Chapter 38

गर्ग उवाच - तदा मृत्युंजयः क्रुद्धो भैरवं वीक्ष्य निद्रितम् ॥ वृषभं प्रेरयामास कार्ष्णिजं शूरमानिनम् ॥१॥ तदैव वृषभः कोपाच्छृंगाभ्यां मारयन्यदून् ॥ दंतैः पश्चिमपादाभ्यां सेनायां विचचार ह ॥२॥ त्वरं जघान शृङ्गेण संमुखस्थं सुनन्दनम् ॥ शृङ्गेण भिन्नहृदयः पपात पंचतां गतः ॥३॥ तदाऽऽजगाम संक्रुद्धोऽनिरुद्धो गजसंस्थितः ॥ धनुर्धरो दंशितश्च माभैर्माभैरिति ब्रुवन् ॥४॥ दृष्ट्वा तत्र हतं वीरं कृष्णपुत्रं सुनन्दनम् ॥ प्राप्तो दुःखं मृधेऽत्यंतं कंपितः शोकपूरितः ॥५॥ हते तस्मिन्महावीरे शोचंतं तं शिवोऽब्रवीत् ॥ मा कृथास्त्वं रणे शोकमनिरुद्ध महाबल ॥६॥ रणमध्ये पातनं च शूराणां कीर्तये स्मृतम् ॥ तस्मात्त्वमपि संग्रामे मया युद्ध्यस्व यत्‍नतः ॥७॥ प्रयातान्‌ रक्षस्व प्राणान्ममाग्रे युद्धकांक्षया ॥ गर्ग उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा शोकं त्यक्त्वा यदूत्तमः ॥८॥ निचखान पंच बाणान् शिवस्य मस्तके नृप ॥ नाराचास्ते महेशस्य जटाजूटेषु निष्ठिताः ॥९॥ दृश्यंते गृध्रपक्षाढ्याः शाखा इव वनस्पतेः ॥ ततो रुद्रः स्वकोदंडे बाणमेकं निधाय च ॥१०॥ चिच्छेद तेन सहसा तस्य चापस्य शिंजिनीम् ॥ अनिरुद्धः पुनः शीघ्रं सज्यं कृत्वा धनुर्दृढम् ॥११॥ उग्रचापस्य चिच्छेद शिंजिनीं सायकेन च ॥ ततः श्रुत्वा तयोर्युद्धमद्‌भुतं रोमहर्षणम् ॥१२॥ विमानस्थाश्च शक्राद्या आजग्मुः कौतुकान्विताः ॥ ऊचुः परस्परं खस्था निरीक्ष्य भयविह्वलाः ॥१३॥ देवा ऊचुः अमू लोकत्रयस्यापि ह्युत्पत्तिलयकारकौ ॥ एतयोश्च रणं तस्माद्विफलं रणमण्डले ॥१४॥ को विजेष्यति संग्रामं प्राप्स्यते कः पराजयम् ॥ गर्ग उवाच - ततस्त्रिदिनपर्यंतं युद्धमासीत्तयोर्भृशम् ॥१५॥ पुनः शरासनं रुद्रः सज्जं कृत्वा रुषान्वितः ॥ ब्रह्मास्त्रं संदधे तत्र लोकप्रलयकारकम् ॥१६॥ ब्रह्मास्त्रेण तु ब्रह्मास्त्रं भिदुरास्त्रेण पार्वतम् ॥ पर्जन्यास्त्रेण चाग्नेयमनिरुद्धो जहार ह ॥१७॥ तदा प्रकुपितोऽत्यंतं पिनाकी प्रज्वलन्निव ॥ त्रिशिखेन त्रिशूलेन जघान कार्ष्णिनन्दनम् ॥१८॥ स त्रिशूलश्च तं भित्त्वा गजं भित्त्वा विनिर्गतः ॥ स्थितोऽभूच्च तयोर्मध्ये ऊर्ध्वपुंख अधोमुखः ॥१९॥ गजो मृत्युं गतो युद्धेऽनिरुद्धो मूर्च्छितोऽभवत् ॥ पेततुस्तौ च संलग्नौ भिन्नवक्षस्थलौ मृधे ॥२०॥ हाहाकारस्तदैवासीद्‌रुरुदुः सर्वयादवाः ॥ रुद्रस्याग्रे यथा भीता यमस्याग्रे च पापिनः ॥२१॥ अनिरुद्धं निपतितं मृत्युतुल्यं विमूर्च्छितम् ॥ श्रुत्वा ययौ शंकितश्च सांबः स्कंदं विहाय च ॥२२॥ मूर्च्छितं यदुवीरं तु वीक्ष्य क्रोधपरिप्लुतः ॥ अश्रुपूर्णमुखः सांबः शर्वं प्राह धनुर्धरः ॥२३॥ कस्मात्करिष्यसे रुद्र दानवानां हि पालनम् ॥ हत्वानिरुद्धं संग्रामे वीरं चैव सुनन्दनम् ॥२४॥ वेदे भागवते शास्त्रे पुरा विप्रैः श्रुतं मया ॥ श्रीकृष्णाख्यं परं नित्यं शिवं सेविति वैष्णवः ॥२५॥ मृषा जातं हि तत्सर्वं कार्ष्णिजे पतिते सति ॥ सुनन्दनः कृष्णसुतः सोऽपि युद्धे त्वया हतः ॥२६॥ वृथा करिष्यसे युद्धं धिक्त्वां तस्मान्महेश्वर ॥ अहं त्वां पातयिष्यामि रणे कृष्णपराङ्‌मुखम् ॥२७॥ क्षुरप्रैः सायकैः शीघ्रं तिष्ठ तिष्ठ रणे शिव ॥ एतद्वचः समाकर्ण्य प्रसन्नः शंकरोऽब्रवीत् ॥२८॥ शिव उवाच - धन्यस्त्वं यादवश्रेष्ठ सत्यं वदति नो भवान् ॥ मन्नाथः कृष्णचन्द्रोऽयं देवदानववंदितः ॥२९॥ कुनंदने च निहते बल्वले मूर्च्छिते रणे ॥ सहायार्थमहं वीर भक्तरक्षार्थमागतः ॥३०॥ सत्यं कर्तुं स्ववचनं किंचित्कोपेन पूरितः ॥ करोमि प्रधने युद्धं भक्तप्रियचिकीर्षया ॥३१॥ इत्थं वदति भूतेशे सांबो रोषप्रपूरितः ॥ तताड शीघ्रं चापेन क्षुरप्रैः सायकैर्मृडम् ॥३२॥ तैर्बाणैर्निहतो रुद्रो न किंचित्कश्मलं गतः ॥ यथा मतंगजः पुष्पैर्जग्राह स्वधनुः शिवः ॥३३॥ तताड निशितैर्बाणैर्युद्धे जांबवतीसुतम् ॥ सांबः शिवं शिवः सांबं जघ्नतुस्तौ परस्परम् ॥३४॥ दृष्ट्वा युद्धं तयोर्लोकसंहारं मेनिरेऽस्मराः ॥ भूतले गगने राजन्महान्कोलाहलोऽभवत् ॥३५॥ भीताश्च वृष्णयस्तत्र नाथं कृष्णं स्मरंति हि ॥३६॥ तदा हरिः श्रीयदुपालकश्च ज्ञात्वा यदूनां च महाविपत्तिम् ॥ रथेन तत्रागतवान्‌ रिपुघ्नो युक्तेन वै सूततुरंगमैश्च ॥३७॥ श्यामः किरीटी नवकंजनेत्रो नवार्ककोटिद्युतिमादधानः ॥ कौमोदकीशंखरथांगपद्म- कोदंडबाणैर्नियुतोऽसिधारी ॥३८॥ श्रीवत्सचिह्नेन तु कौस्तुभेन पीताम्बरणेपि च मालयाऽऽ‌ढ्यः ॥ नीलालकैः कुण्डलकङ्कणद्यै- र्विभूषितः कोटिमनोजतुल्यः ॥३९॥ समुद्‌गलद्‌भिः सितफेनशीकरा- न्मुक्ताफलानीव च राजहंसकैः ॥ सुग्रीवमुख्यैरतिवेगवत्तरै- र्हयैर्युतः सुन्दरसामगायनैः ॥४०॥ दृष्ट्वा स्वनाथं यदवः स्वागतं हर्षविह्वलाः ॥ बभूवुः सुखिनः सर्वे शीतभीता रविं यथा ॥४१॥ तदा जयजयारावो यदुसैन्ये बभूव ह ॥ प्रचक्रिरे पुष्पवर्षं गगनस्थाश्च देवताः ॥४२॥ दृष्ट्वा सांबस्तु श्रीकृष्णं सहायार्थं समागतम् ॥ पपात पादयोस्तस्य चापं त्यक्त्वा प्रहर्षतः ॥४३॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे श्रीकृष्णागमनं नामाष्टात्रिंशोऽध्यायः ॥३८॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

