Chapter 4

अश्वमेधखण्डः - चतुर्थोऽध्यायः कृष्णकृतं पारिजातहरणम् - गर्ग उवाच - गत्वा स्वर्गं तु शक्राय दत्वा छत्रं मणिं तथा ॥ अदित्यै कुण्डले कृष्णो दत्वाभिप्रायमब्रवीत् ॥१॥ आभिप्रायं हरेर्ज्ञात्वा वासवो न ददौ द्रुमम् ॥ देवाञ्जित्वा तदा पारिजातं जग्राह माधवः ॥२॥ सूत उवाच - इति श्रुत्वा कथां राजा यादवो विस्मयान्वितः ॥ पप्रच्छ स्वगुरुं भूयः श्रद्दधानो हरेर्गुणे ॥३॥ ब्रह्मञ्शक्रस्तु देवेंद्रो जानन्कृष्णं हरिं परम् ॥ अपराधं तु कृतवान्स कथं ब्रूहि तत्त्वतः ॥४॥ कृष्णाग्रे कथितं सत्यभामया शक्रचेष्टितम् ॥ तस्मान्मे विस्तराद्युद्धमिन्द्रमाधवयोर्वद ॥५॥ गर्ग उवाच - अदित्या संस्तुतः कृष्णः शक्रवाक्याच्च नन्दनम् ॥ वनं गत्वा पारिजातान्संददर्श बहून्द्रुमान् ॥६॥ तेषां मध्ये महावृक्षं मंजरीपुञ्जधारिणम् ॥ क्षीरोदमथनाज्जातं पद्मगंधसमन्वितम् ॥७॥ सुराणां सुखदं ताम्रपल्लवैः परिवेष्टितम् ॥ वने विभूषणं दिव्यं वरं स्वर्णसमत्वचम् ॥८॥ तं दृष्ट्वा माधवं प्राह सत्यभामा च मानिनी ॥ एनं गृह्णाम्यहं कृष्ण श्रेष्ठं सर्वं वने द्रुमम् ॥९॥ इत्युक्तः प्रिययोत्पाट्य पारिजातं गरुत्मति ॥ लीलयाऽऽरोपयामास प्रहसञ्जगदीश्वरः ॥१०॥ तदैव कुपिताः सर्वे वनपालाः समुत्थिताः ॥ धनुर्बाणधराः कृष्णमूचुः प्रस्फुरिताधराः ॥११॥ इन्द्रप्रियाया वृक्षश्च हृतः कस्मात्त्वया नर ॥ यदृच्छया किलास्माकं तृणीकृत्य क्व यास्यसि ॥१२॥ इन्द्राणीप्रीतये देवैः पुरा ह्युदधिमंथने ॥ उत्पादितोऽयं न क्षेमी गृहीत्वैनं भविष्यसि ॥१३॥ गिरीणां येन सर्वेषां पक्षाः पूर्वं निपातिताः ॥ तं किं वृत्रहणं वीरं जित्वा वृक्षं नयिष्यसि ॥१४॥ तस्माद्‌गच्छ महावीर पारिजातं विहाय च ॥ न दास्यामो द्रुमं तुभ्यं शक्रस्यानुचरा वयम् ॥१५॥ यदा दास्यति तुभ्यं वै पारिजातं पुरंदरः ॥ न निषेधं करिष्यामो वनपाला वयं तदा ॥१६॥ तेषां भाषितमाकर्ण्य सत्यभामा रुषान्विता ॥ तूष्णींभूते सति हरावभीता प्राह तान्नृप ॥१७॥ सत्योवाच - का शची पारिजातस्य कः शक्रो वा सुरेश्वरः ॥ सामान्यः सर्वलोकानां यदीशोऽमृतमंथने ॥१८॥ समुत्पन्नः सुरः कस्मादेको गृह्णाति वासवः ॥ यथा सुधा यथैवेंदुर्यथा श्रीर्वनचारिणः ॥१९॥ सामान्यः सर्वलोकस्य पारिजातस्तथा द्रुमः ॥ भर्तुबाहुमहागर्वा रुणद्ध्येनं मृषा शची ॥२०॥ तत्कथ्यतामलं क्षान्त्या सत्याहारप्रतिद्रुमम् ॥ कथ्यतां च द्रुतं गत्वा पौलोम्यै वचनं मम ॥२१॥ सत्यभामा वदत्येतदतिगर्वोद्धताक्षरम् ॥ यदि त्वं दयिता भर्तुर्यदि वश्यः पतिस्तव ॥