Chapter 43

श्रीनारद उवाच - इत्थं खंडं तु भद्राश्चं जित्वा श्रीयादवेश्वरः ॥ यदुभीः सैनिकैः सार्द्धमिलावृतमथाययौ ॥१॥ विभाति यत्रैव गिरींद्रराजो भूपद्मगोलस्य च कर्णिकेव ॥ स्फुरद्द्युतिः स्वर्णमयः सुमेरुः सुरालयो मैथिल रत्‍नसानुः ॥२॥ तं सर्वतो मंदरमेरुसुंदरौ सुपार्श्व एवं कुमुदश्चतुर्थकः ॥ विभाति सैको गिरिभिर्नगेश्वर- श्चतुष्पदार्थैश्च मनोरथा इव ॥३॥ जांबूनदं जंबुभवं हि यत्र यतः स्वतः सिद्धिभवं सुवर्णम् ॥ यत्रारुणोदाख्यनदी च जाता यद्वारिपानाद्‍भुवि नामयित्वम् ॥४॥ कदंबजा मधुधाराश्च पंच यासां तु पानेन नृणां कदापि ॥ शीतोष्णवैवर्ण्यपरिश्रमाद्या दौर्गन्ध्यभावा न भवंति राजन् ॥५॥ यदुद्‌भवाः कामदुघा नदाश्च रत्‍नान्नवासःशुभभूषणानि ॥ शय्यासनादीनि फलानि यानि दिव्यानि तानि त्वथ चार्पयंति ॥६॥ एवं च यत्रोर्ध्ववनं प्रसिद्धं संकर्षणो यत्र विराजतेऽथ ॥ शिवः सदासौ रमते प्रियाभिः स्त्रीभावतां यांति जनास्तु तत्र ॥७॥ हैमांबुजैः शीतवसंतवायुभिः काश्मीरवृक्षैश्च लवंगजालैः ॥ देवद्रुमामोदमदांधषट्‍पदै- रिलावृतं खंडमतीव रेजे ॥८॥ पश्यन् भुवं स्वर्णमयीं मनोहरां वैदूर्यरत्‍नांकुरवृंदचित्रिताम् ॥ इलावृतं पूर्णमलंकृतैः सुरै- र्विजित्य खंडं जगृहे बलिं हरिः ॥९॥ श्रीशोभनो नाम पुरा कृतेन जामातृकोऽभून्मुचुकुंदभूभृतः ॥ एकादशीं यः समुपोष्य भारते प्राप्तः स देवैः किल मंदराचले ॥१०॥ अद्यापि राज्यं कुरुते कुबेरवद्‌- राज्ञः सुतोऽसौ किल चन्द्रभागया ॥ नीत्वा बलिं देववरस्य संमुखे समाययौ मैथिल सुंदरः परः ॥११॥ प्रदक्षिणीकृत्य हरिं यदूत्तमं पादारविंदे पतितोऽथ शोभनः ॥ भक्त्या प्रणम्याशु बलिं महात्मने दत्वा ययौ मैथिल मंदराचलम् ॥१२॥ बहुलाश्व उवाच - शोभने च नृपे याते भगवान्मधुसूदनः ॥ अग्रे चकार किं देवो वद देवर्षिसत्तम ॥१३॥ श्रीनारद उवाच - सरोवरं परं दिव्यं तस्मिन्मन्दरसानुनि ॥ सौवर्णपङ्कजं वीक्ष्य किरीटी प्राह माधवम् ॥१४॥ अर्जुन उवाच - कांचनीभिर्लताभिश्च सौवर्णेः पंकजैर्वृतम् ॥ वद मां देवकीपुत्र कस्येदं कुंडमद्‌भुतम् ॥१५॥ श्रीभगवानुवाच - पृथुः पूर्वो राजराजः स्वायंभुवकुलोद्‌भवः ॥ तताप स तपो दिव्यं तस्येदं कुण्डमद्‌भुतम् ॥१६॥ अस्य पीत्वा जलं सद्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ स्नात्वा तद्धाम परमं याति पार्थ नरेतरः ॥१७॥ श्रीनारद उवाच - अत्रैव भगवान्साक्षात्तपोभूमिं जगाम ह ॥ सरूपास्तत्र नृत्यंति सर्वास्ता ह्यष्टसिद्धयः ॥१८॥ ता वीक्ष्य चोद्धवः प्राह भगवंतं सनातनम् ॥ उद्धव उवाच - कस्येयं सुतपोभूमिर्मन्दराचलसन्निधौ ॥ मूर्तिमत्यो विराजंत्यः काः स्त्रियो वद हे प्रभो ॥१९॥ श्रीभगवानुवाच - स्वायंभुवेन मनुना तपश्चात्र कृतं पुरा ॥ तस्येयं सुतपोभूमिरद्यापि श्रेयसी बहु ॥२०॥ सदात्रैव हि वर्तंते नारीरूपाष्टसिद्धयः ॥ अत्र प्राप्तस्य कस्यापि ततस्ताश्च भवंति हि ॥२१॥ अत्र क्षणेन तपसा देवत्वं याति मानवः ॥ तपोभूमेश्च माहात्म्यं वक्तुं नालं चतुर्मुखः ॥२२॥ श्रीनारद उवाच - इत्युक्त्वा भगवान्कृष्णः स्वसैन्यपरिवारितः ॥ जगाम प्रोत्कटान्देशान्दुन्दुभीन्नादयन्मुहुः ॥२३॥ हिरण्यकशिपुर्दैत्यो यत्र तेपे तपः पुरा ॥ यत्र लीलावती नाम वर्तते कांचनी पुरी ॥२४॥ लीलावतीश्वरः साक्षाद्वीतिहोत्रो हुतासनः ॥ नित्यं राज्यं प्रकुरुते मूर्तिमान् भुवि सुव्रतः ॥ २५॥ सोऽपि श्रीकृष्णचंद्राय पुरुषाय महात्मने ॥ बलिं दत्वा परां शश्वत्स्तुतिं चक्रे धनंजयः ॥२६॥ इत्थं पश्यन्देवदेवः सर्वं वर्षमिलावृतम् ॥ जगाम वेदनगरं जंबूद्वीपं मनोरमम् ॥२७॥ मूर्तिमान् यत्र निगमो दृश्यते सर्वदैव हि ॥ तत्सभायां सदा वाणी वीणापुस्तकधारिणी ॥२८॥ गायन्ती कृष्णचरितं सुभगं मंगलायनम् ॥ उर्वशीपूर्वचित्याद्या नृत्यंत्यप्सरसो नृप ॥२९॥ हावभावकटाक्षैश्च तोषयन्त्यः श्रुतीश्वरम् ॥ अहं विश्वावसुश्चैव तुंबरुश्च सुदर्शनः ॥३०॥ तथा चित्ररथो ह्येते वादित्राणि मुहुर्मुहुः ॥ वेणुवीणामृदङ्गानि मुरुयष्टियुतानि च ॥३१॥ तालदुन्दुभिभिः सार्द्धं वादयन्ति यथाविधि ॥ ह्रस्वदीर्घप्लुतोदात्तानुदात्तस्वरिता नृप ॥३२॥ सानुनासिकभेदश्च तथा निरनुनासिकः ॥ एतैरष्टादशैर्भैदैर्गीयन्ते श्रुतयः परैः ॥३३॥ मूर्तिमन्तो विराजंते तत्र वेदपुरे नृप ॥ अष्टौ तालाः स्वराः सप्त तथा ग्रामत्रयं नृप ॥३४॥ वसन्ति वेदनगरे मूर्तिमन्तः सदैव हि ॥ भैरवो मेघमल्लारो दीपको मालकंसकः ॥३५॥ श्रीरागश्चापि हिंडोलो रागाः षट् संप्रकीर्तिताः ॥ पञ्चभिश्च प्रियाभिश्च तनुजैरष्टभिः पृथक् ॥३६॥ मूर्तिमन्तस्तु ते तत्र विचरन्ति नरेश्वर ॥ भैरवो बभ्रूवर्णश्च मालकंसः शुकद्युतिः ॥३७॥ मयूरद्युतिसंयुक्तो मेघमल्लार एव हि ॥ सुवर्णाभो दीपकश्च श्रीरागोऽरुणवर्णभृत् ॥ हिंडोलो दिव्यहंसाभो राजते मिथिलेश्वर ॥३८॥ बहुलाश्व उवाच - तालानां च स्वराणां च ग्रामाणां मुनिसत्तम ॥ नृत्यानां कति भेदा वै नामभिः सहितान् वद ॥३९॥ श्रीनारद उवाच - रूपकश्चञ्चरीकश्च तालः परमठः स्मृतः ॥ विराटकमठश्चैव मल्लकश्च झटिज्जुटा ॥४०॥ निषादर्षभगांधार-षड्‍जमध्यमधैवताः ॥ पञ्चमश्चेत्यमी राजन् स्वराः सप्त प्रकीर्तिताः ॥४१॥ माधुर्यमथ गांधारं ध्रौव्यं ग्रामत्रयं स्मृतम् ॥ रासं च तांडवं नाट्यं गांधर्वं कैन्नरं तथा ॥४२॥ वैद्याधरं गौह्यकं च नृत्यमाक्रूरसं नृप ॥ हावभावानुभावैश्च दशभिश्चाष्टभेदवत् ॥४३॥ सारेगमपधनीति स्वरगम्यं पदं स्मृतम् ॥ एतत्ते कथितं राजन् किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥४४॥

