Chapter 24

गर्ग उवाच - इतीदं वचनं श्रुत्वानिरुद्धस्तु मुदान्वितः ॥ निवेश्य कृष्णपदयोः स्वमनः प्राह तं मुनिम् ॥१॥ गतः शत्रुश्च मे मोहस्त्वद्वाक्येनासिना विभो ॥ अद्य त्वं गच्छ कृष्णस्य पुरीं पुत्रेण संयुतः ॥२॥ तस्य वाक्यं समाकर्ण्य मुदा सांदीपनिर्मुनिः ॥ कृष्णदत्तेन पुत्रेण रथस्थो द्वारकां ययौ ॥३॥ स पुर्यां रामकृष्णाभ्यामादरेण निवासितः ॥ पूजितो यादवैः सर्वैर्भोजेंद्रेण विधानतः ॥४॥ अथ प्रद्युम्नतनयः श्यामकर्णं महोज्ज्वलम् ॥ स्वर्णशृङ्खलया बद्धे मुमोच विजयाय च ॥५॥ हयश्च शीघ्रं प्रव्रजन्नृपेन्द्र यशो ब्रुवान्‌ राजपुरे गतः सः ॥ यत्रानुशाल्वो नृपतिश्च राज्यं शाल्वस्य भ्राता कुरुते च नित्यम् ॥६॥ तत्र वै तुरगं प्राप्तमनुशाल्वो यदृच्छया ॥ गृहीत्वा वाचयामास तत्पत्रं च प्रहर्षितः ॥७॥ आभिप्रायं निरीक्ष्यैव तिरश्चीनेन चक्षुषा ॥ स्वसैनिकान्प्रत्युवाच रुषा प्रस्फुरिताधरः ॥८॥ दिष्ट्या दिष्ट्या शत्रवो मे सर्वे चात्र समागताः ॥ घातयिष्यामि तान्सर्वान्यैर्मे भ्राता च मारितः ॥९॥ इत्युक्त्वा सेनया युक्तो निश्चक्राम पुराद्बहिः ॥ अक्षौहिणीभिर्दशभिस्तृणीकृत्य तु यादवान् ॥१०॥ तदैव वृष्णयः सर्वे दृष्ट्वा सेनां समागताम् ॥ बाणवर्षां प्रमुंचंतीं मुमुचुस्ते शरांश्च वै ॥११॥ उभयोः सेनयोर्युद्धं ततः समभवन्मृधे ॥ खड्गैर्बाणैर्गदाभिश्च शक्तिभिर्भिंदिपालकैः ॥१२॥ पलायमानां स्वां सेनामनुशाल्वो महाबलः ॥ वारयित्वा नदन् युद्धे चाजगाम रथेन वै ॥१३॥ तमागतं विलोक्याथ दीप्तिमान्कृष्णनन्दनः ॥ तेन सार्द्धं रणं कर्त्तुं तदैव संमुखोऽभवत् ॥१४॥ दीप्तिमंतं रणे वीक्ष्य धनुषा दशभिः शरैः ॥ तताडामर्षितः सोऽपि द्विपं द्वीपी नखैरिव ॥१५॥ ताडितस्तैः शरौघैस्तु रुधिरोक्षितबाहुना ॥ नीत्वा शरासनं सद्यो बाणाञ्जग्राह रोषतः ॥१६॥ निधाय किल कोदंडे दश बाणान्मुमोच ह ॥ ते शरास्तच्छरीरं वै भित्वा राजन्बहिर्गताः ॥१७॥ यथा तृणगृहं राजन्सहसा पन्नगाशनाः ॥ तैर्बाणैर्निहतो युद्धेऽनुशाल्वो मूर्च्छितोऽभवत् ॥१८॥ तत्रागत्य हरेः पुत्रो भानुः सर्वान्‌ रिपूञ्छरैः ॥ नीहाराभ्रान्भानुरिव छिन्नभिन्नांश्चकार ह ॥२०॥ ततश्च दुद्रुवुः सर्वेऽनुशाल्वस्य तु सैनिकाः ॥ तदैव तस्य मंत्री वै प्रचण्डो ताम रोषतः ॥२१॥ शक्त्या जघान समरे सत्यभामात्मजं नृप ॥ भानोश्च हृदयं भित्त्वा सा विवेश महीतले ॥२२॥ स चापि मूर्च्छितो भूत्त्वा निपपात रथाद्‌रणे ॥ स एवं कौतुकं वीक्ष्य सांबस्तत्र रुषा ज्वलन् ॥२३॥ शीघ्रं गृहीत्वा कोदंडमाजगाम रथेन वै ॥ प्रचण्डस्य रथं सांबः सतुरंगं ससारथिम् ॥२४॥ सध्वजं शतबाणैश्च सर्वं चूर्णीचकार ह ॥ रथे भग्ने गदां नीत्वा प्रचण्डो रणदुर्मदः ॥२५॥ आजगाम रिपुं हंतुं पतंग इव पावकम् ॥ आगतं तं विलोक्याथ चन्द्रार्काकारवर्चसा ॥२६॥ शरेणैकेन सांबस्तु जहार तच्छिरो मृधे ॥ हाहाकारस्तदैवासीत्तत्सेनयां नृपेश्वर ॥२७॥ अथोत्थितोऽनुशाल्वस्तु मूर्च्छां त्यक्त्वा मुहूर्ततः ॥ ददर्श मंत्रिणं तत्र सांबेन निहतं मृधे ॥२८॥ निरीक्ष्य रथमारुह्य धन्वी खड्गी च दंशितः ॥ शिलीमुखैश्चतुर्भिश्च सांबस्य चतुरो हयान् ॥२९॥ द्वाभ्यां केतुं त्रिभिः सूतं पंचभिश्च शरासनम् ॥ त्रिंशद्‌भिश्च शरैर्यानं जघान समरे नृपः ॥३०॥ स छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ॥ रथं चान्यं समारुह्य रेजे जांबवतीसुतः ॥३१॥ ततो गृहीत्वा कोदंडं शतबाणैरमर्षितः ॥ तताड स रिपुं युद्धे सर्पं पक्षैर्यथा विराट् ॥३२॥ यानस्तस्यापि भग्नोऽभूत्तुरंगाः पंचतां गताः ॥ सूतो मृत्युं गतो युद्धेऽनुशाल्वो मूर्च्छितोऽभवत् ॥३३॥ ततस्तत्सैनिकाः सर्वे गृध्रपक्षैः स्फुरत्प्रभैः ॥ आशीविषसमैर्बाणैः सांबं जघ्नू रुषान्विताः ॥३४॥ सांबमेकं रणे वीक्ष्य मधुः कृष्णसुतो रुषा ॥ पारावतसमेनापि हयेनागतवान्मृधे ॥३५॥ साकं सांबेन तान्सर्वान्निस्त्रिंशेन रिपून्खलान् ॥ प्रहरार्द्धेन राजेन्द्र मारयन्विचचार ह ॥३६॥ ततोऽनुशाल्व उत्थाय दृष्ट्वा स्वस्य पराजयम् ॥ सलिलेन शुचिर्भूत्वा हंतुं सर्वान्मनो दधे ॥३७॥ ब्रह्मास्त्रं संदधे रोषान्मयदैत्येन शिक्षितम् ॥ अजानंस्तस्य नाशं च संप्राप्ते प्राणसंकटे ॥३८॥ तस्यापि दारुणं तेजो त्रींल्लोकान्प्रदहन्महत् ॥ चचार ह्यंतरिक्षे च द्वादशादित्यसन्निभम् ॥३९॥ तत्तेजसा दुर्विषहेण सर्वे संदह्यमाना यदवश्च भीताः ॥ प्राद्युम्निपार्श्वं प्रययुर्ब्रुवन्तो रक्षस्व दुःखान्नृहरे महात्मन् ॥४०॥ ततः कृत्वाभयं राजन् वीरो रुक्मावतीसुतः ॥ ब्रह्मास्त्रेण तु ब्रह्मस्त्रं जहार प्रधने रुषा ॥४१॥ वह्न्यस्त्रं सोऽपि चिक्षेप वह्निना पूरितं नभः ॥ दह्यमाना च भूस्तत्र ज्वालाभिरिव खांडवम् ॥४२॥ ततोऽनिरुद्धो बलवान् वारुणास्त्रं पुनर्दधे ॥ प्रचंडमेघधाराभिर्वह्निः शीतलतां गतः ॥४३॥ मण्डूकाः कोकिलाश्चैव मयूराः सारसादयः ॥ प्रत्यनंदन्महामेघैर्वर्षां ज्ञात्वा पुनः पुनः ॥४४॥ ततोऽनुशाल्वो मायावी पवनास्त्रं समादधे ॥ दृष्ट्वानिरुद्धो युयुधे पर्वतास्त्रेण सर्वतः ॥४५॥ ततो भारसहस्राढ्यं नीत्वा सोऽपि गदां मृधे ॥ अनिरुद्धं शूरमणीं क्रुद्धो वचनमब्रवीत् ॥४६॥ त्वत्सैन्ये नास्ति राजेंद्र गदायुद्धविशारदाः ॥ यदि चास्ति तर्हि मह्यं तं तु शीघ्रं प्रदर्शय ॥४७॥ इति तद्वाक्यमाकर्ण्य गदाधारी गदो महान् ॥ उवाच चाग्रतो भूत्वानिरुद्धस्य प्रपश्यतः ॥४८॥ अत्र वै बहवः संति सर्वशस्त्रविशारदाः ॥ मानं मा कुरु दैत्येंद्र त्वमेकाकी रणेऽसि हि ॥४९॥ न मन्यसे त्वं मद्वाक्यं मया साकं रणेऽसुर ॥ कुरु पूर्वं गदायुद्धं ततोऽन्यान्द्रष्टुमर्हसि ॥५०॥ इत्युक्त्वा स गदां नीत्वा लक्षभारमयीं दृढाम् ॥ तथानुशाल्वं जघ्ने तु मूर्ध्नि वक्षस्थले नृप ॥५१॥ अनुशाल्वस्तु गदया जघान समरे गदम् ॥ ततोऽन्योन्यं गदाभ्यां च जघ्नतुः क्रोधमूर्च्छितौ ॥५२॥ ततो गदः समुत्थाप्यानुशाल्वं गगनेऽक्षिपत् ॥ भ्रामयित्वा शतगुणं निपपात महीतले ॥५३॥ ततोऽनुशाल्व उत्थाय गृहीत्वा रोहिणीसुतम् ॥ भूमौ ममर्द राजेंद्र तदद्‌भुतमिवाभवत् ॥५४॥ गदो गजं गृहीत्वैकमनुशाल्वोपरि चाक्षिपत् ॥ तमायांतं गजं नीत्वा चिक्षेप स बलानुजे ॥५५॥ जानुभिर्मुष्टिभिर्घोरैः प्रहारैस्तौ च जघ्नतुः ॥ मर्दितौ तावुभौ मह्यां पतितौ मूर्च्छनां गतौ ॥५६॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे राजपुरविजयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥२४॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

garga uvāca - itīdaṃ vacanaṃ śrutvāniruddhastu mudānvitaḥ || niveśya kṛṣṇapadayoḥ svamanaḥ prāha taṃ munim ||1|| gataḥ śatruśca me mohastvadvākyenāsinā vibho || adya tvaṃ gaccha kṛṣṇasya purīṃ putreṇa saṃyutaḥ ||2|| tasya vākyaṃ samākarṇya mudā sāṃdīpanirmuniḥ || kṛṣṇadattena putreṇa rathastho dvārakāṃ yayau ||3|| sa puryāṃ rāmakṛṣṇābhyāmādareṇa nivāsitaḥ || pūjito yādavaiḥ sarvairbhojeṃdreṇa vidhānataḥ ||4|| atha pradyumnatanayaḥ śyāmakarṇaṃ mahojjvalam || svarṇaśṛṅkhalayā baddhe mumoca vijayāya ca ||5|| hayaśca śīghraṃ pravrajannṛpendra yaśo bruvān‌ rājapure gataḥ saḥ || yatrānuśālvo nṛpatiśca rājyaṃ śālvasya bhrātā kurute ca nityam ||6|| tatra vai turagaṃ prāptamanuśālvo yadṛcchayā || gṛhītvā vācayāmāsa tatpatraṃ ca praharṣitaḥ ||7|| ābhiprāyaṃ nirīkṣyaiva tiraścīnena cakṣuṣā || svasainikānpratyuvāca ruṣā prasphuritādharaḥ ||8|| diṣṭyā diṣṭyā śatravo me sarve cātra samāgatāḥ || ghātayiṣyāmi tānsarvānyairme bhrātā ca māritaḥ ||9|| ityuktvā senayā yukto niścakrāma purādbahiḥ || akṣauhiṇībhirdaśabhistṛṇīkṛtya tu yādavān ||10|| tadaiva vṛṣṇayaḥ sarve dṛṣṭvā senāṃ samāgatām || bāṇavarṣāṃ pramuṃcaṃtīṃ mumucuste śarāṃśca vai ||11|| ubhayoḥ senayoryuddhaṃ tataḥ samabhavanmṛdhe || khaḍgairbāṇairgadābhiśca śaktibhirbhiṃdipālakaiḥ ||12|| palāyamānāṃ svāṃ senāmanuśālvo mahābalaḥ || vārayitvā nadan yuddhe cājagāma rathena vai ||13|| tamāgataṃ vilokyātha dīptimānkṛṣṇanandanaḥ || tena sārddhaṃ raṇaṃ karttuṃ tadaiva saṃmukho'bhavat ||14|| dīptimaṃtaṃ raṇe vīkṣya dhanuṣā daśabhiḥ śaraiḥ || tatāḍāmarṣitaḥ so'pi dvipaṃ dvīpī nakhairiva ||15|| tāḍitastaiḥ śaraughaistu rudhirokṣitabāhunā || nītvā śarāsanaṃ sadyo bāṇāñjagrāha roṣataḥ ||16|| nidhāya kila kodaṃḍe daśa bāṇānmumoca ha || te śarāstaccharīraṃ vai bhitvā rājanbahirgatāḥ ||17|| yathā tṛṇagṛhaṃ rājansahasā pannagāśanāḥ || tairbāṇairnihato yuddhe'nuśālvo mūrcchito'bhavat ||18|| tatrāgatya hareḥ putro bhānuḥ sarvān‌ ripūñcharaiḥ || nīhārābhrānbhānuriva chinnabhinnāṃścakāra ha ||20|| tataśca dudruvuḥ sarve'nuśālvasya tu sainikāḥ || tadaiva tasya maṃtrī vai pracaṇḍo tāma roṣataḥ ||21|| śaktyā jaghāna samare satyabhāmātmajaṃ nṛpa || bhānośca hṛdayaṃ bhittvā sā viveśa mahītale ||22|| sa cāpi mūrcchito bhūttvā nipapāta rathād‌raṇe || sa evaṃ kautukaṃ vīkṣya sāṃbastatra ruṣā jvalan ||23|| śīghraṃ gṛhītvā kodaṃḍamājagāma rathena vai || pracaṇḍasya rathaṃ sāṃbaḥ saturaṃgaṃ sasārathim ||24|| sadhvajaṃ śatabāṇaiśca sarvaṃ cūrṇīcakāra ha || rathe bhagne gadāṃ nītvā pracaṇḍo raṇadurmadaḥ ||25|| ājagāma ripuṃ haṃtuṃ pataṃga iva pāvakam || āgataṃ taṃ vilokyātha candrārkākāravarcasā ||26|| śareṇaikena sāṃbastu jahāra tacchiro mṛdhe || hāhākārastadaivāsīttatsenayāṃ nṛpeśvara ||27|| athotthito'nuśālvastu mūrcchāṃ tyaktvā muhūrtataḥ || dadarśa maṃtriṇaṃ tatra sāṃbena nihataṃ mṛdhe ||28|| nirīkṣya rathamāruhya dhanvī khaḍgī ca daṃśitaḥ || śilīmukhaiścaturbhiśca sāṃbasya caturo hayān ||29|| dvābhyāṃ ketuṃ tribhiḥ sūtaṃ paṃcabhiśca śarāsanam || triṃśad‌bhiśca śarairyānaṃ jaghāna samare nṛpaḥ ||30|| sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ || rathaṃ cānyaṃ samāruhya reje jāṃbavatīsutaḥ ||31|| tato gṛhītvā kodaṃḍaṃ śatabāṇairamarṣitaḥ || tatāḍa sa ripuṃ yuddhe sarpaṃ pakṣairyathā virāṭ ||32|| yānastasyāpi bhagno'bhūtturaṃgāḥ paṃcatāṃ gatāḥ || sūto mṛtyuṃ gato yuddhe'nuśālvo mūrcchito'bhavat ||33|| tatastatsainikāḥ sarve gṛdhrapakṣaiḥ sphuratprabhaiḥ || āśīviṣasamairbāṇaiḥ sāṃbaṃ jaghnū ruṣānvitāḥ ||34|| sāṃbamekaṃ raṇe vīkṣya madhuḥ kṛṣṇasuto ruṣā || pārāvatasamenāpi hayenāgatavānmṛdhe ||35|| sākaṃ sāṃbena tānsarvānnistriṃśena ripūnkhalān || praharārddhena rājendra mārayanvicacāra ha ||36|| tato'nuśālva utthāya dṛṣṭvā svasya