Chapter 20

अश्वमेधखण्डः - विंशोऽध्यायः उपलङ्काविजयम् - गर्ग उवाच - अथासुराणां मध्ये वै स्थित्वा राजन् रुषान्वितः ॥ आभिप्रायं भीषणं च बकः पप्रच्छ राक्षसः ॥१॥ किमर्थं यादवैः सार्द्धं युद्धमासीत्तृणोपमैः ॥ त्वं च यत्र गतो मूर्च्छां राक्षसा निहता अहो ॥२॥ इत्युक्तः स बकेनापि भूत्वा राजन्नवाङ्‍मुखः ॥ हयमेधतुरंगस्य वार्तां सर्वामवर्णयत् ॥३॥ श्रुत्वा पुत्रस्य वचनं गृहीत्वा स्वगदां बकः ॥ विवेश यदुसैन्ये वै ज्वलनस्तु यथा वने ॥४॥ पद्‌भ्यां ममर्द पाणिभ्यां यादवान्संमुखे गतान् ॥ भुजाभ्यां गदयो सिंहो प्रसुप्ताँश्च मृगान्यथा ॥५॥ हयाँश्चिक्षेप गगने गजाँश्चैव रथाँस्तथा ॥ नराँश्च भक्षयन् युद्धे शब्दं चक्रे बको बली ॥६॥ ननाद तेन लोकैश्च विश्वं शब्देन यादव ॥ जाता च बधिरीभूता पृथिव्यां जनमण्डली ॥७॥ अथ तस्यापि युद्धेन विपरीतेन यादवाः ॥ हाहेतिवादिनः सर्वे बभूवुः खिन्नमानसाः ॥८॥ बाध्यमानां च स्वां सेनां राक्षसेन दुरात्मना ॥ भृशं निरीक्ष्य तप्तोऽभूत्सांबो जांबवतीसुतः ॥९॥ गृहीत्वा पंच नाराचान्कोदंडे चण्डविक्रमः ॥ निधायाशु मुमोचाथ बकस्योपरि मानद ॥१०॥ ते बाणास्तच्छरीरं वै भित्वा राजन्महीतलम् ॥ विविशुस्ते तु गत्वा वै पपुर्भोगवतीजलम् ॥११॥ स हतस्तु शरै राजन्पपात चालयन्महीम् ॥ पुनरुत्थाय च बको ननाद जलदस्वनः ॥१२॥ पुनर्जांबवतीपुत्रो जघ्ने तं पंचभिः शरैः ॥ तैर्बाणैर्विभ्रमन्सोऽपि लंकायां निपपात ह ॥१३॥ आगत्य त्रिशिखं रक्षस्त्रिशूलं ज्वलनप्रभम् ॥ राजन्सांबाय चिक्षेप प्रसूनमिव हस्तिने ॥१४॥ त्रिशूलमागतं दृष्ट्वा सांबो बाणेन लीलया ॥ चिच्छेद प्रधने शीघ्रं नागं नागांतको यथा ॥१५॥ ततो नीत्वा गदां गुर्वीं बकस्तु रणदुर्मदः ॥ सांबस्य तुरगान्‌ राजञ्जघान सारथिं तथा ॥१६॥ रथं चैव पताकां च हत्वा सांबमुवाच ह ॥ रथमन्यं समारुह्य युद्धं कुरु मया सह ॥१७॥ विरथं त्वामधर्मेण न हनिष्याम्यहं रणे ॥ इतीरितोऽसौ दैत्येन हसन्किंचिद्‌रुषान्वितः ॥१८॥ शीघ्रं जघान गदया हृत्कपाटे बकस्य च ॥ गदाहतो बको युद्धे किंचिद्व्याकुलमानसः ॥१९॥ अगणय्य ततः सांबं यदुसैन्ये विवेश ह ॥ स गत्वा तत्र गदया गजवाजिरथान्नरान् ॥२०॥ कौणपः पोथयामस मृगेंद्रस्तु यथा मृगान् ॥ हाहाकारस्तदैवासीद्यदुसैन्ये नृपेश्वर ॥२१॥ ततो विलोक्य रोषेण राजन् रुक्मवतीसुतः ॥ तत्रागतोऽभयं कुर्वन्‌ रथेनाक्षौहिणीयुतः ॥२२॥ अनिरुद्ध उवाच - किं करिष्यसि हे मूढ त्यक्त्वा वीरस्य संमुखम् ॥ भीतानां मारणे श्लाघा न भविष्यति तेऽसुर ॥२३॥ यदि शक्तिश्च त्वद्देहे विद्यते शृणु मद्वचः ॥ मत्संमुखे समागत्य कुरु युद्धं प्रयत्‍नतः ॥२४॥ इति श्रुत्वानिरुद्धस्य वाक्यं राजन्बकासुरः ॥ रुषा स्फुरत्सर्प इव युद्धार्थं शीघ्रमाययौ ॥२५॥ आगतं तं विलोक्याथानिरुद्धो धन्विनां वरः ॥ नाराचैर्दशभी राजञ्जघान प्रधने रुषा ॥२६॥ ते शरास्तच्छरीरं वै शीघ्रं भित्वा बहिर्गताः ॥ पुनस्ते भीषणं भित्वा विविशुर्वै महीतलम् ॥२७॥ ततः पपात स बको भीषणेन समन्वितः ॥ पृथिव्यां मूर्च्छितो भूत्वा यथा वज्रहतो गिरिः ॥