Chapter 5

अश्वमेधखण्डः - पञ्चमोऽध्यायः इन्द्रेण सह कृष्णस्य युद्धम् - गर्ग उवाच - अथ दृष्ट्वा कृष्णचन्द्रो गजेन्द्रोपरि शोभितम् ॥ इंद्रं देवपरीवारं युद्धाय समुपस्थितम् ॥१॥ शंखं दघ्मौ स्वयं कृष्णः शब्देनापूरयन्दिशः ॥ मुमोच च शरव्रातं सहसायुधसंमितम् ॥२॥ ततो दिशश्च गगनं दृष्ट्वा बाणशतान्वितम् ॥ मुमुचुर्विबुधाः सर्वे शराश्चक्रायुधोपरि॥३॥ एकैकमस्त्रं शस्त्रं च सुरैर्मुक्तं सहस्रधा ॥ स्वबाणैर्भगवान्कृष्णश्चिच्छेद नृप लीलया ॥४॥ पाशिनश्चाहिपाशं च चिच्छिदे पन्नगाशनः ॥ यमराजेन प्रहितं दंडं लोकभयंकरम् ॥५॥ गदया पातयामास भूमौ कृष्णस्तु लीलया ॥ चक्रेण धनदस्यापि शिबिकां तिलको बहु ॥६॥ चकार कृष्णः सूर्यं च कोपदृष्ट्या हतौजसम् ॥ महाग्निमागतं वीक्ष्य मुखेन च पपौ हरिः ॥७॥ ततो रुद्रगणैर्मुक्ताञ्शूलांश्चिच्छेद वै रुषा ॥ चक्रेण च हरी रुद्रान्पातयामास बाहुना ॥८॥ ततो मरुद्‌गणा देवाः साध्या विद्याधरास्तथा ॥ मुमुचुर्बाणपटलान्माधवोपरि भूपते ॥९॥ शरवर्षं प्रमुंचंतीं सेनां सर्वां समागताम् ॥ विलोक्य सत्यभामा तु भयं प्राप तदा मृधे ॥१०॥ तां भीतां प्राह गोविंदः सत्ये त्वं मा भयं कुरु ॥ आगतां शक्रसेनां वै हनिष्यामि न संशयः ॥११॥ इत्युक्त्वा भगवान्क्रुद्धो बाणैः शार्ङ्गधनुश्च्युतैः ॥ ताडयामास विबुधान्क्रोष्टून्सिंहो नखैर्यथा ॥१२॥ ततः प्रत्याह गरुडं कंसहा कोपपूरितः ॥ वैनतेय त्वया युद्धं न कृतं रणमंडले ॥१३॥ तच्छ्रुत्वा तु सभार्यं च स्कन्धे संधारयन्हरिम् ॥ कोपाद्विष्णुरथः सद्यः पक्षाभ्यां नखरांकुरैः ॥१४॥ तुंडेन भक्षयन्देवांस्ताडयन्विचचार वै ॥ ततश्च दुद्रुवुर्देवा हन्यमाना गरुत्मता ॥१५॥ अथ बाणैर्महीपाल इंद्रोपेन्द्रौ महाबलौ ॥ परस्परं च वर्षंतौ धाराभिरिव तोयदौ ॥१६॥ ऐरावतेन राजेंद्र सुपर्णो युयुधे तदा ॥ गजस्तार्क्ष्यं तु दशनैर्जघान गरुडस्तथा ॥१७॥ गजं तु तुंडपक्षैश्च छिन्नं भिन्नं चकार ह ॥ सुरैः समस्तैर्युयुधे वज्रिणा च यदूत्तमः ॥१८॥ भगवान्मघवंतं वै मघवा मधुसूदन् ॥ बाणैर्ववृषतुः क्रुद्धावन्योन्यविजिगीषिणौ ॥१९॥ छिन्नेष्वस्त्रेषु बाणेषु शस्त्रेष्वस्त्रेषु च त्वरम् ॥ वज्रं जग्राह मघवा भगवाँश्चक्रमेव च ॥२०॥ हाहाकारस्तदैवासीत्त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ वज्रचक्रधरौ वीक्ष्य सुरेश्वरनरेश्वरौ ॥२१॥ जग्राह वामहस्तेन क्षिप्तं वज्रं च वज्रिणा ॥ न मुचोच हरिश्चक्रं तिष्ठ तिष्ठेत्युवाच च ॥२२॥ लज्जितं वज्रहीनं च तार्क्ष्येण क्षतवाहनम् ॥ भीतं पलायमानं चालोक्य सत्या जहास वै ॥२३॥ शची वीक्ष्यागतं शक्रं प्राह कोपेन पूरिता ॥ एकाकिना माधवेन प्रधने तु विनिर्जितः ॥२४॥ महासैन्ययुतस्त्वं वै तस्मात्ते धिग्बलं सुर ॥ अहं गत्वा रणे कृष्णं विनिर्जित्य सुरद्रुमम् ॥२५॥ मोचयामि न संदेहः पश्य त्वं च सुराधम ॥ गर्ग उवाच - इत्युक्त्वा शिबिकां शीघ्रमारुह्य कुपिता शची ॥२६॥ योद्धुकामा ययौ राजन्पुनः सुरगणैर्वृता ॥ तामागतां वीक्ष्य कृष्णो युद्धाय न दधे मनः ॥२७॥ ततः सत्या हरिं प्राह रुषा प्रस्फुरिताधरा ॥ अद्य युद्धं करिष्यामि शच्या सार्द्धमहं प्रभो ॥२८॥ तच्छ्रुत्वा प्रहसन्कृष्णो दत्त्वा तस्यै सुदर्शनम् ॥ स्थापयित्वा सुपर्णे च जग्राह द्युतरुं स्वयम् ॥२९॥ यदा हरिप्रिया क्रुद्धा युद्धं कर्तुं समागता ॥ तदा सर्वत्र ब्रह्मांडे चासीत्कोलाहलो महान् ॥३०॥ भयं प्रापुः सुराः सर्वे विधिशक्रादयो नृप ॥ तदैव गीष्पती राजन्नाययौ शक्रनोदितः ॥३१॥ आगत्य वारयामास योद्धुकामां पुलोमजाम् ॥ बृहस्पतिरुवाच - शची शृणु मदीयं वै वचनं बहुबुद्धिदम् ॥३२॥ कृष्णस्तु भगवान्साक्षात्सत्यभामा च धीमती ॥ तया सार्द्धं कथं युद्धं करिष्यसि हरिप्रिये ॥३३॥ तस्मादवज्ञां संत्यज्य ऋभुक्षे त्वं गृहं व्रज ॥ सत्यां वै पारिजातं च दत्वा रक्ष सुरान्भयात् ॥३४॥ यद्‌भयाद्वाति पवनो वह्निर्दहति यद्‌भयात् ॥ भयाद्यन्मृत्युश्चरति ब्रध्नो व्रजति यद्‌भयात् ॥३५॥ यस्माद्बिभेति ब्रह्मा वै कपर्दी च पुरंदरः ॥ तं न जानासि कृष्णं वै भौमं हत्वा समागतम् ॥३६॥ गर्ग उवाच - इति श्रुत्वा शची वाक्यं भामां कृष्णं च लज्जया ॥ नत्वा जगाम सदनमात्मनं च विगर्हती ॥३७॥ ततः शक्रं नमंतं च व्रीडितं वीक्ष्य माधवः ॥ उवाच शक्र मा व्रीडां गते च भिदुरे कुरु ॥३८॥ द्वंद्वयुद्धे हि चैकस्य भविष्यति पराजयः ॥ इति श्रुत्वा च प्रोवाच वचनं पाकशासनः ॥३९॥ इन्द्र उवाच - यस्मिञ्जगत्सकलमेतदनादिमध्ये यस्माद्यतश्च न भविष्यति सर्वभूतात् ॥ तेनोद्‌भवप्रलयपालनकारणेन व्रीडा कथं भवति देवि निराकृतस्य ॥४०॥ सकलभुवनसूतेर्मूर्तिरन्यातिसूक्ष्मा विदितसकलवेद्यैर्ज्ञायते यस्य नान्यैः ॥ तमजमकृतमीशं शाश्वतं स्वेच्छयैनं जगदुपकृतिमर्त्यं को विजेतुं समर्थः ॥४१॥ इत्युक्त्वा सत्यभामां वै शक्रस्तूष्णीं बभूव ह ॥ ततः प्रहस्य भगवान्प्राह गंभीरया गिरा ॥४२॥ भवान्देवाधिपः शक्र वयं भूमिनिवासिनः ॥ क्षंतव्यमपराधं तद्‌भवता च कृतं मया ॥४३॥ भोः शक्र पारिजातश्च नीयतामुचितास्पदम् ॥ गृहीतोऽयं मया सत्यभामावचनकारणात् ॥४४॥ गृहाण कुलिशं चेदं प्रहितं यत्त्वया मयि ॥ तवैवास्त्रं शुनासीर तद्वैरिषु निवारणम् ॥४५॥ इन्द्र उवाच - कृष्ण किं मोहयसि मां नरोऽहमिति किं वद ॥ जानीमस्त्वां जगन्नाथं न तु सूक्ष्मविदो वयम् ॥४६॥ योऽसि सोऽसि जगत्त्राण प्रवृत्तौ नाथ संस्थितिः ॥ विश्वस्य शल्यनिष्कर्षं करोषि गरुडध्वज ॥४७॥ अयं च नीयतां कृष्ण पारिजातः कुशस्थलीम् ॥ नरलोके त्वया त्यक्ते नायं संस्थास्यते भुवि ॥४८॥ आगमिष्यति गोविन्द स्वयमेव त्रिविष्टपम् ॥ श्रीगर्ग उवाच - तच्छ्रुत्वा वज्रिणे वज्रं दत्त्वा सोऽप्याजगाम कौ ॥४९॥ द्वारकां द्वारकानाथः स्तूयमानः सुरेश्वरैः ॥ उपाध्माय ततः कंबुं संस्थितो द्वारकोपरि ॥५०॥ उत्पादयामास मुदं द्वारकावासिनां नृप ॥ सुपर्णादवतीर्याथ कृष्णो भामासमन्वितः ॥५१॥ पारिजातं च निष्कूटे स्थापयामास लीलया ॥ जुष्टं सुरद्रुमं कृष्णो भ्रमरैः स्वर्गपक्षिभिः ॥५२॥ अथैकस्मिन्मुहूर्ते वै माधवे माधवः स्वयम् ॥ उवाह राजकन्याश्च पृथग्गेहेषु धर्मतः ॥५३॥ षोडशस्त्रीसहस्राणि अष्टाधिकशतानि च ॥ तावंति चक्रे रूपाणि परिपूर्णतमो हरिः ॥५४॥ एकैकस्यां दश दश कृष्णोऽजीजनदात्मजान् ॥ यावत्य आत्मनो भार्या अमोघगतिरीश्वरः ॥५५॥ इति श्रीगर्गसंहितायामश्वमेधखंडे श्रीगर्गवज्रनाभसंवादे पारिजातानयनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

aśvamedhakhaṇḍaḥ - pañcamo'dhyāyaḥ indreṇa saha kṛṣṇasya yuddham - garga uvāca - atha dṛṣṭvā kṛṣṇacandro gajendropari śobhitam || iṃdraṃ devaparīvāraṃ yuddhāya samupasthitam ||1|| śaṃkhaṃ daghmau svayaṃ kṛṣṇaḥ śabdenāpūrayandiśaḥ || mumoca ca śaravrātaṃ sahasāyudhasaṃmitam ||2|| tato diśaśca gaganaṃ dṛṣṭvā bāṇaśatānvitam || mumucurvibudhāḥ sarve śarāścakrāyudhopari||3|| ekaikamastraṃ śastraṃ ca surairmuktaṃ sahasradhā || svabāṇairbhagavānkṛṣṇaściccheda nṛpa līlayā ||4|| pāśinaścāhipāśaṃ ca cicchide pannagāśanaḥ || yamarājena prahitaṃ daṃḍaṃ lokabhayaṃkaram ||5|| gadayā pātayāmāsa bhūmau kṛṣṇastu līlayā || cakreṇa dhanadasyāpi śibikāṃ tilako bahu ||6|| cakāra kṛṣṇaḥ sūryaṃ ca kopadṛṣṭyā hataujasam || mahāgnimāgataṃ vīkṣya mukhena ca papau hariḥ ||7|| tato rudragaṇairmuktāñśūlāṃściccheda vai ruṣā || cakreṇa ca harī rudrānpātayāmāsa bāhunā ||8|| tato marud‌gaṇā devāḥ sādhyā vidyādharāstathā || mumucurbāṇapaṭalānmādhavopari bhūpate ||9|| śaravarṣaṃ pramuṃcaṃtīṃ senāṃ sarvāṃ samāgatām || vilokya satyabhāmā tu bhayaṃ prāpa tadā mṛdhe ||10|| tāṃ bhītāṃ prāha goviṃdaḥ satye tvaṃ mā bhayaṃ kuru || āgatāṃ śakrasenāṃ vai haniṣyāmi na saṃśayaḥ ||11|| ityuktvā bhagavānkruddho bāṇaiḥ śārṅgadhanuścyutaiḥ || tāḍayāmāsa vibudhānkroṣṭūnsiṃho nakhairyathā ||12|| tataḥ pratyāha garuḍaṃ kaṃsahā kopapūritaḥ || vainateya tvayā yuddhaṃ na kṛtaṃ raṇamaṃḍale ||13|| tacchrutvā tu sabhāryaṃ ca skandhe saṃdhārayanharim || kopādviṣṇurathaḥ sadyaḥ pakṣābhyāṃ nakharāṃkuraiḥ ||14|| tuṃḍena bhakṣayandevāṃstāḍayanvicacāra