Chapter 2

उग्रसेन उवाच - धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि तव वर्णननिर्वृतः ॥ हृदुद्‌भूतं च संदेहं दूरीकर्तुं भवान् क्षमः ॥१॥ कर्मणां सनिमित्तानां का गतिः किं च लक्षणम् ॥ कति भेदा हि तेषां वै वद ब्रह्मन् यथा तथा ॥२॥ व्यास उवाच - गुणैः सर्वाणि कर्माणि सनिमित्तानि संति हि ॥ तान्येव चानिमित्तानि राजन् त्यक्तफलानि हि ॥३॥ सनिमित्तं च यत्कर्म बंधनं विद्धि यादव ॥ अनिमित्तं च यत्कर्म मोक्षदं परमं शुभम् ॥४॥ सत्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः ॥ तैर्व्याप्तं हि जगत्सर्वं सर्वार्थमिव विष्णुना ॥५॥ सत्वे प्रलीनाः स्वर्यांति नरलोकं रजोलयाः ॥ तमोलयास्तु नरकं यांति कृष्णं हि निर्गुणाः ॥६॥ पंचाग्नितप्ता अतपन् ये राजन् व्रजवासिनः ॥ लोकं सप्तऋषीणां तु ते यांति गतकल्मषाः ॥७॥ संन्यासाश्रमकर्तारस्त्रिदंडधृतपाणयः ॥ जितेन्द्रियमनोधर्माः सत्यलोकं व्रजंति हि ॥८॥ अष्टांगयोगयोगींद्रा निर्मला उर्ध्वरेतसः ॥ जनलोकं महर्लोकं यांति ते नात्र संशयः ॥९॥ यज्ञकर्ता शक्रलोके वसते शाश्वतीः समाः ॥ दानी चांद्रमसं लोकं व्रती सौरं व्रजत्यलम् ॥१०॥ तीर्थयायी चाग्निलोकं सत्यसंधश्च वारुणम् ॥ वैष्णवाश्चापि वैकुण्ठं शैवाः शैवं व्रजंति हि ॥११॥ पितॄन् यजंति ये नित्यं सुखैश्वर्यप्रजेप्सवः ॥ दक्षिणेन पथाऽऽर्य्यम्णा पितृलोकं व्रजंति ते ॥१२॥ स्वर्लोकं वै तथा स्मार्ताः पंचपूजनसंयुताः ॥ प्रजापतियजो यांति दक्षादींश्च प्रजापतीन् ॥१३॥ भूतानि यांति भूतेज्या यक्षान् यक्षयजस्तथा ॥ ये यस्य भक्तास्तल्लोकान्यांति राजन्न संशयः ॥१४॥ तथा पापरता राजन्दुःसंगवशवर्तिनः ॥ यमलोकं च ते यांति निरयैर्दारुणैर्वृतम् ॥१५॥ पुनरावर्तिनो लोकाः सर्वे चाब्रह्मलोकतः ॥ पुनरावर्तिनो लोकान् विद्धि राजन् महामते ॥१६॥ कर्मणां सनिमित्तानां मार्गमेष गतागतः ॥ तावत्प्रमोदते स्वर्गे यावत्पुण्यं समाप्यते ॥१७॥ क्षीणपुण्यः पतत्यर्वागनिच्छन्कालचालितः ॥ यादवेन्द्र महाबाहो तस्मात्कर्मफलं त्यजेत् ॥१८॥ भक्तो निष्कारणो भूत्वा ज्ञानवैराग्यसंयुतः ॥ प्रेमलक्षणया वाचा हरिभक्तजनप्रियः ॥१९॥ भजेच्छ्रीकृष्णपादाब्जमभयं हंससेवितम् ॥ योः मृत्युः सर्वलोकानां बलात्संहारकारकः ॥२०॥ स यत्र भगवद्धाम्नि गतः सन्मृत्युमाप्नुयात् ॥२१॥ उग्रसेन उवाच - सर्वे लोका हि भगवन्पुनरावर्तिनः स्मृताः ॥ तेभ्यो जातं च वैराग्यं मनसो मे न संशयः ॥२२॥ श्रीकृष्णधाम परमं यतो नावर्तते गतः ॥ तल्लोकं वद मे ब्रह्मन् क्व चास्ते सर्वतः परम् ॥२३॥ श्रीव्यास उवाच - ब्रह्मांडेभ्यो बहिर्द्धाम श्रीकृष्णस्य महात्मनः ॥ यद्‌गता न निवर्तंते तद्‌गोलोकं विदुः परम् ॥२४॥ ब्रह्मांडोऽयं जीवसंघः पञ्चाशत्कोटियोजनैः ॥ विस्तृतः परतो द्वाभ्यां शतकोटिविलंघितः ॥२५॥ यदंतरगतो राजन् लक्ष्यते परमाणुवत् ॥ तदंतरगताश्चान्ये कोटिशो ह्यंडराशयः ॥२६॥ न तद्‌भासयते सूर्यो न शशांको न पावकः ॥ कामक्रोधश्च लोभश्च न मोहो यत्र याति च ॥२७॥ न यत्र शोको न जरा न मृत्युर्नार्तिरेव च ॥ न प्रधानं न कालश्च विशंते च गुणाः कुतः ॥२८॥ शब्दब्रह्माप्यनिर्वाच्यं तद्वर्णयितुमक्षमः ॥ श्रीकृष्णतेजःसंभूतास्तत्र संति च पार्षदाः ॥२९॥ अकिंचनाश्च ये दांताः शांता वै समचेतसः ॥ श्रीकृष्णचंद्रपादाब्जामकरंदरसालयाः ॥३०॥ प्रेमलक्षणया भक्त्या सदा निष्कारणाः पराः ॥ लोकानुल्लंघ्य तद्धाम यांति रजन्न संशयः ॥३१॥

