Chapter 16

श्रीनारद उवाच - राधावाक्यं ततः श्रुत्वा राज सर्वसखीवरा । चन्द्रानना प्रत्युवाच संविचार्य क्षणं हृदि ॥ १ ॥ चन्द्राननोवाच - परं सौभाग्यदं राधे महापुण्यं वरप्रदम् । श्रीकृष्णस्यापि लब्ध्यर्थं तुलसीसेवनं मतम् ॥ २ ॥ दृष्ट्वा स्पृष्ट्वाऽथवा ध्याता कीर्तिता नमिता स्तुता । रोपिता सिंचिता नित्यं पूजिता तुलसीष्टदा ॥ ३ ॥ नवधा तुलसीभक्तिं ये कुर्वन्ति दिने दिने । युगकोटिसहस्राणि ते यांति सुकृतं शुभे ॥ ४ ॥ यावच्छाखाप्रशाखाभिर्बीजपुष्पदलैः शुभैः । रोपिता तुलसी मर्त्यैः वर्धते वसुधातले ॥ ५ ॥ तेषां वंशेषु ये जाता ये भविष्यंति ये गताः । आकल्पयुगसाहस्रं तेषां वासो हरेर्गृहे ॥ ६ ॥ यत्फलं सर्वपत्रेषु सर्वपुष्पेषु राधिके । तुलसीदलेन चैकेन सर्वदा प्राप्यते तु तत् ॥ ७ ॥ तुलसीप्रभवैः पत्रैर्यो नरः पूजयेत् हरिम् । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवांभसा ॥ ८ ॥ सुवर्णभारशतकं रजतं यच्चतुर्गुणम् । तत्फलं समवाप्नोति तुलसीवनपालनात् ॥ ९ ॥ तुलसीकाननं राधे गृहे यस्यावतिष्ठति । तद्‌गृहं तीर्थरूपं हि न यांति यमकिंकराः ॥ १० ॥ सर्वपापहरं पुण्यं कामदं तुलसीवनम् । रोपयंति नराः श्रेष्ठास्ते न पश्यंति भास्करिम् ॥ ११ ॥ रोपणात्पालनात्सेकाद्दर्शनात्स्पर्शनान्नृणाम् । तुलसी दहते पापं वाङ्‌मनःकायसंचितम् ॥ १२ ॥ पुष्कराद्यानि तीर्थानि गंगाद्याः सरितस्तथा । वासुदेवादयो देवा वसन्ति तुलसीदले ॥ १३ ॥ तुलसीमंजरीयुक्तो यस्तु प्राणान्विमुंचति । यमोऽपि नेक्षितुं शक्तो युक्तं पापशतैरपि ॥ १४ ॥ तुलसीकाष्टजं यस्तु चंदनं धारयेन्नरः । तद्देहं न स्पृशेत्पापं क्रियमाणमपीह यत् ॥ १५ ॥ तुलसीविपिनच्छाया यत्र यत्र भवेच्छुभे । तत्र श्राद्धं प्रकर्तव्यं पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ १६ ॥ तुलस्याः सखि माहात्म्यं आदिदेवश्चतुर्मुखः । न समर्थो भवेद्वक्तुं यथा देवस्य शार्ङ्‌गिणः ॥ १७ ॥ श्रीकृष्णचंद्रचरणे तुलसीं चन्दनैर्युताम् । यो ददाति पुमान् स्त्री वा यथोक्तं फलमाप्नुयात् ॥ १८ ॥ तुलसीसेवनं नित्यं कुरु त्वं गोपकन्यके । श्रीकृष्णो वश्यतां याति येन वा सर्वदैव हि ॥ १९ ॥ श्रीनारद उवाच - इत्थं चंद्राननावाक्यं श्रुत्वा रासेश्वरी नृप । तुलसीसेवनं साक्षादारेभे हरितोषणम् ॥ २० ॥ केतकीवनमध्ये च शतहस्तं सुवर्तुलम् । उच्चैर्हेमखचिद्‌भित्ति पद्मरागतटं शुभम् ॥ २१ ॥ हरिद्धीरकमुक्तानां प्राकारेण महोल्लसत् । सर्वतस्तोलिकायुक्तं चिंतामणिसुमंडितम् ॥ २२ ॥ हेमध्वजसमायुक्तं उत्तोरणविराजितम् । हैमैर्वितानैः परितो वैजयन्तमिव स्फुरत् ॥ २३ ॥ एतादृशं श्रीतुलसीमन्दिरं सुमनोहरम् । तन्मध्ये तुलसीं स्थाप्य हरित्पल्लवशोभितम् ॥ २४ ॥ अभिजिन्नमनक्षत्रे तत्सेवां सा चकार ह । समाहूतेन गर्गेण दिष्टेन विधिना सती ॥ २५ ॥ श्रीकृष्णतोषणार्थाय भक्त्या परमया सती । इषुपूर्णां समारभ्य चैत्रपूर्णावधि व्रतम् ॥ २६ ॥ पंचामृतेन तुलसीं मासे मासे पृथक् पृथक् । उद्यापनसमारंभं वैशाखप्रतिपद्दिने ॥ २८ ॥ गर्गदिष्टेन विधिना वृषभानुसुता नृप । षट्पंचाशत्तमैर्भोगैः ब्राह्मणानां द्विलक्षकम् ॥ २९ ॥ संतर्प्य वस्त्रभूषाद्यैः दक्षिणां राधिका ददौ । दिव्यानां स्थूलमुक्तानां लक्षभारं विदेहराट् ॥ ३० ॥ कोटिभारं सुवर्णानां गर्गाचार्याय सा ददौ । शतभारं सुवर्णानां मुक्तानाञ्च तथैव हि ॥ ३१ ॥ भक्त्या परमया राधा ब्राह्मणे ब्राह्मणे ददौ । देवदुन्दुभयो नेदुः ननृतुश्चाप्सरोगणाः । तन्मन्दिरोपरि सुरा पुष्पवर्षं प्रचक्रिरे ॥ ३२ ॥ तदाऽऽविरासीत् तुलसी हरिप्रिया सुवर्णपीठोपरि शोभितासना । चतुर्भुजा पद्मपलाशवीक्षणा श्यामा फुरद्धेमकिरीटकुण्डला ॥ ३३ ॥ पीतांबराच्छादितसर्पवेणीं स्रजं दधानां नववैजयन्तीम् । खगात्समुत्तीर्य च रंगवल्ली चुचुम्ब राधां परिरभ्य बाहुभिः ॥ ३४ ॥ तुलस्युवाच - अहं प्रसनाऽस्मि कलावतीसुते तद्‌भक्तिभावेन जिता निरन्तरम् । कृतं च लोकव्यवहारसंग्रहा- त्त्वया व्रतं भामिनि सर्वतोमुखम् ॥ ३५ ॥ मनोरथस्ते सफलोऽत्र भूयाद् बुद्धीन्द्रियैश्चित्तमनोभिरग्रतः । सदानुकूलत्वमलं पतेः परं सौभाग्यमेवं परिकीर्तनीयम् ॥ ३६ ॥ एवं वदन्तीं तुलसीं हरिप्रियां नत्वाऽथ राधा वृषभानुनन्दिनी । प्रत्याह गोविन्दपदारविन्दयोः भक्तिर्भवेन्मे विदिता ह्यहैतुकी ॥ ३७ ॥ तथाऽस्तु चोक्ता तुलसी हरिप्रिया ऽथान्तर्दधे मैथिल राजसत्तम । तदैव राधा वृषभानुनन्दिनी प्रसन्नचित्ता स्वपुरे बभुव ह ॥ ३८ ॥ श्रीराधिकाख्यानमिदं विचित्रं शृणोति यो भक्तिपरः पृथिव्याम् । त्रैवर्ग्यभावं मनसा समेत्य राजन् ततो याति नरः कृतार्थाम् ॥ ३९ ॥

śrīnārada uvāca - rādhāvākyaṃ tataḥ śrutvā rāja sarvasakhīvarā | candrānanā pratyuvāca saṃvicārya kṣaṇaṃ hṛdi || 1 || candrānanovāca - paraṃ saubhāgyadaṃ rādhe mahāpuṇyaṃ varapradam | śrīkṛṣṇasyāpi labdhyarthaṃ tulasīsevanaṃ matam || 2 || dṛṣṭvā spṛṣṭvā'thavā dhyātā kīrtitā namitā stutā | ropitā siṃcitā nityaṃ pūjitā tulasīṣṭadā || 3 || navadhā tulasībhaktiṃ ye kurvanti dine dine | yugakoṭisahasrāṇi te yāṃti sukṛtaṃ śubhe || 4 || yāvacchākhāpraśākhābhirbījapuṣpadalaiḥ śubhaiḥ | ropitā tulasī martyaiḥ vardhate vasudhātale || 5 || teṣāṃ vaṃśeṣu ye jātā ye bhaviṣyaṃti ye gatāḥ | ākalpayugasāhasraṃ teṣāṃ vāso harergṛhe || 6 || yatphalaṃ sarvapatreṣu sarvapuṣpeṣu rādhike | tulasīdalena caikena sarvadā prāpyate tu tat || 7 || tulasīprabhavaiḥ patrairyo naraḥ pūjayet harim | lipyate na sa pāpena padmapatramivāṃbhasā || 8 || suvarṇabhāraśatakaṃ rajataṃ yaccaturguṇam | tatphalaṃ samavāpnoti tulasīvanapālanāt || 9 || tulasīkānanaṃ rādhe gṛhe yasyāvatiṣṭhati | tad‌gṛhaṃ tīrtharūpaṃ hi na yāṃti yamakiṃkarāḥ || 10 || sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ kāmadaṃ tulasīvanam | ropayaṃti narāḥ śreṣṭhāste na paśyaṃti bhāskarim || 11 || ropaṇātpālanātsekāddarśanātsparśanānnṛṇām | tulasī dahate pāpaṃ vāṅ‌manaḥkāyasaṃcitam || 12 || puṣkarādyāni tīrthāni gaṃgādyāḥ saritastathā | vāsudevādayo devā vasanti tulasīdale || 13 || tulasīmaṃjarīyukto yastu prāṇānvimuṃcati | yamo'pi nekṣituṃ śakto yuktaṃ pāpaśatairapi || 14 || tulasīkāṣṭajaṃ yastu caṃdanaṃ dhārayennaraḥ | taddehaṃ na spṛśetpāpaṃ kriyamāṇamapīha yat || 15 || tulasīvipinacchāyā yatra yatra bhavecchubhe | tatra śrāddhaṃ prakartavyaṃ pitṝṇāṃ dattamakṣayam || 16 || tulasyāḥ sakhi māhātmyaṃ ādidevaścaturmukhaḥ | na samartho bhavedvaktuṃ yathā devasya śārṅ‌giṇaḥ || 17 || śrīkṛṣṇacaṃdracaraṇe tulasīṃ candanairyutām | yo dadāti pumān strī vā yathoktaṃ phalamāpnuyāt || 18 || tulasīsevanaṃ nityaṃ kuru tvaṃ gopakanyake | śrīkṛṣṇo vaśyatāṃ yāti yena vā sarvadaiva hi || 19 || śrīnārada uvāca - itthaṃ caṃdrānanāvākyaṃ śrutvā rāseśvarī nṛpa | tulasīsevanaṃ sākṣādārebhe haritoṣaṇam || 20 || ketakīvanamadhye ca śatahastaṃ suvartulam | uccairhemakhacid‌bhitti padmarāgataṭaṃ śubham || 21 || hariddhīrakamuktānāṃ prākāreṇa mahollasat | sarvatastolikāyuktaṃ ciṃtāmaṇisumaṃḍitam || 22 || hemadhvajasamāyuktaṃ uttoraṇavirājitam | haimairvitānaiḥ parito vaijayantamiva sphurat || 23 || etādṛśaṃ śrītulasīmandiraṃ sumanoharam | tanmadhye tulasīṃ sthāpya haritpallavaśobhitam || 24 || abhijinnamanakṣatre tatsevāṃ sā cakāra ha | samāhūtena gargeṇa diṣṭena vidhinā satī || 25 || śrīkṛṣṇatoṣaṇārthāya bhaktyā paramayā satī | iṣupūrṇāṃ samārabhya caitrapūrṇāvadhi vratam || 26 || paṃcāmṛtena tulasīṃ māse māse pṛthak pṛthak | udyāpanasamāraṃbhaṃ vaiśākhapratipaddine || 28 || gargadiṣṭena vidhinā vṛṣabhānusutā nṛpa | ṣaṭpaṃcāśattamairbhogaiḥ brāhmaṇānāṃ dvilakṣakam || 29 || saṃtarpya vastrabhūṣādyaiḥ dakṣiṇāṃ rādhikā dadau | divyānāṃ sthūlamuktānāṃ lakṣabhāraṃ videharāṭ || 30 || koṭibhāraṃ suvarṇānāṃ gargācāryāya sā dadau | śatabhāraṃ suvarṇānāṃ muktānāñca tathaiva hi || 31 || bhaktyā paramayā rādhā brāhmaṇe brāhmaṇe dadau | devadundubhayo neduḥ nanṛtuścāpsarogaṇāḥ | tanmandiropari surā puṣpavarṣaṃ pracakrire || 32 || tadā''virāsīt tulasī haripriyā suvarṇapīṭhopari śobhitāsanā | caturbhujā padmapalāśavīkṣaṇā śyāmā phuraddhemakirīṭakuṇḍalā || 33 || pītāṃbarācchāditasarpaveṇīṃ srajaṃ dadhānāṃ navavaijayantīm | khagātsamuttīrya ca raṃgavallī cucumba rādhāṃ parirabhya bāhubhiḥ || 34 || tulasyuvāca - ahaṃ prasanā'smi kalāvatīsute tad‌bhaktibhāvena jitā nirantaram | kṛtaṃ ca lokavyavahārasaṃgrahā- ttvayā vrataṃ bhāmini sarvatomukham || 35 || manorathaste saphalo'tra bhūyād buddhīndriyaiścittamanobhiragrataḥ | sadānukūlatvamalaṃ pateḥ paraṃ saubhāgyamevaṃ parikīrtanīyam || 36 || evaṃ vadantīṃ tulasīṃ haripriyāṃ natvā'tha rādhā vṛṣabhānunandinī | pratyāha govindapadāravindayoḥ bhaktirbhavenme viditā hyahaitukī || 37 || tathā'stu coktā tulasī haripriyā 'thāntardadhe maithila rājasattama | tadaiva rādhā vṛṣabhānunandinī prasannacittā svapure babhuva ha || 38 || śrīrādhikākhyānamidaṃ vicitraṃ śṛṇoti yo bhaktiparaḥ pṛthivyām | traivargyabhāvaṃ manasā sametya rājan tato yāti naraḥ kṛtārthām || 39 ||