vai || tataśca dudruvurdevā hanyamānā garutmatā ||15|| atha bāṇairmahīpāla iṃdropendrau mahābalau || parasparaṃ ca varṣaṃtau dhārābhiriva toyadau ||16|| airāvatena rājeṃdra suparṇo yuyudhe tadā || gajastārkṣyaṃ tu daśanairjaghāna garuḍastathā ||17|| gajaṃ tu tuṃḍapakṣaiśca chinnaṃ bhinnaṃ cakāra ha || suraiḥ samastairyuyudhe vajriṇā ca yadūttamaḥ ||18|| bhagavānmaghavaṃtaṃ vai maghavā madhusūdan || bāṇairvavṛṣatuḥ kruddhāvanyonyavijigīṣiṇau ||19|| chinneṣvastreṣu bāṇeṣu śastreṣvastreṣu ca tvaram || vajraṃ jagrāha maghavā bhagavā~ścakrameva ca ||20|| hāhākārastadaivāsīttrailokye sacarācare || vajracakradharau vīkṣya sureśvaranareśvarau ||21|| jagrāha vāmahastena kṣiptaṃ vajraṃ ca vajriṇā || na mucoca hariścakraṃ tiṣṭha tiṣṭhetyuvāca ca ||22|| lajjitaṃ vajrahīnaṃ ca tārkṣyeṇa kṣatavāhanam || bhītaṃ palāyamānaṃ cālokya satyā jahāsa vai ||23|| śacī vīkṣyāgataṃ śakraṃ prāha kopena pūritā || ekākinā mādhavena pradhane tu vinirjitaḥ ||24|| mahāsainyayutastvaṃ vai tasmātte dhigbalaṃ sura || ahaṃ gatvā raṇe kṛṣṇaṃ vinirjitya suradrumam ||25|| mocayāmi na saṃdehaḥ paśya tvaṃ ca surādhama || garga uvāca - ityuktvā śibikāṃ śīghramāruhya kupitā śacī ||26|| yoddhukāmā yayau rājanpunaḥ suragaṇairvṛtā || tāmāgatāṃ vīkṣya kṛṣṇo yuddhāya na dadhe manaḥ ||27|| tataḥ satyā hariṃ prāha ruṣā prasphuritādharā || adya yuddhaṃ kariṣyāmi śacyā sārddhamahaṃ prabho ||28|| tacchrutvā prahasankṛṣṇo dattvā tasyai sudarśanam || sthāpayitvā suparṇe ca jagrāha dyutaruṃ svayam ||29|| yadā haripriyā kruddhā yuddhaṃ kartuṃ samāgatā || tadā sarvatra brahmāṃḍe cāsītkolāhalo mahān ||30|| bhayaṃ prāpuḥ surāḥ sarve vidhiśakrādayo nṛpa || tadaiva gīṣpatī rājannāyayau śakranoditaḥ ||31|| āgatya vārayāmāsa yoddhukāmāṃ pulomajām || bṛhaspatiruvāca - śacī śṛṇu madīyaṃ vai vacanaṃ bahubuddhidam ||32|| kṛṣṇastu bhagavānsākṣātsatyabhāmā ca dhīmatī || tayā sārddhaṃ kathaṃ yuddhaṃ kariṣyasi haripriye ||33|| tasmādavajñāṃ saṃtyajya ṛbhukṣe tvaṃ gṛhaṃ vraja || satyāṃ vai pārijātaṃ ca datvā rakṣa surānbhayāt ||34|| yad‌bhayādvāti pavano vahnirdahati yad‌bhayāt || bhayādyanmṛtyuścarati bradhno vrajati yad‌bhayāt ||35|| yasmādbibheti brahmā vai kapardī ca puraṃdaraḥ || taṃ na jānāsi kṛṣṇaṃ vai bhaumaṃ hatvā samāgatam ||36|| garga uvāca - iti