२८॥ तदा जयजयरावो यदुसैन्ये बभूव ह ॥ नेदुर्दुंदुभयश्चैव भेर्य्यः शंखाश्च गोमुखाः ॥२९॥ ततश्च राक्षसाः सर्वे क्रोधपूरितमानसाः ॥ स्वनाथौ पतितौ दृष्ट्वा यदून्हंतुं समाययुः ॥३०॥ ततः समभवद्युद्धमुभयोः सेनयोर्मृधे ॥ बाणैः खड्गैर्गदाभिश्च शक्तिभिर्भिंदिपालकैः ॥३१॥ राक्षसानां बलं तीव्रं दृष्ट्वा राजन्हरेः सुताः ॥ अष्टादश च सांबाद्या निजघ्नुर्निशितैः शरैः ॥३२॥ तत्र तेषां च बाणौघैः कौणपाः पतिता मृधे ॥ केचिन्मृत्युं गताः केचिद्‍दुद्रुवुर्जीवितैषिणः ॥३३॥ अथोत्थितो मुहूर्तेन बको राजन्भयंकरः ॥ त्वरं जगाम शत्रोश्चानिरुद्धस्य तु संमुखे ॥३४॥ तत्र गत्वा गदां गुर्वीं चिक्षेप तच्छिरोपरि ॥ बाहुना च बको राजन्हतोऽसीति ब्रुवन् वचः ॥३५॥ तामागतां विलोक्याथ यमदंडेन माधवः ॥ चिच्छेद सहसा राजन्कुवाक्येनेव मित्रताम् ॥३६॥ ततः क्रुद्धो बको युद्धे प्रसार्य मुखमण्डलम् ॥ दुद्राव तं भक्षयितुं राहुश्चन्द्रमिव क्वचित् ॥३७॥ आगतं तं निरीक्ष्याथानिरुद्धो धन्विनां वरः ॥ यमदंडं पुनर्नीत्वा ताडयामास तेन तम् ॥३८॥ ततो भग्नशिरा भूत्वा ह्युद्वमन्‍रुधिरं मुखात् ॥ चालयन्वसुधां राजन्पतितो मूर्च्छितोऽभवत् ॥३९॥ ततश्च भीषणो रोषात्पितरं वीक्ष्य मूर्च्छितम् ॥ परिघेण रणे राजन्निजघान तु यादवान् ॥४०॥ ततोऽनिरुद्धो बलवान्नागपाशेन रोषतः ॥ चकर्ष भीषणं बद्ध्वा नागं विष्णुरथो यथा ॥४१॥ तं बद्धं पाशिनः पाशैर्भग्नमानमधोमुखम् ॥ विनिर्जितं हीनबलं सांबो वचनमब्रवीत् ॥४२॥ असुरेन्द्रानिरुद्धस्य हयमेधतुरंगमम् ॥ शीघ्रं प्रयच्छ भद्रं ते पुरीं गत्वा विधानतः ॥४३॥ अनिरुद्धं हरेः पौत्रं श्रीकृष्णस्य महात्मनः ॥ नॄणां प्रदर्शयन् रूपं विचरंतं मिषेण च ॥४४॥ यं नमंति समागत्य देवदैत्यनराः सुराः ॥ तं विद्धि कृष्णसदृशं नॄणां पापप्रणाशनम् ॥४५॥ तेन त्वं निर्जितो युद्धे दुःखं मा कुरु राक्षस ॥ अस्माभिः सहितो गच्छ कर्तुं कृष्णस्य दर्शनम् ॥४६॥ गर्ग उवाच - बोधितः सोऽपि सांबेन मुक्तः पाशैश्च वारुणैः ॥ पुरीं गत्वा ददौ तस्मै द्रव्ययुक्तं तुरंगमम् ॥४७॥ ततःसोऽप्यनिरुद्धेन तुरंगस्य तु पालने ॥ प्रार्थितो भीषणो राजन्प्रत्युवाच विचार्य तम् ॥४८॥ भीषण उवाच - यदा भवति चैतन्यो मत्पिता सुरपालक ॥ तदाहं तस्य वचनादागमिष्ये न संशयः ॥४९॥ इतीरितोऽसौ किल भीषणेन प्रद्युम्नपुत्रः क्रतुवाहनं च ॥ कृत्वा विमाने यदुसेनया वै स्वयं समारुह्य जगाम खं हि ॥५०॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे उपलंकाविजयो नाम विंशोऽध्यायः ॥२०॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

