Chapter 1

कृष्णातीरे कोकिलाकेलिकीरे गुंजापुंजे देवपुष्पादिकुंजे । कंबुग्रीवौ क्षिप्तबाहू चलन्तौ राधाकृष्णौ मंगलं मे भवेताम् ॥ १ ॥ अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानांजनशलाकया । चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरुवे नमः ॥ २ ॥ श्रीनारद उवाच - एकदोपद्रवं वीक्ष्य नंदो नन्दान्सहायकान् । वृषभानूपनंदांश्च वृषभानुवरांस्तथा ॥ ३ ॥ समाहूय परान्वृद्धान् सभायां तानुवाच ह । नंद उवाच - किं कर्तव्यं तु वदतोत्पाताः सन्ति महावने ॥ ४ ॥ श्रीनारद उवाच - तेषां श्रुत्वाथ सन्नन्दो गोपो वृद्धोतिमंत्रवित् । अंके नीत्वा रामकृष्णौ नंदराजमुवाच ह ॥ ५ ॥ सन्नन्द उवाच - उत्थातव्यमितोऽस्माभिः सर्वैः परिकरैः सह । गंतव्यं चान्यदेशेषु यत्रोत्पाता न संति हि ॥ ६ ॥ बालस्ते प्राणवत्कृष्णो जीवनं व्रजवासिनाम् । व्रजे धनं कुले दीपो मोहनो बाललीलया ॥ ७ ॥ हा बक्या शकटेनापि तृणावर्तेन बालकः । मुक्तोऽयं द्रुमपातेन ह्युत्पातं किमतः परम् ॥ ८ ॥ तस्माद्‌वृंदावनं सर्वैः गंतव्यं बालकैः सह । उत्पातेषु व्यतीतेषु पुनराग्मनं कुरु ॥ ९ ॥ नन्द उवाच - कतिक्रोशैर्विस्तृतम् तद्‌वनं वृंदावनं व्रहात् । तल्लक्षणं तत्सुखं च वद बुद्धिमतां वर ॥ १० ॥ सन्नन्द उवाच - प्रागुदीच्यां बर्हिषदो दक्षिणस्यां यदोः पुरात् । पश्चिमायां शोणितपुरान् माथुरं मंडलं विदुः ॥ ११ ॥ विंशद्‌योजनविस्तीर्णं सार्धं यद्योजनेन वै माथुरं मंडलं दिव्यं व्रजमाहुर्मनीषिणः ॥ १२ ॥ मथुरायां शौरिगृहे गर्गाचार्यमुखाच्छ्रुतम् । माथुरं मंडलं दिव्यं तीर्थराजेन पूजितम् ॥ १३ ॥ वनेभ्यस्तत्र सर्वेभ्यो वनं वृंदावनं वरम् । परिपूर्णतमस्यापि लीलाक्रीडं मनोहरम् ॥ १४ ॥ वैकुंठान्नापरो लोको न भूतो न भविष्यति । एकं वृंदावनं नाम वैकुंठाच्च परात्परम् ॥ १५ ॥ यत्र गोवर्धनो नाम गिरिराजो विराजते । कालिन्दीनिकटे यत्र पुलिनं मंगलायनम् ॥ १६ ॥ बृहत्सानुर्गिरिर्यत्र यत्र नन्दीश्वरो गिरिः । क्रोशानां च चतुर्विंशद्‌विस्तृतैः काननैर्वृतम् ॥ १७ ॥ पशव्यं गोपगोपीनां गवां सेव्यं मनोहरम् । लताकुंजावृतं तद्वै वनं वृंदावनं स्मृतम् ॥ १८ ॥ नंद उवाच - कदा व्रजोऽयं सन्नंद तीर्थराजेन पूजितः । एतद्वेदितुमिच्छामि परं कौतुहलं हि मे ॥ १९ ॥ सन्नंद उवाच - शंखासुरो महादैत्यः पुरा नैमित्तिके लये । स्वपतो ब्रह्मणः सोऽपि वेदध्रुग्दैत्यपुंगवः ॥ २० ॥ जित्वा देवान् ब्रह्मलोकाद्धृत्वा वेदान् गतोऽर्णवे । गतेषु तेषु वेदेषु देवानां च गतं बलम् ॥ २१ ॥ तदा साक्षाद्धरिः पूर्णो धृत्वा मात्स्यं वपुः पुरम् । नैमित्तिकलयांभोधौ युयुधे तेन यज्ञराट् ॥ २२ ॥ शूलं चिक्षेप हरये शंखो दैत्यो महाबलः । स्वचक्रेण हरिः साक्षात्तच्छूलं शतधाकरोत् ॥ २३ ॥ हरिं तताड शिरसा शंखो विष्णुमुरःस्थले । तस्य मूर्द्धप्रहारेण न चचाल परात्परः ॥ २४ ॥ तदा गदां समादाय मत्स्यरूपधरो हरिः । पृष्ठे जघान तं दैत्यं शंखरूपं महाबलम् ॥ २५ ॥ गदाप्रहारव्यथितः किंचिद्‌व्याकुलमानसः । पुनरुत्थाय सर्वेशं मुष्टिना स तताड ह ॥ २६ ॥ तदा विष्णुः स्वचक्रेण सशृङ्गं तच्छिरो दृढम् । जहार कुपितः साक्षाद्‌भगवान् कमलेक्षणः ॥ २७ ॥ जित्वा शंखं देववरैः सार्धं विष्णुर्व्रजेश्वर । प्रयागमेत्य स हरिर्वेदान् तान् ब्रह्मणे ददौ ॥ २८ ॥ यज्ञं चकार विधिवत्सर्वदेवगणैः सह । प्रयागं च समाहूय तीर्थराजं चकार ह ॥ २९ ॥ तत्साक्षादक्षयवटः कृतो लीलातपत्रवत् । मुनिभानुसुतेऽथोर्मिचामरैस्तं विरेजतुः ॥ ३० ॥ तदैव सर्वतीर्थानि जंबूद्वीपस्थितानि च । नीत्वा बलिं समाजग्मुस्तीर्थराजाय धीमते ॥ ३१ ॥ तीर्थराजं च संपूज्य नत्वा तीर्थानि सर्वतः । स्वधामानि ययुर्नन्द हरौ देवैर्गते सति ॥ ३२ ॥ तदैव नारदः प्राप्तो मुनीन्द्रः कलहप्रियः । सिंहासने भ्राजमानं तीर्थराजमुवाच ह ॥ ३३ ॥ श्रीनारद उवाच - तीर्थैः प्रपूजितस्त्वं वै तीर्थराज महातपः । तुभ्यं च सर्वतीर्थानि मुख्यानीह बलिं ददुः ॥ ३४ ॥ व्रजाद्‌वृंदावनादीनि नागतानीह ते पुरः । तीर्थानां राजराजस्त्वं प्रमत्तैस्तैस्तिरस्कृतः ॥ ३५ ॥ इति प्रभाष्य तं साक्षाद्‌गते देवर्षिसत्तमे । तीर्थराजस्तदा क्रुद्धो हरिलोकं जगाम ह ॥ ३६ ॥ नत्वा हरिं परिक्रम्य पुरः स्थित्वा कृतांजलिः । सर्वतीर्थैः परिवृतः श्रीनाथं प्राह तीर्थराट् ॥ ३७ ॥ तीर्थराज उवाच - हे देवदेव प्राप्तोऽहं तीर्थराजस्त्वया कृतः । बलिं ददुर्मे तीर्थानि मथुरामंडलं विना ॥ ३८ ॥ प्रमत्तैर्व्रजतीर्थैश्च तैरहं तु तिरस्कृतः । तस्मात्तुभ्यं च कथितं प्राप्तोऽहं तव मंदिरे ॥ ३९ ॥ श्रीभगवानुवाच - धरायां सर्वतीर्थानां त्वं कृतस्तीर्थराण्मया । किंतु स्वस्य गृहस्यापि न कृतो राट् त्वमेव हि ॥ ४० ॥ किं त्वं मे मंदिरं लिप्सुः मत्तवद्‌भाषसे वचः । तीर्थराज गृहं गच्छ शृणु वाक्यं शुभं च मे ॥ ४१ ॥ मथुरामंडलं साक्षान्मंदिरं मे परात्परम् । लोकत्रयात्परं दिव्यं प्रलयेऽपि न संहृतम् ॥ ४२ ॥ सन्नन्द उवाच - इति श्रुत्वा तीर्थराजो विस्मितोऽभूद्‌गतस्मयः । आगत्य नत्वा संपूज्य माथुरं व्रजमंडलम् ॥ ४३ ॥ ततः प्रदक्षिणीकृत्य स्वधाम गतवान् पुनः । धराया मानभंगार्थं पूर्वमेतत्प्रदर्शितम् । मया तवाग्रे कथितं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ४४ ॥ नंद उवाच - धराया मानभङ्गार्थं केन पूर्वं प्रदर्शितम् । एतन्मे वद गोपेश माथुरं व्रजमंडलम् ॥ ४५ ॥ सन्नन्द उवाच - आदौ वाराहकल्पेऽस्मिन् हरिर्वाराहरूपधृक् । रसातलात्समुद्धृत्य गां बभौ दंष्ट्रया प्रभुः ॥ ४६ ॥ गच्छन्तं वारिवृन्देषु भगवन्तं रमेश्वरम् । दंष्ट्राग्रे शोभिता पृथ्वी प्राह देवं जनार्दनम् ॥ ४७ ॥ धरोवाच - देव कुत्र स्थले त्वं वै स्थापनां मे करिष्यसि । जलपूर्णं जगत्सर्वं दृश्यते वद हे प्रभो ॥ ४८ ॥ वाराह उवाच - यदा वृक्षाः प्रदृष्टा हि भवन्त्युद्वेगता जले । तदा ते स्थापना भूयात्पश्यन्ती गच्छ भूरुहान् ॥ ४९ ॥ धरोवाच - स्थावराणां तु रचना ममोपरि समास्थिता । अन्यास्ति किं वा धरणी त्वहं हि धारणामयी ॥ ५० ॥ सन्नन्द उवाच - वदन्तीत्थं ददर्शाग्रे जले वृक्षान् मनोहरान् । वीक्ष्य पृथ्वी हरिं प्राह सर्वतो विगतविस्मया ॥ ५१ ॥ धरोवाच - देव कस्मिंस्थले वृक्षाः सन्ति ह्येते सपल्लवाः । इदं मनसि मे चित्रं वद यज्ञपते प्रभो ॥ ५२ ॥ वाराह उवाच - माथुरं मंडलं दिव्यं दृश्यतेऽग्रे नितम्बिनि । गोलोकभूमिसंयुक्तं प्रलयेऽपि न संहृतम् ॥ ५३ ॥ सन्नन्द उवाच - तच्छ्रुत्वा विस्मिता पृथ्वी गतमाना बभूव ह । तस्मान्नन्द महाबाहो व्रजोऽयं सर्वतोऽधिकः ॥ ५४ ॥ श्रुत्वेदं व्रजमाहात्म्यं जीवन्मुक्तो भवेन्नरः । तीर्थराजात्परं विद्धि माथुरं व्रजमंडलम् ॥ ५५ ॥

kṛṣṇātīre kokilākelikīre guṃjāpuṃje devapuṣpādikuṃje | kaṃbugrīvau kṣiptabāhū calantau rādhākṛṣṇau maṃgalaṃ me bhavetām || 1 || ajñānatimirāndhasya jñānāṃjanaśalākayā | cakṣurunmīlitaṃ yena tasmai śrīguruve namaḥ || 2 || śrīnārada uvāca - ekadopadravaṃ vīkṣya naṃdo nandānsahāyakān | vṛṣabhānūpanaṃdāṃśca vṛṣabhānuvarāṃstathā || 3 || samāhūya parānvṛddhān sabhāyāṃ tānuvāca ha | naṃda uvāca - kiṃ kartavyaṃ tu vadatotpātāḥ santi mahāvane || 4 || śrīnārada uvāca - teṣāṃ śrutvātha sannando gopo vṛddhotimaṃtravit | aṃke nītvā rāmakṛṣṇau naṃdarājamuvāca ha || 5 || sannanda uvāca - utthātavyamito'smābhiḥ sarvaiḥ parikaraiḥ saha | gaṃtavyaṃ cānyadeśeṣu yatrotpātā na saṃti hi || 6 || bālaste prāṇavatkṛṣṇo jīvanaṃ vrajavāsinām | vraje dhanaṃ kule dīpo mohano bālalīlayā || 7 || hā bakyā śakaṭenāpi tṛṇāvartena bālakaḥ | mukto'yaṃ drumapātena hyutpātaṃ kimataḥ param || 8 || tasmād‌vṛṃdāvanaṃ sarvaiḥ gaṃtavyaṃ bālakaiḥ saha | utpāteṣu vyatīteṣu punarāgmanaṃ kuru || 9 || nanda uvāca - katikrośairvistṛtam tad‌vanaṃ vṛṃdāvanaṃ vrahāt | tallakṣaṇaṃ tatsukhaṃ ca vada buddhimatāṃ vara || 10 || sannanda uvāca - prāgudīcyāṃ barhiṣado dakṣiṇasyāṃ yadoḥ purāt | paścimāyāṃ śoṇitapurān māthuraṃ maṃḍalaṃ viduḥ || 11 || viṃśad‌yojanavistīrṇaṃ sārdhaṃ yadyojanena vai māthuraṃ maṃḍalaṃ divyaṃ vrajamāhurmanīṣiṇaḥ || 12 || mathurāyāṃ śaurigṛhe gargācāryamukhācchrutam | māthuraṃ maṃḍalaṃ divyaṃ tīrtharājena pūjitam || 13 || vanebhyastatra sarvebhyo vanaṃ vṛṃdāvanaṃ varam | paripūrṇatamasyāpi līlākrīḍaṃ manoharam || 14 || vaikuṃṭhānnāparo loko na bhūto na bhaviṣyati | ekaṃ vṛṃdāvanaṃ nāma vaikuṃṭhācca parātparam || 15 || yatra govardhano nāma girirājo virājate | kālindīnikaṭe yatra pulinaṃ maṃgalāyanam || 16 || bṛhatsānurgiriryatra yatra nandīśvaro giriḥ | krośānāṃ ca caturviṃśad‌vistṛtaiḥ kānanairvṛtam || 17 || paśavyaṃ gopagopīnāṃ gavāṃ sevyaṃ manoharam | latākuṃjāvṛtaṃ tadvai vanaṃ vṛṃdāvanaṃ smṛtam || 18 || naṃda uvāca - kadā vrajo'yaṃ sannaṃda tīrtharājena pūjitaḥ | etadveditumicchāmi paraṃ kautuhalaṃ hi me || 19 || sannaṃda uvāca - śaṃkhāsuro mahādaityaḥ purā naimittike laye | svapato brahmaṇaḥ so'pi vedadhrugdaityapuṃgavaḥ || 20 || jitvā devān brahmalokāddhṛtvā vedān gato'rṇave | gateṣu teṣu vedeṣu devānāṃ ca gataṃ balam || 21 || tadā sākṣāddhariḥ pūrṇo dhṛtvā mātsyaṃ vapuḥ puram | naimittikalayāṃbhodhau yuyudhe tena yajñarāṭ || 22 || śūlaṃ cikṣepa haraye śaṃkho daityo mahābalaḥ | svacakreṇa hariḥ sākṣāttacchūlaṃ śatadhākarot || 23 || hariṃ tatāḍa śirasā śaṃkho viṣṇumuraḥsthale | tasya mūrddhaprahāreṇa na cacāla parātparaḥ || 24 || tadā gadāṃ samādāya matsyarūpadharo hariḥ | pṛṣṭhe jaghāna taṃ daityaṃ śaṃkharūpaṃ mahābalam || 25 || gadāprahāravyathitaḥ kiṃcid‌vyākulamānasaḥ | punarutthāya sarveśaṃ muṣṭinā sa tatāḍa ha || 26 || tadā viṣṇuḥ svacakreṇa saśṛṅgaṃ tacchiro dṛḍham | jahāra kupitaḥ sākṣād‌bhagavān kamalekṣaṇaḥ || 27 || jitvā śaṃkhaṃ devavaraiḥ sārdhaṃ viṣṇurvrajeśvara | prayāgametya sa harirvedān tān brahmaṇe dadau || 28 || yajñaṃ cakāra vidhivatsarvadevagaṇaiḥ saha | prayāgaṃ ca samāhūya tīrtharājaṃ cakāra ha || 29 || tatsākṣādakṣayavaṭaḥ kṛto līlātapatravat | munibhānusute'thormicāmaraistaṃ virejatuḥ || 30 || tadaiva sarvatīrthāni jaṃbūdvīpasthitāni ca | nītvā baliṃ samājagmustīrtharājāya dhīmate || 31 || tīrtharājaṃ ca saṃpūjya natvā tīrthāni sarvataḥ | svadhāmāni yayurnanda harau devairgate sati || 32 || tadaiva nāradaḥ prāpto munīndraḥ kalahapriyaḥ | siṃhāsane bhrājamānaṃ tīrtharājamuvāca ha || 33 || śrīnārada uvāca - tīrthaiḥ prapūjitastvaṃ vai tīrtharāja mahātapaḥ | tubhyaṃ ca sarvatīrthāni mukhyānīha baliṃ daduḥ || 34 || vrajād‌vṛṃdāvanādīni nāgatānīha te puraḥ | tīrthānāṃ rājarājastvaṃ pramattaistaistiraskṛtaḥ || 35 || iti prabhāṣya taṃ sākṣād‌gate devarṣisattame | tīrtharājastadā