ugrasena uvāca - dhanyo'smyanugṛhīto'smi tava varṇananirvṛtaḥ || hṛdud‌bhūtaṃ ca saṃdehaṃ dūrīkartuṃ bhavān kṣamaḥ ||1|| karmaṇāṃ sanimittānāṃ kā gatiḥ kiṃ ca lakṣaṇam || kati bhedā hi teṣāṃ vai vada brahman yathā tathā ||2|| vyāsa uvāca - guṇaiḥ sarvāṇi karmāṇi sanimittāni saṃti hi || tānyeva cānimittāni rājan tyaktaphalāni hi ||3|| sanimittaṃ ca yatkarma baṃdhanaṃ viddhi yādava || animittaṃ ca yatkarma mokṣadaṃ paramaṃ śubham ||4|| satvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ || tairvyāptaṃ hi jagatsarvaṃ sarvārthamiva viṣṇunā ||5|| satve pralīnāḥ svaryāṃti naralokaṃ rajolayāḥ || tamolayāstu narakaṃ yāṃti kṛṣṇaṃ hi nirguṇāḥ ||6|| paṃcāgnitaptā atapan ye rājan vrajavāsinaḥ || lokaṃ saptaṛṣīṇāṃ tu te yāṃti gatakalmaṣāḥ ||7|| saṃnyāsāśramakartārastridaṃḍadhṛtapāṇayaḥ || jitendriyamanodharmāḥ satyalokaṃ vrajaṃti hi ||8|| aṣṭāṃgayogayogīṃdrā nirmalā urdhvaretasaḥ || janalokaṃ maharlokaṃ yāṃti te nātra saṃśayaḥ ||9|| yajñakartā śakraloke vasate śāśvatīḥ samāḥ || dānī cāṃdramasaṃ lokaṃ vratī sauraṃ vrajatyalam ||10|| tīrthayāyī cāgnilokaṃ satyasaṃdhaśca vāruṇam || vaiṣṇavāścāpi vaikuṇṭhaṃ śaivāḥ śaivaṃ vrajaṃti hi ||11|| pitṝn yajaṃti ye nityaṃ sukhaiśvaryaprajepsavaḥ || dakṣiṇena pathā''ryyamṇā pitṛlokaṃ vrajaṃti te ||12|| svarlokaṃ vai tathā smārtāḥ paṃcapūjanasaṃyutāḥ || prajāpatiyajo yāṃti dakṣādīṃśca prajāpatīn ||13|| bhūtāni yāṃti bhūtejyā yakṣān yakṣayajastathā || ye yasya bhaktāstallokānyāṃti rājanna saṃśayaḥ ||14|| tathā pāparatā rājanduḥsaṃgavaśavartinaḥ || yamalokaṃ ca te yāṃti nirayairdāruṇairvṛtam ||15|| punarāvartino lokāḥ sarve cābrahmalokataḥ || punarāvartino lokān viddhi rājan mahāmate ||16|| karmaṇāṃ sanimittānāṃ mārgameṣa gatāgataḥ || tāvatpramodate svarge yāvatpuṇyaṃ samāpyate ||17|| kṣīṇapuṇyaḥ patatyarvāganicchankālacālitaḥ || yādavendra mahābāho tasmātkarmaphalaṃ tyajet ||18|| bhakto niṣkāraṇo bhūtvā jñānavairāgyasaṃyutaḥ || premalakṣaṇayā vācā haribhaktajanapriyaḥ ||19|| bhajecchrīkṛṣṇapādābjamabhayaṃ haṃsasevitam || yoḥ mṛtyuḥ sarvalokānāṃ balātsaṃhārakārakaḥ ||20|| sa yatra bhagavaddhāmni gataḥ sanmṛtyumāpnuyāt ||21|| ugrasena uvāca - sarve lokā hi bhagavanpunarāvartinaḥ smṛtāḥ || tebhyo jātaṃ ca vairāgyaṃ manaso me na saṃśayaḥ ||22|| śrīkṛṣṇadhāma paramaṃ yato nāvartate gataḥ || tallokaṃ vada me brahman kva cāste sarvataḥ param ||23|| śrīvyāsa uvāca - brahmāṃḍebhyo bahirddhāma śrīkṛṣṇasya mahātmanaḥ || yad‌gatā na nivartaṃte tad‌golokaṃ viduḥ param ||24|| brahmāṃḍo'yaṃ jīvasaṃghaḥ pañcāśatkoṭiyojanaiḥ || vistṛtaḥ parato dvābhyāṃ śatakoṭivilaṃghitaḥ ||25|| yadaṃtaragato rājan lakṣyate paramāṇuvat || tadaṃtaragatāścānye koṭiśo hyaṃḍarāśayaḥ ||26|| na tad‌bhāsayate sūryo na śaśāṃko na pāvakaḥ || kāmakrodhaśca lobhaśca na moho yatra yāti ca ||27|| na yatra śoko na jarā na mṛtyurnārtireva ca || na pradhānaṃ na kālaśca viśaṃte ca guṇāḥ kutaḥ ||28|| śabdabrahmāpyanirvācyaṃ tadvarṇayitumakṣamaḥ || śrīkṛṣṇatejaḥsaṃbhūtāstatra saṃti ca pārṣadāḥ ||29|| akiṃcanāśca ye dāṃtāḥ śāṃtā vai samacetasaḥ || śrīkṛṣṇacaṃdrapādābjāmakaraṃdarasālayāḥ ||30|| premalakṣaṇayā bhaktyā sadā niṣkāraṇāḥ parāḥ || lokānullaṃghya taddhāma yāṃti rajanna saṃśayaḥ ||31||