śrīnārada uvāca - itthaṃ khaṃḍaṃ tu bhadrāścaṃ jitvā śrīyādaveśvaraḥ || yadubhīḥ sainikaiḥ sārddhamilāvṛtamathāyayau ||1|| vibhāti yatraiva girīṃdrarājo bhūpadmagolasya ca karṇikeva || sphuraddyutiḥ svarṇamayaḥ sumeruḥ surālayo maithila rat‍nasānuḥ ||2|| taṃ sarvato maṃdaramerusuṃdarau supārśva evaṃ kumudaścaturthakaḥ || vibhāti saiko giribhirnageśvara- ścatuṣpadārthaiśca manorathā iva ||3|| jāṃbūnadaṃ jaṃbubhavaṃ hi yatra yataḥ svataḥ siddhibhavaṃ suvarṇam || yatrāruṇodākhyanadī ca jātā yadvāripānād‍bhuvi nāmayitvam ||4|| kadaṃbajā madhudhārāśca paṃca yāsāṃ tu pānena nṛṇāṃ kadāpi || śītoṣṇavaivarṇyapariśramādyā daurgandhyabhāvā na bhavaṃti rājan ||5|| yadud‌bhavāḥ kāmadughā nadāśca rat‍nānnavāsaḥśubhabhūṣaṇāni || śayyāsanādīni phalāni yāni divyāni tāni tvatha cārpayaṃti ||6|| evaṃ ca yatrordhvavanaṃ prasiddhaṃ saṃkarṣaṇo yatra virājate'tha || śivaḥ sadāsau ramate priyābhiḥ strībhāvatāṃ yāṃti janāstu tatra ||7|| haimāṃbujaiḥ śītavasaṃtavāyubhiḥ kāśmīravṛkṣaiśca lavaṃgajālaiḥ || devadrumāmodamadāṃdhaṣaṭ‍padai- rilāvṛtaṃ khaṃḍamatīva reje ||8|| paśyan bhuvaṃ svarṇamayīṃ manoharāṃ vaidūryarat‍nāṃkuravṛṃdacitritām || ilāvṛtaṃ pūrṇamalaṃkṛtaiḥ surai- rvijitya khaṃḍaṃ jagṛhe baliṃ hariḥ ||9|| śrīśobhano nāma purā kṛtena jāmātṛko'bhūnmucukuṃdabhūbhṛtaḥ || ekādaśīṃ yaḥ samupoṣya bhārate prāptaḥ sa devaiḥ kila maṃdarācale ||10|| adyāpi rājyaṃ kurute kuberavad‌- rājñaḥ suto'sau kila candrabhāgayā || nītvā baliṃ devavarasya saṃmukhe samāyayau maithila suṃdaraḥ paraḥ ||11|| pradakṣiṇīkṛtya hariṃ yadūttamaṃ pādāraviṃde patito'tha śobhanaḥ || bhaktyā praṇamyāśu baliṃ mahātmane datvā yayau maithila maṃdarācalam ||12|| bahulāśva uvāca - śobhane ca nṛpe yāte bhagavānmadhusūdanaḥ || agre cakāra kiṃ devo vada devarṣisattama ||13|| śrīnārada uvāca - sarovaraṃ paraṃ divyaṃ tasminmandarasānuni || sauvarṇapaṅkajaṃ vīkṣya kirīṭī prāha mādhavam ||14|| arjuna uvāca - kāṃcanībhirlatābhiśca sauvarṇeḥ paṃkajairvṛtam || vada māṃ devakīputra kasyedaṃ kuṃḍamad‌bhutam ||15|| śrībhagavānuvāca - pṛthuḥ pūrvo rājarājaḥ svāyaṃbhuvakulod‌bhavaḥ || tatāpa sa tapo divyaṃ tasyedaṃ kuṇḍamad‌bhutam ||16|| asya pītvā jalaṃ sadyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || snātvā taddhāma paramaṃ yāti pārtha naretaraḥ ||17|| śrīnārada uvāca - atraiva bhagavānsākṣāttapobhūmiṃ jagāma ha || sarūpāstatra nṛtyaṃti sarvāstā hyaṣṭasiddhayaḥ ||18|| tā vīkṣya coddhavaḥ prāha bhagavaṃtaṃ sanātanam || uddhava uvāca - kasyeyaṃ sutapobhūmirmandarācalasannidhau || mūrtimatyo virājaṃtyaḥ kāḥ striyo vada he prabho ||19|| śrībhagavānuvāca - svāyaṃbhuvena manunā tapaścātra kṛtaṃ purā || tasyeyaṃ sutapobhūmiradyāpi śreyasī bahu ||20|| sadātraiva hi vartaṃte nārīrūpāṣṭasiddhayaḥ || atra prāptasya kasyāpi tatastāśca bhavaṃti hi ||21|| atra