kruddho harilokaṃ jagāma ha || 36 || natvā hariṃ parikramya puraḥ sthitvā kṛtāṃjaliḥ | sarvatīrthaiḥ parivṛtaḥ śrīnāthaṃ prāha tīrtharāṭ || 37 || tīrtharāja uvāca - he devadeva prāpto'haṃ tīrtharājastvayā kṛtaḥ | baliṃ dadurme tīrthāni mathurāmaṃḍalaṃ vinā || 38 || pramattairvrajatīrthaiśca tairahaṃ tu tiraskṛtaḥ | tasmāttubhyaṃ ca kathitaṃ prāpto'haṃ tava maṃdire || 39 || śrībhagavānuvāca - dharāyāṃ sarvatīrthānāṃ tvaṃ kṛtastīrtharāṇmayā | kiṃtu svasya gṛhasyāpi na kṛto rāṭ tvameva hi || 40 || kiṃ tvaṃ me maṃdiraṃ lipsuḥ mattavad‌bhāṣase vacaḥ | tīrtharāja gṛhaṃ gaccha śṛṇu vākyaṃ śubhaṃ ca me || 41 || mathurāmaṃḍalaṃ sākṣānmaṃdiraṃ me parātparam | lokatrayātparaṃ divyaṃ pralaye'pi na saṃhṛtam || 42 || sannanda uvāca - iti śrutvā tīrtharājo vismito'bhūd‌gatasmayaḥ | āgatya natvā saṃpūjya māthuraṃ vrajamaṃḍalam || 43 || tataḥ pradakṣiṇīkṛtya svadhāma gatavān punaḥ | dharāyā mānabhaṃgārthaṃ pūrvametatpradarśitam | mayā tavāgre kathitaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 44 || naṃda uvāca - dharāyā mānabhaṅgārthaṃ kena pūrvaṃ pradarśitam | etanme vada gopeśa māthuraṃ vrajamaṃḍalam || 45 || sannanda uvāca - ādau vārāhakalpe'smin harirvārāharūpadhṛk | rasātalātsamuddhṛtya gāṃ babhau daṃṣṭrayā prabhuḥ || 46 || gacchantaṃ vārivṛndeṣu bhagavantaṃ rameśvaram | daṃṣṭrāgre śobhitā pṛthvī prāha devaṃ janārdanam || 47 || dharovāca - deva kutra sthale tvaṃ vai sthāpanāṃ me kariṣyasi | jalapūrṇaṃ jagatsarvaṃ dṛśyate vada he prabho || 48 || vārāha uvāca - yadā vṛkṣāḥ pradṛṣṭā hi bhavantyudvegatā jale | tadā te sthāpanā bhūyātpaśyantī gaccha bhūruhān || 49 || dharovāca - sthāvarāṇāṃ tu racanā mamopari samāsthitā | anyāsti kiṃ vā dharaṇī tvahaṃ hi dhāraṇāmayī || 50 || sannanda uvāca - vadantītthaṃ dadarśāgre jale vṛkṣān manoharān | vīkṣya pṛthvī hariṃ prāha sarvato vigatavismayā || 51 || dharovāca - deva kasmiṃsthale vṛkṣāḥ santi hyete sapallavāḥ | idaṃ manasi me citraṃ vada yajñapate prabho || 52 || vārāha uvāca - māthuraṃ maṃḍalaṃ divyaṃ dṛśyate'gre nitambini | golokabhūmisaṃyuktaṃ pralaye'pi na saṃhṛtam || 53 || sannanda uvāca - tacchrutvā vismitā pṛthvī gatamānā babhūva ha | tasmānnanda mahābāho vrajo'yaṃ sarvato'dhikaḥ || 54 || śrutvedaṃ vrajamāhātmyaṃ jīvanmukto bhavennaraḥ | tīrtharājātparaṃ viddhi māthuraṃ vrajamaṃḍalam || 55 ||