Chapter 1

अतसीकुसुमोपमेयकांति- र्यमुनाकूलकदंबमध्यवर्ती । नवगोपवधूविलासशाली वनमाली विरनोतु मंगलानि ॥ १ ॥ परिकरीकृतपीतपटं हरिं शिखिकिरीटनतीकृतकंधरम् । लकुटवेणुकरं चलकुण्डलं पटुतरं नटवेषधरं भजे ॥ २ ॥ बहुलाश्व उवाच - श्रुतिरूपादयो गोप्यो भूतपूर्वा वरान्मुने । कथं श्रीकृष्णचन्द्रेण जाताः पूर्णमनोरथाः ॥ ३ ॥ गोपालकृष्णचरितं पवित्रं परमाद्‌भुतम् । एतद्‌वद महाबुद्धे त्वं परावरवित्तमः ॥ ४ ॥ श्रीनारद उवाच - श्रुतिरूपाश्च या गोप्यो गोपानां सुकुले व्रजे । लेभिरे जन्म वैदेह शेषशायीवराच्छ्रुतात् ॥ ५ ॥ कमनीयं नन्दसूनुं वीक्ष्य वृन्दावने च ताः । वृन्दावनेश्वरीं वृन्दां भेजिरे तद्‌वरेच्छया ॥ ६ ॥ वृन्दादत्ताद्‌वरादाशु प्रसन्नो भगवान् हरिः । नित्यं तासां गृहे याति रासार्थं भक्तवत्सलः ॥ ७ ॥ एकदा तु निशीथिन्या व्यतीते प्रहरद्वये । रासार्थं भगवान् कृष्णः प्राप्तवान् तद्‌गृहान्नृप ॥ ८ ॥ तदा उत्कंठिता गोप्यः कृत्वा तत्पूजनं परम् । पप्रच्छुः परया भक्त्या गिरा मधुरया प्रभुम् ॥ ९ ॥ गोप्य ऊचुः - कथं न चागतः शीघ्रं नो गृहान् वृजिनार्दन । उत्कंठितानां गोपीनां त्वयि चन्द्रे चकोरवत् ॥ १० ॥ श्रीभगवानुवाच - यो यस्य चित्ते वसति न स दूरे कदाचन । खे सूर्यं कमलं भूमौ दृष्ट्वेदं स्फुटति प्रियाः ॥ ११ ॥ भाण्डीरे मे गुरुः साक्षात् दुर्वासा भगवान् मुनिः । आगतोऽद्य प्रियास्तस्य सेवार्थं गतवानहम् ॥ १२ ॥ गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ १३ ॥ अज्ञानतिमिरांधस्य ज्ञानांजनशलाकया । चक्षुरुमीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ १४ ॥ स्वगुरुं मां विजानीयान्नावमन्येत कर्हिचित् । न मर्त्यबुद्ध्या सेवेत सर्वदेवमयो गुरुः ॥ १५ ॥ तस्मात्तत्पूजनं कृत्वा नत्वा तत्पादपंकजम् । आगतोऽहं विलंबेन भवतीनां गृहान् प्रियाः ॥ १६ ॥ श्रीनारद उवाच - श्रुत्वा तत्परमं वाक्यं गोप्यः सर्वास्तु विस्मिताः । कृतांजलिपुटा ऊचुः श्रीकृष्णं नम्रकंधराः ॥ १७ ॥ गोप्य ऊचुः - परिपूर्णतमस्यापि दुर्वासास्ते गुरुः स्मृतः । अहो तद्दर्शनं कर्तुं मनो नश्चोद्यतं प्रभो ॥ १८ ॥ अद्य देव निशीथिन्या व्यतीते प्रहरद्वये । कथं तद्दर्शनं भूयादस्माकं परमेश्वर ॥ १९ ॥ तथा मध्ये दीर्घनदी यमुना प्रतिबन्धिका । कथं तत्तरणं नावं ऋते देव भविष्यति ॥ २० ॥ श्रीभगवानुवाच - अवश्यमेव गन्तव्यं भवतीभिर्यदा प्रियाः । यमुनामेत्य चैतद्वै वक्तव्यं मार्गहेतवे ॥ २१ ॥ यदि कृष्णो बालयतिः सर्वदोषविवर्जितः । तर्हि नो देहि मार्गं वै कालिन्दि सरितां वरे ॥ २२ ॥ इत्युक्ते वचने कृष्णा मार्गं वो दास्यति स्वतः । सुखेन तेन व्रजत यूयं सर्वा व्रजांगनाः ॥ २३ ॥ श्रीनारद उवाच - इति श्रुत्वाऽथ तद्वाक्यं पात्रैर्दीर्घैर्व्रजांगनाः । षट्पंचाशत्तमान् भोगान् नीत्वा सर्वाः पृथक्‌पृथक् ॥ २४ ॥ यमुनामेत्य हर्युक्तं जगुरानतकंधराः । सद्यः कृष्णा ददौ मार्गं गोपीभ्यो मैथिलेश्वर ॥ २५ ॥ तेन गोप्यो गताः सर्वा भाण्डीरं चातिविस्मिताः । ततः प्रदक्षिणीकृत्य मुनिं दुर्वासनं च ताः ॥ २६ ॥ नत्वा तद्दर्शनं चक्रुः पुरो धृत्वाऽशनं वहु । मे पूर्वं चापि मे पूर्वमन्नं भोज्यं त्वया मुने ॥ २७ ॥ एवं विवदमानानां गोपीनां भक्तिलक्षणम् । विज्ञाय मुनिशार्दूलः प्रोवाच विमलं वचः ॥ २८ ॥ मुनिरुवाच - गोप्यः परमहंसोऽहं कृतकृत्यो हि निष्क्रियः । तस्मान्मुखे मे दातव्यं स्वं स्वं चाप्यशनं करैः ॥ २९ ॥ श्रीनारद उवाच - एवं विदारिते तेन मुखे गोप्योऽतिहर्षिताः । षट्पंचाशत्तमान् भोगान् स्वान्स्वान् सर्वाः समाक्षिपन् ॥ ३० ॥ क्षिपन्तीनां च गोपीनां पश्यंतीनां मुनीश्वरः । जघास कोटिशो मारान् भोगान् सर्वान् क्षुधातुरः ॥ ३१ ॥ विस्मितानां च गोपीनां पश्यंतीनां परस्परम् । इत्थं शून्यानि पात्राणि बभूवुर्नृपसत्तम ॥ ३२ ॥ अथ गोप्यो मुनिं शांतं नत्वा तं भक्तवत्सलम् । विस्मिताः प्रणताः प्राहुः सर्वाः पूर्णमनोरथाः ॥ ३३ ॥ गोप्य ऊचुः - मुने आगमनात्पूर्वं कृष्णोक्तवचसा नदीम् । तीर्त्वाऽऽगतास्त्वत्समीपं दर्शनार्थं शुभेच्छया ॥ ३४ ॥ इतः कथं गमिष्यामः सन्देहोऽयं महानभूत् । तद्विधेहि नमस्तुभ्यं येन पंथा लघुर्भवेत् ॥ ३५ ॥ सुखेनातः प्रगन्तव्यं भवतीभिर्यदा स्वतः । यमुनामेत्य चैतद्वै वक्तव्यं मार्गहेतवे ॥ ३६ ॥ यदि दूर्वारसं पीत्वा दुर्वासाः केवलं क्षितौ । व्रती निरन्नो निर्वारि वर्तते पृथिवीतले ॥ ३७ ॥ तर्हि नो देहि मार्गं वै कालिंदि सरितां वरे । इत्युक्ते वचने कृष्णा मार्गं वो दास्यति स्वतः ॥ ३८ ॥ श्रीनारद उवाच - इति श्रुत्वा वचो गोप्यो नत्वा तं मुनिपुंगवम् । यमुनामेत्य मुन्युक्तं चोक्त्वा तीर्त्वा नदीं नृप ॥ ३९ ॥ श्रीकृष्णपार्श्वमाजग्मुर्विस्मिता मंगलायनाः ॥ ४० ॥ अथ रासे गोपवध्वः सन्देहं मनसोत्थितम् । पप्रच्छुः श्रीहरिं वीक्ष्य रहः पूर्णमनोरथाः ॥ ४१ ॥ गोप्य ऊचुः - दुर्वाससो दर्शनं भोः कृतमस्माभिरग्रतः । युवयोर्वाक्यतश्चात्र सन्देहोऽयं प्रजायते ॥ ४२ ॥ यथा गुरुस्तथा शिष्यो मृषावादी न संशयः । जारस्त्वमसि गोपीनां रसिको बाल्यतः प्रभो ॥ ४३ ॥ कथं बालयतिस्त्वं वै वद तद्‌वृजिनार्दन । कथं दूर्वारसं पीत्वा दुर्वासा बहुभुङ्‌मुनिः । नो जात एष सन्देहः पश्यन्तीनां व्रजेश्वर ॥ ४४ ॥ श्रीभगवानुवाच - निर्ममो निरहंकारः समानः सर्वगः परः । सदा वैषम्यरहितो निर्गुणोऽहं न संशयः ॥ ४५ ॥ तथापि भक्तान् भजतो भजेऽहं वै यथा तथा । तथैव साधुर्ज्ञानी वै वैषम्यरहितः सदा ॥ ४६ ॥ न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसंगिनाम् । जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन् ॥ ४७ ॥ यस्य सर्वे समारंभाः कामसंकल्पविर्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पंडितं बुधाः ॥ ४८ ॥ निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ४९ ॥ न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥ ५० ॥ ब्रह्मण्याधाय कर्माणि संगं त्यक्त्वा करोति यः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवांभसा ॥ ५१ ॥ तस्मान्मुनिस्तु दुर्वासा बहुभुक् त्वद्धिते रतः । न तस्य भोजनेच्छा स्याद्दूर्वारसमिताशनः ॥ ५२ ॥ श्रीनारद उवाच - इति श्रुत्वा वचो गोप्यः सर्वास्ताश्छिन्नसंशयाः । श्रुतिरूपा ज्ञानमय्यो बभूवुर्मैथिलेश्वर ॥ ५३ ॥ इति श्रीगर्गसंहितायां माधुर्यखण्डे श्रीनारदबहुलाश्वसंवादे श्रुतिरूपोपाख्यानं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ हरिः ॐ तत्सच्छ्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

atasīkusumopameyakāṃti- ryamunākūlakadaṃbamadhyavartī | navagopavadhūvilāsaśālī vanamālī viranotu maṃgalāni || 1 || parikarīkṛtapītapaṭaṃ hariṃ śikhikirīṭanatīkṛtakaṃdharam | lakuṭaveṇukaraṃ calakuṇḍalaṃ paṭutaraṃ naṭaveṣadharaṃ bhaje || 2 || bahulāśva uvāca - śrutirūpādayo gopyo bhūtapūrvā varānmune | kathaṃ śrīkṛṣṇacandreṇa jātāḥ pūrṇamanorathāḥ || 3 || gopālakṛṣṇacaritaṃ pavitraṃ paramād‌bhutam | etad‌vada mahābuddhe tvaṃ parāvaravittamaḥ || 4 || śrīnārada uvāca - śrutirūpāśca yā gopyo gopānāṃ sukule vraje | lebhire janma vaideha śeṣaśāyīvarācchrutāt || 5 || kamanīyaṃ nandasūnuṃ vīkṣya vṛndāvane ca tāḥ | vṛndāvaneśvarīṃ vṛndāṃ bhejire tad‌varecchayā || 6 || vṛndādattād‌varādāśu prasanno bhagavān hariḥ | nityaṃ tāsāṃ gṛhe yāti rāsārthaṃ bhaktavatsalaḥ || 7 || ekadā tu niśīthinyā vyatīte praharadvaye | rāsārthaṃ bhagavān kṛṣṇaḥ prāptavān tad‌gṛhānnṛpa || 8 || tadā utkaṃṭhitā gopyaḥ kṛtvā tatpūjanaṃ param | papracchuḥ parayā bhaktyā girā madhurayā prabhum || 9 || gopya ūcuḥ - kathaṃ na cāgataḥ śīghraṃ no gṛhān vṛjinārdana | utkaṃṭhitānāṃ gopīnāṃ tvayi candre cakoravat || 10 || śrībhagavānuvāca - yo yasya citte vasati na sa dūre kadācana | khe sūryaṃ kamalaṃ bhūmau dṛṣṭvedaṃ sphuṭati priyāḥ || 11 || bhāṇḍīre me guruḥ sākṣāt durvāsā bhagavān muniḥ | āgato'dya priyāstasya sevārthaṃ gatavānaham || 12 || gururbrahmā gururviṣṇurgururdevo maheśvaraḥ | guruḥ sākṣāt parabrahma tasmai śrīgurave namaḥ || 13 || ajñānatimirāṃdhasya jñānāṃjanaśalākayā | cakṣurumīlitaṃ yena tasmai śrīgurave namaḥ || 14 || svaguruṃ māṃ vijānīyānnāvamanyeta karhicit | na martyabuddhyā seveta sarvadevamayo guruḥ || 15 || tasmāttatpūjanaṃ kṛtvā natvā tatpādapaṃkajam | āgato'haṃ vilaṃbena bhavatīnāṃ gṛhān priyāḥ || 16 || śrīnārada uvāca - śrutvā tatparamaṃ vākyaṃ gopyaḥ sarvāstu vismitāḥ | kṛtāṃjalipuṭā ūcuḥ śrīkṛṣṇaṃ namrakaṃdharāḥ || 17 || gopya ūcuḥ - paripūrṇatamasyāpi durvāsāste guruḥ smṛtaḥ | aho taddarśanaṃ kartuṃ mano naścodyataṃ prabho || 18 || adya deva niśīthinyā vyatīte praharadvaye | kathaṃ taddarśanaṃ bhūyādasmākaṃ parameśvara || 19 || tathā madhye dīrghanadī yamunā pratibandhikā | kathaṃ tattaraṇaṃ nāvaṃ ṛte deva bhaviṣyati || 20 || śrībhagavānuvāca - avaśyameva gantavyaṃ bhavatībhiryadā priyāḥ | yamunāmetya caitadvai vaktavyaṃ mārgahetave || 21 || yadi kṛṣṇo bālayatiḥ sarvadoṣavivarjitaḥ | tarhi no dehi mārgaṃ vai kālindi saritāṃ vare || 22 || ityukte vacane kṛṣṇā mārgaṃ vo dāsyati svataḥ | sukhena tena vrajata yūyaṃ sarvā vrajāṃganāḥ || 23 || śrīnārada uvāca - iti śrutvā'tha tadvākyaṃ pātrairdīrghairvrajāṃganāḥ | ṣaṭpaṃcāśattamān bhogān nītvā sarvāḥ pṛthak‌pṛthak || 24 || yamunāmetya haryuktaṃ jagurānatakaṃdharāḥ | sadyaḥ kṛṣṇā dadau mārgaṃ gopībhyo maithileśvara || 25 || tena gopyo gatāḥ sarvā bhāṇḍīraṃ cātivismitāḥ | tataḥ pradakṣiṇīkṛtya muniṃ durvāsanaṃ ca tāḥ || 26 || natvā taddarśanaṃ cakruḥ puro dhṛtvā'śanaṃ vahu | me pūrvaṃ cāpi me pūrvamannaṃ bhojyaṃ tvayā mune || 27 || evaṃ vivadamānānāṃ gopīnāṃ bhaktilakṣaṇam | vijñāya muniśārdūlaḥ provāca vimalaṃ vacaḥ || 28 || muniruvāca - gopyaḥ paramahaṃso'haṃ kṛtakṛtyo hi niṣkriyaḥ | tasmānmukhe me dātavyaṃ svaṃ svaṃ cāpyaśanaṃ karaiḥ || 29 || śrīnārada uvāca - evaṃ vidārite tena mukhe gopyo'tiharṣitāḥ | ṣaṭpaṃcāśattamān bhogān svānsvān sarvāḥ samākṣipan || 30 || kṣipantīnāṃ ca gopīnāṃ paśyaṃtīnāṃ munīśvaraḥ | jaghāsa koṭiśo mārān bhogān sarvān kṣudhāturaḥ || 31 || vismitānāṃ ca gopīnāṃ paśyaṃtīnāṃ parasparam | itthaṃ śūnyāni pātrāṇi babhūvurnṛpasattama || 32 || atha gopyo muniṃ śāṃtaṃ natvā taṃ bhaktavatsalam | vismitāḥ praṇatāḥ prāhuḥ sarvāḥ pūrṇamanorathāḥ || 33 || gopya ūcuḥ - mune āgamanātpūrvaṃ kṛṣṇoktavacasā nadīm | tīrtvā''gatāstvatsamīpaṃ darśanārthaṃ śubhecchayā || 34 || itaḥ kathaṃ gamiṣyāmaḥ sandeho'yaṃ mahānabhūt | tadvidhehi namastubhyaṃ yena paṃthā laghurbhavet || 35 || sukhenātaḥ pragantavyaṃ bhavatībhiryadā svataḥ | yamunāmetya caitadvai vaktavyaṃ mārgahetave || 36 || yadi dūrvārasaṃ pītvā durvāsāḥ kevalaṃ kṣitau | vratī niranno nirvāri vartate pṛthivītale || 37 || tarhi no dehi mārgaṃ vai kāliṃdi saritāṃ vare | ityukte vacane kṛṣṇā mārgaṃ vo dāsyati svataḥ || 38 || śrīnārada uvāca - iti śrutvā vaco gopyo natvā taṃ munipuṃgavam | yamunāmetya munyuktaṃ coktvā tīrtvā nadīṃ nṛpa || 39 || śrīkṛṣṇapārśvamājagmurvismitā maṃgalāyanāḥ || 40 || atha rāse gopavadhvaḥ sandehaṃ manasotthitam | papracchuḥ śrīhariṃ vīkṣya rahaḥ pūrṇamanorathāḥ || 41 || gopya ūcuḥ - durvāsaso darśanaṃ bhoḥ kṛtamasmābhiragrataḥ | yuvayorvākyataścātra sandeho'yaṃ prajāyate || 42 || yathā gurustathā śiṣyo mṛṣāvādī na saṃśayaḥ | jārastvamasi gopīnāṃ rasiko bālyataḥ prabho || 43 || kathaṃ bālayatistvaṃ vai vada tad‌vṛjinārdana | kathaṃ dūrvārasaṃ pītvā durvāsā bahubhuṅ‌muniḥ | no jāta eṣa sandehaḥ paśyantīnāṃ vrajeśvara || 44 || śrībhagavānuvāca - nirmamo nirahaṃkāraḥ samānaḥ sarvagaḥ paraḥ | sadā vaiṣamyarahito nirguṇo'haṃ na saṃśayaḥ || 45 || tathāpi bhaktān bhajato bhaje'haṃ vai yathā tathā | tathaiva sādhurjñānī vai vaiṣamyarahitaḥ sadā || 46 || na buddhibhedaṃ janayedajñānāṃ karmasaṃginām | joṣayetsarvakarmāṇi vidvān yuktaḥ samācaran || 47 || yasya sarve samāraṃbhāḥ kāmasaṃkalpavirjitāḥ | jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṃḍitaṃ budhāḥ || 48 || nirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ | śārīraṃ kevalaṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam || 49 || na hi jñānena sadṛśaṃ pavitramiha vidyate | tatsvayaṃ yogasaṃsiddhaḥ kālenātmani vindati || 50 || brahmaṇyādhāya karmāṇi saṃgaṃ tyaktvā karoti yaḥ | lipyate na sa pāpena padmapatramivāṃbhasā || 51 || tasmānmunistu durvāsā bahubhuk tvaddhite rataḥ | na tasya bhojanecchā syāddūrvārasamitāśanaḥ || 52 || śrīnārada uvāca - iti śrutvā vaco gopyaḥ sarvāstāśchinnasaṃśayāḥ | śrutirūpā jñānamayyo babhūvurmaithileśvara || 53 || iti śrīgargasaṃhitāyāṃ mādhuryakhaṇḍe śrīnāradabahulāśvasaṃvāde śrutirūpopākhyānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 || hariḥ oṃ tatsacchrīkṛṣṇārpaṇamastu ||