śrutvā śacī vākyaṃ bhāmāṃ kṛṣṇaṃ ca lajjayā || natvā jagāma sadanamātmanaṃ ca vigarhatī ||37|| tataḥ śakraṃ namaṃtaṃ ca vrīḍitaṃ vīkṣya mādhavaḥ || uvāca śakra mā vrīḍāṃ gate ca bhidure kuru ||38|| dvaṃdvayuddhe hi caikasya bhaviṣyati parājayaḥ || iti śrutvā ca provāca vacanaṃ pākaśāsanaḥ ||39|| indra uvāca - yasmiñjagatsakalametadanādimadhye yasmādyataśca na bhaviṣyati sarvabhūtāt || tenod‌bhavapralayapālanakāraṇena vrīḍā kathaṃ bhavati devi nirākṛtasya ||40|| sakalabhuvanasūtermūrtiranyātisūkṣmā viditasakalavedyairjñāyate yasya nānyaiḥ || tamajamakṛtamīśaṃ śāśvataṃ svecchayainaṃ jagadupakṛtimartyaṃ ko vijetuṃ samarthaḥ ||41|| ityuktvā satyabhāmāṃ vai śakrastūṣṇīṃ babhūva ha || tataḥ prahasya bhagavānprāha gaṃbhīrayā girā ||42|| bhavāndevādhipaḥ śakra vayaṃ bhūminivāsinaḥ || kṣaṃtavyamaparādhaṃ tad‌bhavatā ca kṛtaṃ mayā ||43|| bhoḥ śakra pārijātaśca nīyatāmucitāspadam || gṛhīto'yaṃ mayā satyabhāmāvacanakāraṇāt ||44|| gṛhāṇa kuliśaṃ cedaṃ prahitaṃ yattvayā mayi || tavaivāstraṃ śunāsīra tadvairiṣu nivāraṇam ||45|| indra uvāca - kṛṣṇa kiṃ mohayasi māṃ naro'hamiti kiṃ vada || jānīmastvāṃ jagannāthaṃ na tu sūkṣmavido vayam ||46|| yo'si so'si jagattrāṇa pravṛttau nātha saṃsthitiḥ || viśvasya śalyaniṣkarṣaṃ karoṣi garuḍadhvaja ||47|| ayaṃ ca nīyatāṃ kṛṣṇa pārijātaḥ kuśasthalīm || naraloke tvayā tyakte nāyaṃ saṃsthāsyate bhuvi ||48|| āgamiṣyati govinda svayameva triviṣṭapam || śrīgarga uvāca - tacchrutvā vajriṇe vajraṃ dattvā so'pyājagāma kau ||49|| dvārakāṃ dvārakānāthaḥ stūyamānaḥ sureśvaraiḥ || upādhmāya tataḥ kaṃbuṃ saṃsthito dvārakopari ||50|| utpādayāmāsa mudaṃ dvārakāvāsināṃ nṛpa || suparṇādavatīryātha kṛṣṇo bhāmāsamanvitaḥ ||51|| pārijātaṃ ca niṣkūṭe sthāpayāmāsa līlayā || juṣṭaṃ suradrumaṃ kṛṣṇo bhramaraiḥ svargapakṣibhiḥ ||52|| athaikasminmuhūrte vai mādhave mādhavaḥ svayam || uvāha rājakanyāśca pṛthaggeheṣu dharmataḥ ||53|| ṣoḍaśastrīsahasrāṇi aṣṭādhikaśatāni ca || tāvaṃti cakre rūpāṇi paripūrṇatamo hariḥ ||54|| ekaikasyāṃ daśa daśa kṛṣṇo'jījanadātmajān || yāvatya ātmano bhāryā amoghagatirīśvaraḥ ||55|| iti śrīgargasaṃhitāyāmaśvamedhakhaṃḍe śrīgargavajranābhasaṃvāde pārijātānayanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||5|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||