश्नं मम ब्रूहि नितरां मुनिसत्तम ॥ त्वं सर्वविद्दिव्यचक्षुः सर्वब्रह्मविदां वरः ॥१४॥ अगस्त्य उवाच - त्वं साक्षात्कृष्णचंद्रस्य परिपूर्णतमस्य च ॥ पुत्रोऽसि पृच्छसे मां वै लीलामात्रमिदं वचः ॥१५॥ लोकसंग्रहमेवार्थं कुर्वन्देवो हरिर्यथा ॥ तथा नृणां च कल्याणं कुर्वन्विचरसि प्रभो ॥१६॥ यथा सत्यस्य सूर्यस्य बिंबं वारिषु सत्यवत् ॥ दृश्यते सत्यवद्‍दृश्यं प्रधानपरयोस्तथा ॥१७॥ काचे मुखं गुणे सर्पं सैकते जीवनं यथा ॥ तथायं सन्देहगुणैर्बद्ध्यते प्रेक्षता स्वयम् ॥१८॥ प्रद्युम्न उवाच - कथं न बद्ध्यते देही येनोपायेन तद्वद ॥ वैराग्येण दृढेनापि ब्रूहि ब्रह्मविदां वर ॥१९॥ अगस्त्य उवाच - विवेकं यः समाश्रित्य भजेद्‍ब्रह्म सनातनम् ॥ मनोमयं जगन्मत्त्वा स व्रजेत्परमं पदम् ॥२०॥ जन्ममृत्यू शोकमोहौ जराबालयुवादयः ॥ अहं मदो व्याधिभयं दुःखं शोकः क्षुधा रतिः ॥२१॥ आधिर्भयं तस्य राजन्न भवेत कदाचन ॥ आत्मा निरीहो ह्यतनुः सर्वतश्चानहंकृतिः ॥ शुद्धो गुणाश्रयः साक्षात्परो निष्कल आत्मदृक् ॥२२॥ ज्ञानात्मकः सदा पूर्णो विदितो यो मुनीश्वरैः ॥ तं ब्रह्म परमात्मनं ज्ञात्वायं विचरेत्सुखी ॥२३॥ अस्मिञ्छयाने जागर्ति सर्वं पश्यति यः पुमान् ॥ नायं तं वेत्ति पश्यंतं न पश्यति कदाचन ॥२४॥ नभोऽग्निपवनाः कोष्ठकाष्ठप्रोद्‌गतरेणुभिः ॥ न सज्जंते गुणैर्ब्रह्म वर्णश्च स्फटिको यथा॥२५॥ लक्षणाभिर्ध्वनिव्यंग्यैर्ज्ञायते न कदाचन ॥ कुतस्तु लौकिकैर्वाक्यैस्तस्मै श्रीब्रह्मणे नमः ॥२६॥ केचित्कर्म वदंत्येनं केचित्कालं तथाऽपरे ॥ कर्तारं योगमपरे सांख्यं ब्रह्म वदंति कम् ॥२७॥ केचित्तं परमात्मानं वासुदेवं वदंति के ॥ प्रत्यक्षेणानुमानेन निगमेनात्मसंविदा ॥२८॥ विचार्य तद्‍ब्रह्म परं निःसंगो विचरेदिह ॥ यथांभसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव ॥२९॥ चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते चलतीव भूः ॥ तथा गुणानां भ्रमणो भ्रमता मनसा यतः ॥३०॥ भ्राम्यमाणः सदा राजन्करेणालातचक्रवत् ॥ करिष्यामि करोमीति ममेदं तव चाब्रुवन् ॥ त्वमहं च सुखी दुःखी सदाज्ञानविमोहितः ॥३१॥ सत्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणाः ॥ तैरिदं जगदाव्याप्तमोतप्रोतपटं यथा ॥३२॥ ऊर्ध्वं गच्छंति सत्वस्था मध्ये तिष्ठंति राजसाः ॥ जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छंति तामसाः ॥३३॥ अंधकारे गुणात्कार्ष्णे सर्पबुद्धिर्भवेद्यथा ॥ आरान्मरीचिकां वारि तथेदं मन्यते जगत् ॥३४॥ गतागतं सुखं विद्धि यथा मंडलवर्तिनाम् ॥ तथा नॄणां च तद्‍दुःखं यथा नरकवासिनाम् ॥ घनावलिर्देहगुणा अहोरात्रमृतेर्यथा ॥३५॥ यथा सार्थं तथा दृश्यं न किंचित्सर्वदैव हि ॥ पक्षे जाते यथा नीडात्पारे याते यथोडुपात् ॥३६॥ ज्ञाने प्राप्ते तथा लोकाद्दर्पणात्किं प्रयोजनम् ॥ तथा मार्गं निधायाशु विचरेत्समदृङ्‌‍मुनिः ॥३७॥ यथेन्दुरुदपात्रेषु यथाऽग्निः काष्ठसंचये ॥ तथैको भगवान्साक्षात्परमात्मा व्यवस्थितः ॥३८॥ घटे मठे यथाऽऽकाशो वर्ततेऽन्तर्बहिर्महान् ॥ तथा परात्मा निर्लिप्तो देहिषु स्वकृतेषु च ॥३९॥ यः कृष्णभक्तः शांतात्मा ज्ञाननिष्ठो विरागवान् ॥ तं न स्पृशंतीह गुणाः कानीव बिसिनीदलम् ॥४०॥ ज्ञानी सदानंदमयो बालवद्विचरेत्तनुम् ॥ न पश्यति धृतं वासो मदिरामदमत्तवत् ॥४१॥ सूर्योदये यथा वस्तु गृहे राजन् प्रदृश्यते ॥ दूरीकृत्य तथाज्ञानं साक्षात्तत्त्वं ततो बृहत् ॥४२॥ यथेन्द्रियं पृथग्द्वारैरर्थो बहुगुणाश्रयः ॥ नानेयते तथा ब्रह्म वाचिभिः शास्त्रवर्त्मभिः ॥४३॥ परं पदं वदंत्येतत्केचिद्वै वैष्णवं नृप ॥ केचिद्वै व्याप्य वैकुंठं शांतं केऽपि ततः परम् ॥४४॥ कैवल्यं तद्‍ब्रह्म केचित्परमं धाम चाव्ययम् ॥ अक्षरं च परां काष्ठां गोलोकं प्रकृतेः परम् ॥४५॥ केचिन्निकुंजं विशदं वदन्तीह पुराविदः ॥ ज्ञानवैराग्यभक्तिभ्यः प्राप्नोतीह न चान्यतः ॥४६॥ श्रीकृष्णचण्द्रस्य हरेः परस्य कैवल्यनाथस्य परात्परस्य ॥ व्रजेत्पदं श्रीपुरुषोत्तमस्य यत्प्राप्य भक्तो न निवर्ततेऽथ ॥४७॥ श्रीनारद उवाच - इति भागवतं ज्ञानं श्रुत्वा कार्ष्णिर्महामुनिम् ॥ अगस्त्यं पूजयामास भक्त्या नत्वा कृतांजलिः ॥४८॥

śrīnārada uvāca - arṇavaṃ dakṣiṇaṃ snātvā pradyumno yādavādhipaḥ || uśīnarāṃstato jetumājagāma balaiḥ saha ||1|| koṭiśaḥ koṭiśo gāvo yatra deśe caraṃti hi || gopālamaṃḍalairyuktā vrajaṃtyo bhavyamūrtayaḥ ||2|| auśīnarāḥ kṣīrapānā gauravarṇā manoharāḥ || hayyaṃgavīnamādāya te yayuḥ kārṣṇisaṃmukhe ||3|| taiḥ pūjitaḥ śambarārirdadau tebhyo mahādhanam || gajān rathān hayān rat‍navastrabhūṣādi harṣitaḥ ||4|| caṃpāvatī nāma purī maṇirat‍nasamanvitā || virājate yatra nṛpaiḥ sarpairbhogavatī yathā ||5|| caṃpāvatīpatirvīro nāmnā hemāṃgado nṛpaḥ || nītvā baliṃ sametyāśu śrīkārṣṇiṃ praṇanāma ha ||6|| tasmai tuṣṭaḥ śaṃbarārirmālāṃ kiṃjalkinīṃ dadau || sahasradalaśobhāḍhyaṃ padmaṃ divyaṃ dadau punaḥ ||7|| atha kārṣṇirmahābāhuḥ svasainyaparivāritaḥ || vidarbhānprayayau dhanvī duṃdubhīnnādayanmuhuḥ ||8|| bhīṣmakaḥ kuṃḍinapatirāgataṃ rukmiṇīsutam || ānīya pūjayāmāsa sasainyaṃ bahubhirdhanaiḥ ||9|| mātāmahaṃ tato natvā rukmiṇīnaṃdano balī || kuṃtadeśāṃśca daradānprayayau yādaveśvaraḥ ||10|| malayācalapāṭīravāyubhiḥ parisevitaḥ || śrīkhaṃḍaketakīpuṣpagaṃdhākte malayācale ||11|| agastyaṃ muniśārdūlaṃ pītābdhiṃ sa dadarśa ha || kṛtāṃjalipuṭaḥ kārṣṇirnamaskṛtya mahāmunim || sthito'bhūduṭaje sākṣādāśīrbhirabhinaṃditaḥ ||12|| śrīpradyumna uvāca - dṛśyaṃ padārtha tu jagatsatyavadvartate katham || mukto brahmāṃśako bhūtvā baddhyate'yaṃ kathaṃ guṇaiḥ ||13|| etatpraśnaṃ mama brūhi nitarāṃ munisattama || tvaṃ sarvaviddivyacakṣuḥ sarvabrahmavidāṃ varaḥ ||14|| agastya uvāca - tvaṃ sākṣātkṛṣṇacaṃdrasya paripūrṇatamasya ca || putro'si pṛcchase māṃ vai līlāmātramidaṃ vacaḥ ||15|| lokasaṃgrahamevārthaṃ kurvandevo hariryathā || tathā nṛṇāṃ ca kalyāṇaṃ kurvanvicarasi prabho ||16|| yathā satyasya sūryasya biṃbaṃ vāriṣu satyavat || dṛśyate satyavad‍dṛśyaṃ pradhānaparayostathā ||17|| kāce mukhaṃ guṇe sarpaṃ saikate jīvanaṃ yathā || tathāyaṃ sandehaguṇairbaddhyate prekṣatā svayam ||18|| pradyumna uvāca - kathaṃ na baddhyate dehī yenopāyena tadvada || vairāgyeṇa dṛḍhenāpi brūhi brahmavidāṃ vara ||19|| agastya uvāca - vivekaṃ yaḥ samāśritya bhajed‍brahma sanātanam || manomayaṃ jaganmattvā sa vrajetparamaṃ padam ||20|| janmamṛtyū śokamohau jarābālayuvādayaḥ || ahaṃ mado vyādhibhayaṃ duḥkhaṃ śokaḥ kṣudhā ratiḥ ||21|| ādhirbhayaṃ tasya rājanna bhaveta kadācana || ātmā nirīho hyatanuḥ sarvataścānahaṃkṛtiḥ || śuddho guṇāśrayaḥ sākṣātparo niṣkala ātmadṛk ||22|| jñānātmakaḥ sadā pūrṇo vidito yo munīśvaraiḥ || taṃ brahma paramātmanaṃ jñātvāyaṃ vicaretsukhī ||23|| asmiñchayāne jāgarti sarvaṃ paśyati yaḥ pumān || nāyaṃ taṃ vetti paśyaṃtaṃ na paśyati kadācana ||24|| nabho'gnipavanāḥ koṣṭhakāṣṭhaprod‌gatareṇubhiḥ || na sajjaṃte guṇairbrahma varṇaśca sphaṭiko yathā||25|| lakṣaṇābhirdhvanivyaṃgyairjñāyate na kadācana || kutastu laukikairvākyaistasmai śrībrahmaṇe namaḥ ||26|| kecitkarma vadaṃtyenaṃ kecitkālaṃ tathā'pare || kartāraṃ yogamapare sāṃkhyaṃ brahma vadaṃti kam ||27|| kecittaṃ paramātmānaṃ vāsudevaṃ vadaṃti ke || pratyakṣeṇānumānena nigamenātmasaṃvidā ||28|| vicārya tad‍brahma paraṃ niḥsaṃgo vicarediha || yathāṃbhasā pracalatā