aśvamedhakhaṇḍaḥ - viṃśo'dhyāyaḥ upalaṅkāvijayam - garga uvāca - athāsurāṇāṃ madhye vai sthitvā rājan ruṣānvitaḥ || ābhiprāyaṃ bhīṣaṇaṃ ca bakaḥ papraccha rākṣasaḥ ||1|| kimarthaṃ yādavaiḥ sārddhaṃ yuddhamāsīttṛṇopamaiḥ || tvaṃ ca yatra gato mūrcchāṃ rākṣasā nihatā aho ||2|| ityuktaḥ sa bakenāpi bhūtvā rājannavāṅ‍mukhaḥ || hayamedhaturaṃgasya vārtāṃ sarvāmavarṇayat ||3|| śrutvā putrasya vacanaṃ gṛhītvā svagadāṃ bakaḥ || viveśa yadusainye vai jvalanastu yathā vane ||4|| pad‌bhyāṃ mamarda pāṇibhyāṃ yādavānsaṃmukhe gatān || bhujābhyāṃ gadayo siṃho prasuptā~śca mṛgānyathā ||5|| hayā~ścikṣepa gagane gajā~ścaiva rathā~stathā || narā~śca bhakṣayan yuddhe śabdaṃ cakre bako balī ||6|| nanāda tena lokaiśca viśvaṃ śabdena yādava || jātā ca badhirībhūtā pṛthivyāṃ janamaṇḍalī ||7|| atha tasyāpi yuddhena viparītena yādavāḥ || hāhetivādinaḥ sarve babhūvuḥ khinnamānasāḥ ||8|| bādhyamānāṃ ca svāṃ senāṃ rākṣasena durātmanā || bhṛśaṃ nirīkṣya tapto'bhūtsāṃbo jāṃbavatīsutaḥ ||9|| gṛhītvā paṃca nārācānkodaṃḍe caṇḍavikramaḥ || nidhāyāśu mumocātha bakasyopari mānada ||10|| te bāṇāstaccharīraṃ vai bhitvā rājanmahītalam || viviśuste tu gatvā vai papurbhogavatījalam ||11|| sa hatastu śarai rājanpapāta cālayanmahīm || punarutthāya ca bako nanāda jaladasvanaḥ ||12|| punarjāṃbavatīputro jaghne taṃ paṃcabhiḥ śaraiḥ || tairbāṇairvibhramanso'pi laṃkāyāṃ nipapāta ha ||13|| āgatya triśikhaṃ rakṣastriśūlaṃ jvalanaprabham || rājansāṃbāya cikṣepa prasūnamiva hastine ||14|| triśūlamāgataṃ dṛṣṭvā sāṃbo bāṇena līlayā || ciccheda pradhane śīghraṃ nāgaṃ nāgāṃtako yathā ||15|| tato nītvā gadāṃ gurvīṃ bakastu raṇadurmadaḥ || sāṃbasya turagān‌ rājañjaghāna sārathiṃ tathā ||16|| rathaṃ caiva patākāṃ ca hatvā sāṃbamuvāca ha || rathamanyaṃ samāruhya yuddhaṃ kuru mayā saha ||17|| virathaṃ tvāmadharmeṇa na haniṣyāmyahaṃ raṇe || itīrito'sau daityena hasankiṃcid‌ruṣānvitaḥ ||18|| śīghraṃ jaghāna gadayā hṛtkapāṭe bakasya ca || gadāhato bako yuddhe kiṃcidvyākulamānasaḥ ||19|| agaṇayya tataḥ sāṃbaṃ yadusainye viveśa ha || sa gatvā tatra gadayā gajavājirathānnarān ||20|| kauṇapaḥ pothayāmasa mṛgeṃdrastu yathā mṛgān || hāhākārastadaivāsīdyadusainye nṛpeśvara ||21|| tato vilokya roṣeṇa rājan rukmavatīsutaḥ || tatrāgato'bhayaṃ kurvan‌ rathenākṣauhiṇīyutaḥ ||22|| aniruddha uvāca - kiṃ kariṣyasi he mūḍha tyaktvā vīrasya saṃmukham || bhītānāṃ māraṇe ślāghā na bhaviṣyati te'sura ||23|| yadi śaktiśca tvaddehe vidyate śṛṇu madvacaḥ || matsaṃmukhe samāgatya kuru yuddhaṃ prayat‍nataḥ ||24|| iti śrutvāniruddhasya vākyaṃ rājanbakāsuraḥ || ruṣā sphuratsarpa iva yuddhārthaṃ śīghramāyayau ||25|| āgataṃ taṃ vilokyāthāniruddho dhanvināṃ varaḥ || nārācairdaśabhī rājañjaghāna pradhane ruṣā ||26|| te śarāstaccharīraṃ vai śīghraṃ bhitvā bahirgatāḥ || punaste bhīṣaṇaṃ bhitvā viviśurvai mahītalam ||27|| tataḥ papāta sa bako bhīṣaṇena samanvitaḥ || pṛthivyāṃ mūrcchito bhūtvā yathā vajrahato giriḥ ||28|| tadā jayajayarāvo yadusainye babhūva ha || nedurduṃdubhayaścaiva bheryyaḥ śaṃkhāśca gomukhāḥ ||29|| tataśca rākṣasāḥ sarve krodhapūritamānasāḥ || svanāthau patitau dṛṣṭvā yadūnhaṃtuṃ samāyayuḥ ||30|| tataḥ samabhavadyuddhamubhayoḥ senayormṛdhe || bāṇaiḥ khaḍgairgadābhiśca śaktibhirbhiṃdipālakaiḥ ||31|| rākṣasānāṃ balaṃ tīvraṃ dṛṣṭvā rājanhareḥ sutāḥ || aṣṭādaśa ca sāṃbādyā nijaghnurniśitaiḥ śaraiḥ ||32|| tatra teṣāṃ ca bāṇaughaiḥ kauṇapāḥ patitā mṛdhe || kecinmṛtyuṃ gatāḥ kecid‍dudruvurjīvitaiṣiṇaḥ ||33|| athotthito muhūrtena bako rājanbhayaṃkaraḥ || tvaraṃ jagāma śatroścāniruddhasya tu saṃmukhe ||34|| tatra gatvā gadāṃ gurvīṃ cikṣepa tacchiropari || bāhunā ca bako rājanhato'sīti bruvan vacaḥ ||35|| tāmāgatāṃ vilokyātha yamadaṃḍena mādhavaḥ || ciccheda sahasā rājankuvākyeneva mitratām ||36|| tataḥ kruddho bako yuddhe prasārya mukhamaṇḍalam || dudrāva taṃ bhakṣayituṃ rāhuścandramiva kvacit ||37|| āgataṃ taṃ nirīkṣyāthāniruddho dhanvināṃ varaḥ || yamadaṃḍaṃ punarnītvā tāḍayāmāsa tena tam ||38|| tato bhagnaśirā bhūtvā hyudvaman‍rudhiraṃ mukhāt || cālayanvasudhāṃ rājanpatito mūrcchito'bhavat ||39|| tataśca bhīṣaṇo roṣātpitaraṃ vīkṣya mūrcchitam || parigheṇa raṇe rājannijaghāna tu yādavān ||40|| tato'niruddho balavānnāgapāśena roṣataḥ || cakarṣa bhīṣaṇaṃ baddhvā nāgaṃ viṣṇuratho yathā ||41|| taṃ baddhaṃ pāśinaḥ pāśairbhagnamānamadhomukham || vinirjitaṃ hīnabalaṃ sāṃbo vacanamabravīt ||42|| asurendrāniruddhasya hayamedhaturaṃgamam || śīghraṃ prayaccha bhadraṃ te purīṃ gatvā vidhānataḥ ||43|| aniruddhaṃ hareḥ pautraṃ śrīkṛṣṇasya mahātmanaḥ || nṝṇāṃ pradarśayan rūpaṃ vicaraṃtaṃ miṣeṇa ca ||44|| yaṃ namaṃti samāgatya devadaityanarāḥ surāḥ || taṃ viddhi kṛṣṇasadṛśaṃ nṝṇāṃ pāpapraṇāśanam ||45|| tena tvaṃ nirjito yuddhe duḥkhaṃ mā kuru rākṣasa || asmābhiḥ sahito gaccha kartuṃ kṛṣṇasya darśanam ||46|| garga uvāca - bodhitaḥ so'pi sāṃbena muktaḥ pāśaiśca vāruṇaiḥ || purīṃ gatvā dadau tasmai dravyayuktaṃ turaṃgamam ||47|| tataḥso'pyaniruddhena turaṃgasya tu pālane || prārthito bhīṣaṇo rājanpratyuvāca vicārya tam ||48|| bhīṣaṇa uvāca - yadā bhavati caitanyo matpitā surapālaka || tadāhaṃ tasya vacanādāgamiṣye na saṃśayaḥ ||49|| itīrito'sau kila bhīṣaṇena pradyumnaputraḥ kratuvāhanaṃ ca || kṛtvā vimāne yadusenayā vai svayaṃ samāruhya jagāma khaṃ hi ||50|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe upalaṃkāvijayo nāma viṃśo'dhyāyaḥ ||20|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||