Chapter 7

श्रीनारद उवाच - रजकस्य शिरश्छेदं कंसो वै रक्षिणां वधम् । धनुर्भंगं ततः श्रुत्वा परं त्रासमुपागमत् ॥ १ ॥ तत्क्षणाद्‍दुर्निमित्तानि वामाङ्गस्फुरणानि च । प्रपश्यन्नङ्गभङ्गानि न निद्रां प्राप दैत्यराट् ॥ २ ॥ स्वप्ने प्रेतैः समायुक्तस्तैलाभ्यक्तो दिगंबरः । जपास्रङ्‌महिषारुढो दक्षिणाशां जगाम सः ॥ ३ ॥ प्रातःकाले समुत्थाय कार्यभारकराञ्जनान् । आहूय कारयामास मल्लक्रीडामहोत्सवम् ॥ ४ ॥ विशालाजिरसंयुक्ते हेमस्तंभसमन्विते । सभामण्डपदेशाग्रे रंगभूमिर्बभूव ह ॥ ५ ॥ वितानैर्हेमसंकाशैर्मुक्तादामविलंबिभिः । सोपानैर्हेममञ्चैश्च रंगभूमिर्बभौ नृप ॥ ६ ॥ राजमञ्चे रत्‍नमये मकरन्दार्चिते शुभे । शक्रसिंहासनं तत्र सोपबर्हणमण्डलम् ॥ ७ ॥ आतपत्रेण दिव्येन चंद्रमण्डलचारुणा । हंसाभैर्व्यजनैर्युक्तश्चामरैर्वज्रमुष्टिभिः ॥ ८ ॥ दशहस्तोच्छ्रितं शश्वद्‌विश्वकर्मविनिर्मितम् । तदारुह्य बभौ कंसोऽद्रिशृङ्गे मृगराडिव ॥ ९ ॥ गायकाः प्रजगुस्तत्र ननृतुर्वारयोषितः । नेदुर्मृदंगपटहतालभेर्यानकादयः ॥ १० ॥ राजानो मंडलेशाश्च पौरा जानपदा नृप । ददृशुर्मल्लयुद्धं ते मञ्चे मञ्चे समास्थिताः ॥ ११ ॥ चाणूरो मुष्टिकः कूटः शलस्तोशल एव च । व्यायाममुद्‌गरैर्युक्ता युयुधुस्ते परस्परम् ॥ १२ ॥ नन्दराजादयो गोपाः कंसाहूता नताननाः । दत्वा बलिं परं तस्मा एकस्मिन्मञ्च आश्रिताः ॥ १३ ॥ बाणासुरजरासन्धनरकाणां पुरान्नृप । अन्येषां शंबरादीनां सकाशाद्‍भूभुजां तथा ॥ १४ ॥ बलयश्चाययू राजन् यदुराजाय तत्र वै । अथ तौ रामकृष्णौ द्वौ मायाबालकविग्रहौ ॥ १५ ॥ मल्ललीलादर्शनार्थं ययतू रंगमंडपम् । गोमूत्रचयसिंदूरकस्तूरीपत्रभृन्मुखम् । स्रवन्मदमहामत्तं रत्‍नकुण्डलमंडितम् ॥ १६ ॥ गजं कुवलयापीडं रंगद्वारमवस्थितम् । वीक्ष्य कृष्णो महामात्रं प्राह गंभीरया गिरा ॥ १७ ॥ आकर्षयांग नागेन्द्रं मार्गं कुरु ममेच्छया । नोचेत्वां पातयिष्यामि सनागं भूमिमंडले ॥ १८ ॥ महामात्रस्तदा क्रुद्धो नोदयामास तं गजम् । चीत्कारमुत्कटं दिक्षु कुर्वन्तं नन्दसूनवे ॥ १९ ॥ गृहीत्वा तं हरिं सद्यः शुंडादण्डेन नागराट् । उज्जहार ततस्तस्मान्निर्गतो भारभृद्धरिः ॥ २० ॥ तत्पादेषु विलीनोऽभूत्प्रभ्रन्सन्नितस्ततः । वृन्दावननिकुञ्जेषु वृक्षेषु च यथा हरिः ॥ २१ ॥ करे जग्राह तं नागः शुण्डादण्डेन चांघ्रिषु । निष्पीड्य शुण्डां हस्तभ्यां हरिः पश्चाद्‌विनिर्गतः ॥ २२ ॥ तिर्यग्भूतश्च तं नागो गृहीतुमुपचक्रमे । मुष्टिना तं घातयित्वा पुरो दुद्राव माधवः ॥ २३ ॥ तमन्वधावन्नागेन्द्रो मथुरायां विदेहराट् । कोलाहले तदा जाते हरिस्तस्मादितो ययौ ॥ २४ ॥ पुच्छे गृहीत्वा तं नागं बलदेवो महाबलः । चकर्ष भुजदंडाभ्यां फणिनं गरुडो यथा ॥ २५ ॥ प्रहसन्भगवान्कृष्णो गृहीत्वा तं करे बलात् । चकर्ष भुजदण्डाभ्यां कूपरज्जुं यथा नरः ॥ २६ ॥ द्वयोराकर्षणान्नागो विह्वलोऽभून्नृपेश्वर । महामात्रास्तदा सप्त रुरुहुस्तं गजं बलात् ॥ २७ ॥ नीता गजास्तथा चान्यैः कृष्णं हंतुं शतत्रयम् । अंकुशास्फालनात्क्रुद्धं मत्तेभं पुनरागतम् ॥ २८ ॥ श्रीकृष्णो भगवान्साक्षाद्‌बलदेवस्य पश्यतः ॥ २९ ॥ शुंडादंडे संगृहीत्वा भ्रामयित्वा त्वितस्ततः । पातयामास भूपृष्ठे कमंडलुमिवार्भकः ॥ ३० ॥ दूरे प्रपतितास्तस्य महामात्रा इतस्ततः । सतां प्रपश्यतां नागः सद्यो वै निधनं गतः ॥ ३१ ॥ तज्ज्योतिः श्रीघनश्यामे लीनं जातं विदेहराट् । दंतावुत्पाट्य तस्यापि रामकृष्णौ महाबलौ । निजघ्नतुर्महामात्रान् मृगान्केसरिणो यथा ॥ ३२ ॥ द्विपे हतेऽपि ये चान्ये महामात्रा इतस्ततः । विदुद्रुवुर्यथा मेघा वर्षाकाले गते सति ॥ ३३ ॥ एवं हत्वा द्विपं गोपैः शेषैस्तैः प्रेक्षणोत्सुकैः । जयारावै रामकृष्णौ श्रमवारिमदांकितौ ॥ ३४ ॥ परिश्रमारुणमुखौ रंगं विविशतुस्त्वरम् । दंतपाणी महावेगौ यथाशामनिलानलौ ॥ ३५ ॥ मल्लाश्च मल्लं च नरा नरेंद्रं स्त्रियः स्मरं गोपगणा व्रजेशम् । पिता सुतं दंडधरं ह्यसंतो मृत्यं च कंसो विवुधा विराजम् ॥ ३६ ॥ तत्त्वं परं योगिवराश्च भोजा देवं तदा रंगगतं बलेन । पृथक् पृथग्भावनया ह्यपश्य- न्सर्वे जनास्तं परिपूर्णदेवम् ॥ ३७ ॥ हतं द्विपं वीक्ष्य च तौ महाबलौ कंसो मनस्वी भयमाप चेतसि । मंचस्थिता हर्षितमानसाश्च चंद्रं चकोरा इव ते सुखं ययुः ॥ ३८ ॥ कर्णे च कर्णं विनिधाय नागरा महोत्सुकास्ते ह्यवदन्परस्परम् । एतौ हि साक्षात्परमेश्वरौ परौ बभूवतुर्वै वसुदेवनंदनौ ॥ ३९ ॥ अहोऽतिरम्यं व्रजमंडलं परं यत्रैष साक्षाद्‌विचचार माधवः । कृत्वा हि यद्दर्शनमद्य दुर्लभं वयं कृतार्थास्तु भवेम सर्वतः ॥ ४० ॥ श्रीनारद उवाच - वदत्सु पौरलोकेषु नदत्तूर्येषु मैथिल । चाणुरस्तावुपव्रज्य रामकृष्णावुवाच ह ॥ ४१ ॥ चाणूर उवाच - हे राम हे कृष्ण युवां महाबलौ राज्ञः पुरो वै कुरुतं मृधं बलात् । प्रहर्षिते राजनि चेद्‌यदूत्तमे किं कीं न भद्रं भवतीह वश्च नः ॥ ४२ ॥ श्रीभगवानुवाच - पुरैव भद्रं नृपतेः प्रसादतो बाला वयं तुल्यबलैश्च बालकैः । भूयान्मृधो नो बलवान् यथोचित- मधर्मयुद्धं किल मा भवेदिह ॥ ४३ ॥ चाणूर उवाच - भवान्न बालो न च वा किशोरो बलश्च साक्षाद्‌बलिनां बलीयान् । सहस्रमत्तेभबलं दधानो द्विपो भवद्‌भ्यां निहतः सलीलम् ॥ ४४ ॥ श्रीनारद उवाच - एवं तस्य वचः श्रुत्वा भगवान्वृजिनार्दनः । चाणूरेणापि युयुधे मुष्टिकेन बलो बली ॥ ४५ ॥ आकर्षणं नोदनं च भुजाभ्यां भुजदण्डयोः । चक्रतुः पश्यतां नॄणां गजाविव जिगीषया ॥ ४६ ॥ हस्ताभ्यां वपुरुत्थाप्य चाणूरस्य हरिः स्वयम् । अतोलयद्‌देहभारं पुण्यभारं यथा विधिः ॥ ४७ ॥ चाणूरस्तं हरिं देवं करणैकेन लीलया । उज्जहार महावीरो भूखंडं नागराडिव ॥ ४८ ॥ ग्रीवायां किल चाणूरं भुजवेगेन माधवः । कट्यां चोद्‍धृत्य सहसा पातयामास भूतले ॥ ४९ ॥ हस्तैश्च जानुभिः पादैर्भुजोरोऽङ्गुलिमुष्टिभिः । जघ्नतुः कृष्णचाणूरौ तथैव बलमुष्टिकौ ॥ ५० ॥ श्रमवारियुते दृष्ट्वा श्रीमुखे रामकृष्णयोः । सानुकंपास्तदा प्राहुर्गवाक्षस्था नृपस्त्रियाः ॥ ५१ ॥ स्त्रिय उचुः - अहो अधर्मः सुमहत्सभायां जातः पुरो राजनि वर्तमाने । क्व वज्रतुल्यांगवृतौ हि मल्लौ क्व पुष्पतुल्यौ बत रामकृष्णौ ॥ ५२ ॥ अहो ह्यभाग्यं हि पुरौकसां नो युद्धे तयोर्दर्शनमद्य जातम् । अहोऽतिधन्यं बत भूरि भाग्यं वनौकसां रासरसेन जातम् ॥ ५३ ॥ अहो स्थिते राजनि दुष्टचित्ते न कोऽपि वक्तुं क्षम एव सख्यः । तस्माद्धि नः पुण्यबलेन चेत्तौ त्वरं मृधे वै जयतामरीन्स्वान् ॥ ५४ ॥

śrīnārada uvāca - rajakasya śiraśchedaṃ kaṃso vai rakṣiṇāṃ vadham | dhanurbhaṃgaṃ tataḥ śrutvā paraṃ trāsamupāgamat || 1 || tatkṣaṇād‍durnimittāni vāmāṅgasphuraṇāni ca | prapaśyannaṅgabhaṅgāni na nidrāṃ prāpa daityarāṭ || 2 || svapne pretaiḥ samāyuktastailābhyakto digaṃbaraḥ | japāsraṅ‌mahiṣāruḍho dakṣiṇāśāṃ jagāma saḥ || 3 || prātaḥkāle samutthāya kāryabhārakarāñjanān | āhūya kārayāmāsa mallakrīḍāmahotsavam || 4 || viśālājirasaṃyukte hemastaṃbhasamanvite | sabhāmaṇḍapadeśāgre raṃgabhūmirbabhūva ha || 5 || vitānairhemasaṃkāśairmuktādāmavilaṃbibhiḥ | sopānairhemamañcaiśca raṃgabhūmirbabhau nṛpa || 6 || rājamañce rat‍namaye makarandārcite śubhe | śakrasiṃhāsanaṃ tatra sopabarhaṇamaṇḍalam || 7 || ātapatreṇa divyena caṃdramaṇḍalacāruṇā | haṃsābhairvyajanairyuktaścāmarairvajramuṣṭibhiḥ || 8 || daśahastocchritaṃ śaśvad‌viśvakarmavinirmitam | tadāruhya babhau kaṃso'driśṛṅge mṛgarāḍiva || 9 || gāyakāḥ prajagustatra nanṛturvārayoṣitaḥ | nedurmṛdaṃgapaṭahatālabheryānakādayaḥ || 10 || rājāno maṃḍaleśāśca paurā jānapadā nṛpa | dadṛśurmallayuddhaṃ te mañce mañce samāsthitāḥ || 11 || cāṇūro muṣṭikaḥ kūṭaḥ śalastośala eva ca | vyāyāmamud‌garairyuktā yuyudhuste parasparam || 12 || nandarājādayo gopāḥ kaṃsāhūtā natānanāḥ | datvā baliṃ paraṃ tasmā ekasminmañca āśritāḥ || 13 || bāṇāsurajarāsandhanarakāṇāṃ purānnṛpa | anyeṣāṃ śaṃbarādīnāṃ sakāśād‍bhūbhujāṃ tathā || 14 || balayaścāyayū rājan yadurājāya tatra vai | atha tau rāmakṛṣṇau dvau māyābālakavigrahau || 15 || mallalīlādarśanārthaṃ yayatū raṃgamaṃḍapam | gomūtracayasiṃdūrakastūrīpatrabhṛnmukham | sravanmadamahāmattaṃ rat‍nakuṇḍalamaṃḍitam || 16 || gajaṃ kuvalayāpīḍaṃ raṃgadvāramavasthitam | vīkṣya kṛṣṇo mahāmātraṃ prāha gaṃbhīrayā girā || 17 || ākarṣayāṃga nāgendraṃ mārgaṃ kuru mamecchayā | nocetvāṃ pātayiṣyāmi sanāgaṃ bhūmimaṃḍale || 18 || mahāmātrastadā kruddho nodayāmāsa taṃ gajam | cītkāramutkaṭaṃ dikṣu kurvantaṃ nandasūnave || 19 || gṛhītvā taṃ hariṃ sadyaḥ śuṃḍādaṇḍena nāgarāṭ | ujjahāra tatastasmānnirgato bhārabhṛddhariḥ || 20 || tatpādeṣu vilīno'bhūtprabhransannitastataḥ | vṛndāvananikuñjeṣu vṛkṣeṣu ca yathā hariḥ || 21 || kare jagrāha taṃ nāgaḥ śuṇḍādaṇḍena cāṃghriṣu | niṣpīḍya śuṇḍāṃ hastabhyāṃ hariḥ paścād‌vinirgataḥ || 22 || tiryagbhūtaśca taṃ nāgo gṛhītumupacakrame | muṣṭinā taṃ ghātayitvā puro dudrāva mādhavaḥ || 23 || tamanvadhāvannāgendro mathurāyāṃ videharāṭ | kolāhale tadā jāte haristasmādito yayau || 24 || pucche gṛhītvā taṃ nāgaṃ baladevo mahābalaḥ | cakarṣa bhujadaṃḍābhyāṃ phaṇinaṃ garuḍo yathā || 25 || prahasanbhagavānkṛṣṇo gṛhītvā taṃ kare balāt | cakarṣa bhujadaṇḍābhyāṃ kūparajjuṃ yathā naraḥ || 26 || dvayorākarṣaṇānnāgo vihvalo'bhūnnṛpeśvara | mahāmātrāstadā sapta ruruhustaṃ gajaṃ balāt || 27 || nītā gajāstathā cānyaiḥ kṛṣṇaṃ haṃtuṃ śatatrayam | aṃkuśāsphālanātkruddhaṃ mattebhaṃ punarāgatam || 28 || śrīkṛṣṇo bhagavānsākṣād‌baladevasya paśyataḥ || 29 || śuṃḍādaṃḍe saṃgṛhītvā bhrāmayitvā tvitastataḥ | pātayāmāsa bhūpṛṣṭhe kamaṃḍalumivārbhakaḥ || 30 || dūre prapatitāstasya mahāmātrā itastataḥ | satāṃ prapaśyatāṃ nāgaḥ sadyo vai nidhanaṃ gataḥ || 31 || tajjyotiḥ śrīghanaśyāme līnaṃ jātaṃ videharāṭ | daṃtāvutpāṭya tasyāpi rāmakṛṣṇau mahābalau | nijaghnaturmahāmātrān mṛgānkesariṇo yathā || 32 || dvipe hate'pi ye cānye mahāmātrā itastataḥ | vidudruvuryathā meghā varṣākāle gate sati || 33 || evaṃ hatvā dvipaṃ gopaiḥ śeṣaistaiḥ prekṣaṇotsukaiḥ | jayārāvai rāmakṛṣṇau śramavārimadāṃkitau || 34 || pariśramāruṇamukhau raṃgaṃ viviśatustvaram | daṃtapāṇī mahāvegau yathāśāmanilānalau || 35 || mallāśca mallaṃ ca narā nareṃdraṃ striyaḥ smaraṃ gopagaṇā vrajeśam | pitā sutaṃ daṃḍadharaṃ hyasaṃto mṛtyaṃ ca kaṃso vivudhā virājam || 36 || tattvaṃ paraṃ yogivarāśca bhojā devaṃ tadā raṃgagataṃ balena | pṛthak pṛthagbhāvanayā hyapaśya- nsarve janāstaṃ paripūrṇadevam || 37 || hataṃ dvipaṃ vīkṣya ca tau mahābalau kaṃso manasvī bhayamāpa cetasi | maṃcasthitā harṣitamānasāśca caṃdraṃ cakorā iva te sukhaṃ yayuḥ || 38 || karṇe ca karṇaṃ vinidhāya nāgarā mahotsukāste hyavadanparasparam | etau hi sākṣātparameśvarau parau babhūvaturvai vasudevanaṃdanau || 39 || aho'tiramyaṃ vrajamaṃḍalaṃ paraṃ yatraiṣa sākṣād‌vicacāra mādhavaḥ | kṛtvā hi yaddarśanamadya durlabhaṃ vayaṃ kṛtārthāstu bhavema sarvataḥ || 40 || śrīnārada uvāca - vadatsu pauralokeṣu nadattūryeṣu maithila | cāṇurastāvupavrajya rāmakṛṣṇāvuvāca ha || 41 || cāṇūra uvāca - he rāma he kṛṣṇa yuvāṃ mahābalau rājñaḥ puro vai kurutaṃ mṛdhaṃ balāt | praharṣite rājani ced‌yadūttame kiṃ kīṃ na bhadraṃ bhavatīha vaśca naḥ || 42 || śrībhagavānuvāca - puraiva bhadraṃ nṛpateḥ prasādato bālā vayaṃ tulyabalaiśca bālakaiḥ | bhūyānmṛdho no balavān yathocita- madharmayuddhaṃ kila mā bhavediha || 43 || cāṇūra uvāca - bhavānna bālo na ca vā kiśoro balaśca sākṣād‌balināṃ balīyān | sahasramattebhabalaṃ dadhāno dvipo bhavad‌bhyāṃ nihataḥ salīlam || 44 || śrīnārada uvāca - evaṃ tasya vacaḥ śrutvā bhagavānvṛjinārdanaḥ | cāṇūreṇāpi yuyudhe muṣṭikena balo balī || 45 || ākarṣaṇaṃ nodanaṃ ca bhujābhyāṃ bhujadaṇḍayoḥ | cakratuḥ paśyatāṃ nṝṇāṃ gajāviva jigīṣayā || 46 || hastābhyāṃ vapurutthāpya cāṇūrasya hariḥ svayam | atolayad‌dehabhāraṃ puṇyabhāraṃ yathā vidhiḥ || 47 || cāṇūrastaṃ hariṃ devaṃ karaṇaikena līlayā | ujjahāra mahāvīro bhūkhaṃḍaṃ nāgarāḍiva || 48 || grīvāyāṃ kila cāṇūraṃ bhujavegena mādhavaḥ | kaṭyāṃ cod‍dhṛtya sahasā pātayāmāsa bhūtale || 49 || hastaiśca jānubhiḥ pādairbhujoro'ṅgulimuṣṭibhiḥ | jaghnatuḥ kṛṣṇacāṇūrau tathaiva balamuṣṭikau || 50 || śramavāriyute dṛṣṭvā śrīmukhe rāmakṛṣṇayoḥ | sānukaṃpāstadā prāhurgavākṣasthā nṛpastriyāḥ || 51 || striya ucuḥ - aho adharmaḥ sumahatsabhāyāṃ jātaḥ puro rājani vartamāne | kva vajratulyāṃgavṛtau hi mallau kva puṣpatulyau bata rāmakṛṣṇau || 52 || aho hyabhāgyaṃ hi puraukasāṃ no yuddhe tayordarśanamadya jātam | aho'tidhanyaṃ bata bhūri bhāgyaṃ vanaukasāṃ rāsarasena jātam || 53 || aho sthite rājani duṣṭacitte na ko'pi vaktuṃ kṣama eva sakhyaḥ | tasmāddhi naḥ puṇyabalena cettau tvaraṃ mṛdhe vai jayatāmarīnsvān || 54 ||