garga uvāca - tadā mṛtyuṃjayaḥ kruddho bhairavaṃ vīkṣya nidritam || vṛṣabhaṃ prerayāmāsa kārṣṇijaṃ śūramāninam ||1|| tadaiva vṛṣabhaḥ kopācchṛṃgābhyāṃ mārayanyadūn || daṃtaiḥ paścimapādābhyāṃ senāyāṃ vicacāra ha ||2|| tvaraṃ jaghāna śṛṅgeṇa saṃmukhasthaṃ sunandanam || śṛṅgeṇa bhinnahṛdayaḥ papāta paṃcatāṃ gataḥ ||3|| tadā''jagāma saṃkruddho'niruddho gajasaṃsthitaḥ || dhanurdharo daṃśitaśca mābhairmābhairiti bruvan ||4|| dṛṣṭvā tatra hataṃ vīraṃ kṛṣṇaputraṃ sunandanam || prāpto duḥkhaṃ mṛdhe'tyaṃtaṃ kaṃpitaḥ śokapūritaḥ ||5|| hate tasminmahāvīre śocaṃtaṃ taṃ śivo'bravīt || mā kṛthāstvaṃ raṇe śokamaniruddha mahābala ||6|| raṇamadhye pātanaṃ ca śūrāṇāṃ kīrtaye smṛtam || tasmāttvamapi saṃgrāme mayā yuddhyasva yat‍nataḥ ||7|| prayātān‌ rakṣasva prāṇānmamāgre yuddhakāṃkṣayā || garga uvāca - iti tasya vacaḥ śrutvā śokaṃ tyaktvā yadūttamaḥ ||8|| nicakhāna paṃca bāṇān śivasya mastake nṛpa || nārācāste maheśasya jaṭājūṭeṣu niṣṭhitāḥ ||9|| dṛśyaṃte gṛdhrapakṣāḍhyāḥ śākhā iva vanaspateḥ || tato rudraḥ svakodaṃḍe bāṇamekaṃ nidhāya ca ||10|| ciccheda tena sahasā tasya cāpasya śiṃjinīm || aniruddhaḥ punaḥ śīghraṃ sajyaṃ kṛtvā dhanurdṛḍham ||11|| ugracāpasya ciccheda śiṃjinīṃ sāyakena ca || tataḥ śrutvā tayoryuddhamad‌bhutaṃ romaharṣaṇam ||12|| vimānasthāśca śakrādyā ājagmuḥ kautukānvitāḥ || ūcuḥ parasparaṃ khasthā nirīkṣya bhayavihvalāḥ ||13|| devā ūcuḥ amū lokatrayasyāpi hyutpattilayakārakau || etayośca raṇaṃ tasmādviphalaṃ raṇamaṇḍale ||14|| ko vijeṣyati saṃgrāmaṃ prāpsyate kaḥ parājayam || garga uvāca - tatastridinaparyaṃtaṃ yuddhamāsīttayorbhṛśam ||15|| punaḥ śarāsanaṃ rudraḥ sajjaṃ kṛtvā ruṣānvitaḥ || brahmāstraṃ saṃdadhe tatra lokapralayakārakam ||16|| brahmāstreṇa tu brahmāstraṃ bhidurāstreṇa pārvatam || parjanyāstreṇa cāgneyamaniruddho jahāra ha ||17|| tadā prakupito'tyaṃtaṃ pinākī prajvalanniva || triśikhena triśūlena jaghāna kārṣṇinandanam ||18|| sa triśūlaśca taṃ bhittvā gajaṃ bhittvā vinirgataḥ || sthito'bhūcca tayormadhye ūrdhvapuṃkha adhomukhaḥ ||19|| gajo mṛtyuṃ gato yuddhe'niruddho mūrcchito'bhavat || petatustau ca saṃlagnau bhinnavakṣasthalau mṛdhe ||20|| hāhākārastadaivāsīd‌ruruduḥ sarvayādavāḥ || rudrasyāgre yathā bhītā yamasyāgre ca pāpinaḥ ||21|| aniruddhaṃ nipatitaṃ mṛtyutulyaṃ vimūrcchitam || śrutvā yayau śaṃkitaśca sāṃbaḥ skaṃdaṃ vihāya ca ||22|| mūrcchitaṃ yaduvīraṃ tu vīkṣya krodhapariplutaḥ || aśrupūrṇamukhaḥ sāṃbaḥ śarvaṃ prāha dhanurdharaḥ ||23|| kasmātkariṣyase rudra dānavānāṃ hi pālanam || hatvāniruddhaṃ saṃgrāme