parājayam || salilena śucirbhūtvā haṃtuṃ sarvānmano dadhe ||37|| brahmāstraṃ saṃdadhe roṣānmayadaityena śikṣitam || ajānaṃstasya nāśaṃ ca saṃprāpte prāṇasaṃkaṭe ||38|| tasyāpi dāruṇaṃ tejo trīṃllokānpradahanmahat || cacāra hyaṃtarikṣe ca dvādaśādityasannibham ||39|| tattejasā durviṣaheṇa sarve saṃdahyamānā yadavaśca bhītāḥ || prādyumnipārśvaṃ prayayurbruvanto rakṣasva duḥkhānnṛhare mahātman ||40|| tataḥ kṛtvābhayaṃ rājan vīro rukmāvatīsutaḥ || brahmāstreṇa tu brahmastraṃ jahāra pradhane ruṣā ||41|| vahnyastraṃ so'pi cikṣepa vahninā pūritaṃ nabhaḥ || dahyamānā ca bhūstatra jvālābhiriva khāṃḍavam ||42|| tato'niruddho balavān vāruṇāstraṃ punardadhe || pracaṃḍameghadhārābhirvahniḥ śītalatāṃ gataḥ ||43|| maṇḍūkāḥ kokilāścaiva mayūrāḥ sārasādayaḥ || pratyanaṃdanmahāmeghairvarṣāṃ jñātvā punaḥ punaḥ ||44|| tato'nuśālvo māyāvī pavanāstraṃ samādadhe || dṛṣṭvāniruddho yuyudhe parvatāstreṇa sarvataḥ ||45|| tato bhārasahasrāḍhyaṃ nītvā so'pi gadāṃ mṛdhe || aniruddhaṃ śūramaṇīṃ kruddho vacanamabravīt ||46|| tvatsainye nāsti rājeṃdra gadāyuddhaviśāradāḥ || yadi cāsti tarhi mahyaṃ taṃ tu śīghraṃ pradarśaya ||47|| iti tadvākyamākarṇya gadādhārī gado mahān || uvāca cāgrato bhūtvāniruddhasya prapaśyataḥ ||48|| atra vai bahavaḥ saṃti sarvaśastraviśāradāḥ || mānaṃ mā kuru daityeṃdra tvamekākī raṇe'si hi ||49|| na manyase tvaṃ madvākyaṃ mayā sākaṃ raṇe'sura || kuru pūrvaṃ gadāyuddhaṃ tato'nyāndraṣṭumarhasi ||50|| ityuktvā sa gadāṃ nītvā lakṣabhāramayīṃ dṛḍhām || tathānuśālvaṃ jaghne tu mūrdhni vakṣasthale nṛpa ||51|| anuśālvastu gadayā jaghāna samare gadam || tato'nyonyaṃ gadābhyāṃ ca jaghnatuḥ krodhamūrcchitau ||52|| tato gadaḥ samutthāpyānuśālvaṃ gagane'kṣipat || bhrāmayitvā śataguṇaṃ nipapāta mahītale ||53|| tato'nuśālva utthāya gṛhītvā rohiṇīsutam || bhūmau mamarda rājeṃdra tadad‌bhutamivābhavat ||54|| gado gajaṃ gṛhītvaikamanuśālvopari cākṣipat || tamāyāṃtaṃ gajaṃ nītvā cikṣepa sa balānuje ||55|| jānubhirmuṣṭibhirghoraiḥ prahāraistau ca jaghnatuḥ || marditau tāvubhau mahyāṃ patitau mūrcchanāṃ gatau ||56|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe rājapuravijayo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ ||24|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||