kṣaṇena tapasā devatvaṃ yāti mānavaḥ || tapobhūmeśca māhātmyaṃ vaktuṃ nālaṃ caturmukhaḥ ||22|| śrīnārada uvāca - ityuktvā bhagavānkṛṣṇaḥ svasainyaparivāritaḥ || jagāma protkaṭāndeśāndundubhīnnādayanmuhuḥ ||23|| hiraṇyakaśipurdaityo yatra tepe tapaḥ purā || yatra līlāvatī nāma vartate kāṃcanī purī ||24|| līlāvatīśvaraḥ sākṣādvītihotro hutāsanaḥ || nityaṃ rājyaṃ prakurute mūrtimān bhuvi suvrataḥ || 25|| so'pi śrīkṛṣṇacaṃdrāya puruṣāya mahātmane || baliṃ datvā parāṃ śaśvatstutiṃ cakre dhanaṃjayaḥ ||26|| itthaṃ paśyandevadevaḥ sarvaṃ varṣamilāvṛtam || jagāma vedanagaraṃ jaṃbūdvīpaṃ manoramam ||27|| mūrtimān yatra nigamo dṛśyate sarvadaiva hi || tatsabhāyāṃ sadā vāṇī vīṇāpustakadhāriṇī ||28|| gāyantī kṛṣṇacaritaṃ subhagaṃ maṃgalāyanam || urvaśīpūrvacityādyā nṛtyaṃtyapsaraso nṛpa ||29|| hāvabhāvakaṭākṣaiśca toṣayantyaḥ śrutīśvaram || ahaṃ viśvāvasuścaiva tuṃbaruśca sudarśanaḥ ||30|| tathā citraratho hyete vāditrāṇi muhurmuhuḥ || veṇuvīṇāmṛdaṅgāni muruyaṣṭiyutāni ca ||31|| tāladundubhibhiḥ sārddhaṃ vādayanti yathāvidhi || hrasvadīrghaplutodāttānudāttasvaritā nṛpa ||32|| sānunāsikabhedaśca tathā niranunāsikaḥ || etairaṣṭādaśairbhaidairgīyante śrutayaḥ paraiḥ ||33|| mūrtimanto virājaṃte tatra vedapure nṛpa || aṣṭau tālāḥ svarāḥ sapta tathā grāmatrayaṃ nṛpa ||34|| vasanti vedanagare mūrtimantaḥ sadaiva hi || bhairavo meghamallāro dīpako mālakaṃsakaḥ ||35|| śrīrāgaścāpi hiṃḍolo rāgāḥ ṣaṭ saṃprakīrtitāḥ || pañcabhiśca priyābhiśca tanujairaṣṭabhiḥ pṛthak ||36|| mūrtimantastu te tatra vicaranti nareśvara || bhairavo babhrūvarṇaśca mālakaṃsaḥ śukadyutiḥ ||37|| mayūradyutisaṃyukto meghamallāra eva hi || suvarṇābho dīpakaśca śrīrāgo'ruṇavarṇabhṛt || hiṃḍolo divyahaṃsābho rājate mithileśvara ||38|| bahulāśva uvāca - tālānāṃ ca svarāṇāṃ ca grāmāṇāṃ munisattama || nṛtyānāṃ kati bhedā vai nāmabhiḥ sahitān vada ||39|| śrīnārada uvāca - rūpakaścañcarīkaśca tālaḥ paramaṭhaḥ smṛtaḥ || virāṭakamaṭhaścaiva mallakaśca jhaṭijjuṭā ||40|| niṣādarṣabhagāṃdhāra-ṣaḍ‍jamadhyamadhaivatāḥ || pañcamaścetyamī rājan svarāḥ sapta prakīrtitāḥ ||41|| mādhuryamatha gāṃdhāraṃ dhrauvyaṃ grāmatrayaṃ smṛtam || rāsaṃ ca tāṃḍavaṃ nāṭyaṃ gāṃdharvaṃ kainnaraṃ tathā ||42|| vaidyādharaṃ gauhyakaṃ ca nṛtyamākrūrasaṃ nṛpa || hāvabhāvānubhāvaiśca daśabhiścāṣṭabhedavat ||43|| sāregamapadhanīti svaragamyaṃ padaṃ smṛtam || etatte kathitaṃ rājan kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi ||44||