taravo'pi calā iva ||29|| cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate calatīva bhūḥ || tathā guṇānāṃ bhramaṇo bhramatā manasā yataḥ ||30|| bhrāmyamāṇaḥ sadā rājankareṇālātacakravat || kariṣyāmi karomīti mamedaṃ tava cābruvan || tvamahaṃ ca sukhī duḥkhī sadājñānavimohitaḥ ||31|| satvaṃ rajastama iti prakṛternātmano guṇāḥ || tairidaṃ jagadāvyāptamotaprotapaṭaṃ yathā ||32|| ūrdhvaṃ gacchaṃti satvasthā madhye tiṣṭhaṃti rājasāḥ || jaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchaṃti tāmasāḥ ||33|| aṃdhakāre guṇātkārṣṇe sarpabuddhirbhavedyathā || ārānmarīcikāṃ vāri tathedaṃ manyate jagat ||34|| gatāgataṃ sukhaṃ viddhi yathā maṃḍalavartinām || tathā nṝṇāṃ ca tad‍duḥkhaṃ yathā narakavāsinām || ghanāvalirdehaguṇā ahorātramṛteryathā ||35|| yathā sārthaṃ tathā dṛśyaṃ na kiṃcitsarvadaiva hi || pakṣe jāte yathā nīḍātpāre yāte yathoḍupāt ||36|| jñāne prāpte tathā lokāddarpaṇātkiṃ prayojanam || tathā mārgaṃ nidhāyāśu vicaretsamadṛṅ‌‍muniḥ ||37|| yathendurudapātreṣu yathā'gniḥ kāṣṭhasaṃcaye || tathaiko bhagavānsākṣātparamātmā vyavasthitaḥ ||38|| ghaṭe maṭhe yathā''kāśo vartate'ntarbahirmahān || tathā parātmā nirlipto dehiṣu svakṛteṣu ca ||39|| yaḥ kṛṣṇabhaktaḥ śāṃtātmā jñānaniṣṭho virāgavān || taṃ na spṛśaṃtīha guṇāḥ kānīva bisinīdalam ||40|| jñānī sadānaṃdamayo bālavadvicarettanum || na paśyati dhṛtaṃ vāso madirāmadamattavat ||41|| sūryodaye yathā vastu gṛhe rājan pradṛśyate || dūrīkṛtya tathājñānaṃ sākṣāttattvaṃ tato bṛhat ||42|| yathendriyaṃ pṛthagdvārairartho bahuguṇāśrayaḥ || nāneyate tathā brahma vācibhiḥ śāstravartmabhiḥ ||43|| paraṃ padaṃ vadaṃtyetatkecidvai vaiṣṇavaṃ nṛpa || kecidvai vyāpya vaikuṃṭhaṃ śāṃtaṃ ke'pi tataḥ param ||44|| kaivalyaṃ tad‍brahma kecitparamaṃ dhāma cāvyayam || akṣaraṃ ca parāṃ kāṣṭhāṃ golokaṃ prakṛteḥ param ||45|| kecinnikuṃjaṃ viśadaṃ vadantīha purāvidaḥ || jñānavairāgyabhaktibhyaḥ prāpnotīha na cānyataḥ ||46|| śrīkṛṣṇacaṇdrasya hareḥ parasya kaivalyanāthasya parātparasya || vrajetpadaṃ śrīpuruṣottamasya yatprāpya bhakto na nivartate'tha ||47|| śrīnārada uvāca - iti bhāgavataṃ jñānaṃ śrutvā kārṣṇirmahāmunim || agastyaṃ pūjayāmāsa bhaktyā natvā kṛtāṃjaliḥ ||48||