vīraṃ caiva sunandanam ||24|| vede bhāgavate śāstre purā vipraiḥ śrutaṃ mayā || śrīkṛṣṇākhyaṃ paraṃ nityaṃ śivaṃ seviti vaiṣṇavaḥ ||25|| mṛṣā jātaṃ hi tatsarvaṃ kārṣṇije patite sati || sunandanaḥ kṛṣṇasutaḥ so'pi yuddhe tvayā hataḥ ||26|| vṛthā kariṣyase yuddhaṃ dhiktvāṃ tasmānmaheśvara || ahaṃ tvāṃ pātayiṣyāmi raṇe kṛṣṇaparāṅ‌mukham ||27|| kṣurapraiḥ sāyakaiḥ śīghraṃ tiṣṭha tiṣṭha raṇe śiva || etadvacaḥ samākarṇya prasannaḥ śaṃkaro'bravīt ||28|| śiva uvāca - dhanyastvaṃ yādavaśreṣṭha satyaṃ vadati no bhavān || mannāthaḥ kṛṣṇacandro'yaṃ devadānavavaṃditaḥ ||29|| kunaṃdane ca nihate balvale mūrcchite raṇe || sahāyārthamahaṃ vīra bhaktarakṣārthamāgataḥ ||30|| satyaṃ kartuṃ svavacanaṃ kiṃcitkopena pūritaḥ || karomi pradhane yuddhaṃ bhaktapriyacikīrṣayā ||31|| itthaṃ vadati bhūteśe sāṃbo roṣaprapūritaḥ || tatāḍa śīghraṃ cāpena kṣurapraiḥ sāyakairmṛḍam ||32|| tairbāṇairnihato rudro na kiṃcitkaśmalaṃ gataḥ || yathā mataṃgajaḥ puṣpairjagrāha svadhanuḥ śivaḥ ||33|| tatāḍa niśitairbāṇairyuddhe jāṃbavatīsutam || sāṃbaḥ śivaṃ śivaḥ sāṃbaṃ jaghnatustau parasparam ||34|| dṛṣṭvā yuddhaṃ tayorlokasaṃhāraṃ menire'smarāḥ || bhūtale gagane rājanmahānkolāhalo'bhavat ||35|| bhītāśca vṛṣṇayastatra nāthaṃ kṛṣṇaṃ smaraṃti hi ||36|| tadā hariḥ śrīyadupālakaśca jñātvā yadūnāṃ ca mahāvipattim || rathena tatrāgatavān‌ ripughno yuktena vai sūtaturaṃgamaiśca ||37|| śyāmaḥ kirīṭī navakaṃjanetro navārkakoṭidyutimādadhānaḥ || kaumodakīśaṃkharathāṃgapadma- kodaṃḍabāṇairniyuto'sidhārī ||38|| śrīvatsacihnena tu kaustubhena pītāmbaraṇepi ca mālayā''‌ḍhyaḥ || nīlālakaiḥ kuṇḍalakaṅkaṇadyai- rvibhūṣitaḥ koṭimanojatulyaḥ ||39|| samud‌galad‌bhiḥ sitaphenaśīkarā- nmuktāphalānīva ca rājahaṃsakaiḥ || sugrīvamukhyairativegavattarai- rhayairyutaḥ sundarasāmagāyanaiḥ ||40|| dṛṣṭvā svanāthaṃ yadavaḥ svāgataṃ harṣavihvalāḥ || babhūvuḥ sukhinaḥ sarve śītabhītā raviṃ yathā ||41|| tadā jayajayārāvo yadusainye babhūva ha || pracakrire puṣpavarṣaṃ gaganasthāśca devatāḥ ||42|| dṛṣṭvā sāṃbastu śrīkṛṣṇaṃ sahāyārthaṃ samāgatam || papāta pādayostasya cāpaṃ tyaktvā praharṣataḥ ||43|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe śrīkṛṣṇāgamanaṃ nāmāṣṭātriṃśo'dhyāyaḥ ||38|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||