२२॥ मद्‌भर्तुर्हरतो वृक्षं तत्कारय निवारणम् ॥ जानामि ते पतिं शक्रं युष्माञ्जानामि तत्वतः ॥२३॥ पारिजातं तथाप्येनं मानुषी हरयामि ते ॥ गर्ग उवाच - कृष्णप्रियाया वचनं वनपाला निशम्य च ॥२४॥ इन्द्राणीनिकटं गत्वा प्रोचुः सर्वं यथोदितम् ॥ रक्षकाणां वचः श्रुत्वा शची प्राह रुषान्विता ॥२५॥ कृष्णं निवारणार्थाय न यास्यंतं पुरंदरम् ॥ शच्युवाच - मदीयं पारिजातं वै माधवेन बलीयसा ॥२६॥ गृहीतं स्वप्रियार्थे वै त्वां तृणीकृत्य वज्रिणम् ॥ तस्मान्मोचय वृक्षेशं पाकसूदन वृत्रहन् ॥२७॥ सत्यभामावशं कृष्णं विनिर्जित्य महारणे ॥ त्वया वै पूर्वमद्रीणां पक्षा वज्रेण शातिताः ॥२८॥ भयं विसृज्य युद्धाय गच्छ तस्मात्सुरैर्वृतः ॥ इति श्रुत्वा शचीवाक्यं शक्रो नमुचिसूदनः ॥२९॥ न चकार तु युद्धाय मनो भयसमन्वितः ॥ ततश्च बहुशः पत्‍न्या प्रेरितः कोपयुक्तया ॥३०॥ तदा कोपेन श्रीकृष्णं निन्दन्प्राह मदान्वितः ॥ इन्द्र उवाच - येन ते परिजातं वै गृहीतं सुन्दरानने ॥३१॥ मृधे तं पातयिष्यामि वज्रेण शतपर्वणा ॥ इत्युक्त्वा वासवो राजन्नारुह्यैरावतं गजम् ॥३२॥ शुण्डादंडैस्त्रिभिर्युक्तं रक्तकंबलमंडितम् ॥ चतुर्भिः शोभितं दन्तैर्हिमाद्रिसदृशं शुभम् ॥३३॥ स्वर्णशृङ्खलया जुष्टं शुशुभे निर्जरैर्वृतः ॥ तथा मरुद्‌गणाः सर्वे यमाग्निवरुणादयः ॥३४॥ रुद्राश्च द्वादशात्मानो वसवो धनदादयः ॥ विद्याधराश्च गंधर्वाः साध्याः पितृगणादयः ॥३५॥ ततस्त्रिंशत्कोटिसंख्याः शक्रस्यानुचराः सुराः ॥ एते समागताः क्रुद्धा योद्धुं श्रीकृष्णसंमुखे ॥३६॥ आहूताः केऽपि शक्रेण सहायार्थं तु स्वात्मनः ॥ तथा तु नारदेनापि केचिद्देवास्तु प्रेषिताः ॥३७॥ ततः परिघनिस्त्रिंशगदाशूलपरश्वधैः ॥ बभूवुस्त्रिदशाः सज्जाः शक्रे वज्रकरे स्थिते ॥३८॥ इति श्रीगर्गसंहितायामश्वमेधचरित्रे सुमेरौ पारिजातहरणं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

aśvamedhakhaṇḍaḥ - caturtho'dhyāyaḥ kṛṣṇakṛtaṃ pārijātaharaṇam - garga uvāca - gatvā svargaṃ tu śakrāya datvā chatraṃ maṇiṃ tathā || adityai kuṇḍale kṛṣṇo datvābhiprāyamabravīt ||1|| ābhiprāyaṃ harerjñātvā vāsavo na dadau drumam || devāñjitvā tadā pārijātaṃ jagrāha mādhavaḥ ||2|| sūta uvāca - iti śrutvā kathāṃ rājā yādavo vismayānvitaḥ || papraccha svaguruṃ bhūyaḥ śraddadhāno harerguṇe ||3|| brahmañśakrastu deveṃdro jānankṛṣṇaṃ hariṃ param || aparādhaṃ tu kṛtavānsa kathaṃ brūhi tattvataḥ ||4|| kṛṣṇāgre kathitaṃ satyabhāmayā śakraceṣṭitam || tasmānme vistarādyuddhamindramādhavayorvada ||5|| garga uvāca - adityā saṃstutaḥ kṛṣṇaḥ śakravākyācca nandanam || vanaṃ gatvā pārijātānsaṃdadarśa bahūndrumān ||6|| teṣāṃ madhye mahāvṛkṣaṃ maṃjarīpuñjadhāriṇam || kṣīrodamathanājjātaṃ padmagaṃdhasamanvitam ||7|| surāṇāṃ sukhadaṃ tāmrapallavaiḥ pariveṣṭitam || vane vibhūṣaṇaṃ divyaṃ varaṃ svarṇasamatvacam ||8|| taṃ dṛṣṭvā mādhavaṃ prāha satyabhāmā ca māninī || enaṃ gṛhṇāmyahaṃ kṛṣṇa śreṣṭhaṃ sarvaṃ vane drumam ||9|| ityuktaḥ priyayotpāṭya pārijātaṃ garutmati || līlayā''ropayāmāsa prahasañjagadīśvaraḥ ||10|| tadaiva kupitāḥ sarve vanapālāḥ samutthitāḥ || dhanurbāṇadharāḥ kṛṣṇamūcuḥ prasphuritādharāḥ ||11|| indrapriyāyā vṛkṣaśca hṛtaḥ kasmāttvayā nara || yadṛcchayā kilāsmākaṃ tṛṇīkṛtya kva yāsyasi ||12|| indrāṇīprītaye devaiḥ purā hyudadhimaṃthane || utpādito'yaṃ na kṣemī gṛhītvainaṃ bhaviṣyasi ||13|| girīṇāṃ yena sarveṣāṃ pakṣāḥ pūrvaṃ nipātitāḥ || taṃ kiṃ vṛtrahaṇaṃ vīraṃ jitvā vṛkṣaṃ nayiṣyasi ||14|| tasmād‌gaccha mahāvīra pārijātaṃ vihāya ca || na dāsyāmo drumaṃ tubhyaṃ śakrasyānucarā vayam ||15|| yadā dāsyati tubhyaṃ vai pārijātaṃ puraṃdaraḥ || na niṣedhaṃ kariṣyāmo vanapālā vayaṃ tadā ||16|| teṣāṃ bhāṣitamākarṇya satyabhāmā ruṣānvitā || tūṣṇīṃbhūte sati harāvabhītā prāha tānnṛpa ||17|| satyovāca - kā śacī pārijātasya kaḥ śakro vā sureśvaraḥ || sāmānyaḥ sarvalokānāṃ yadīśo'mṛtamaṃthane ||18|| samutpannaḥ suraḥ kasmādeko gṛhṇāti vāsavaḥ || yathā sudhā yathaiveṃduryathā śrīrvanacāriṇaḥ ||19|| sāmānyaḥ sarvalokasya pārijātastathā drumaḥ || bhartubāhumahāgarvā ruṇaddhyenaṃ mṛṣā śacī ||20|| tatkathyatāmalaṃ kṣāntyā satyāhārapratidrumam || kathyatāṃ ca drutaṃ gatvā paulomyai vacanaṃ mama ||21|| satyabhāmā vadatyetadatigarvoddhatākṣaram || yadi tvaṃ dayitā bharturyadi vaśyaḥ patistava ||22|| mad‌bharturharato vṛkṣaṃ tatkāraya nivāraṇam || jānāmi te patiṃ śakraṃ yuṣmāñjānāmi tatvataḥ ||23|| pārijātaṃ tathāpyenaṃ mānuṣī harayāmi te || garga uvāca - kṛṣṇapriyāyā vacanaṃ vanapālā niśamya ca ||24|| indrāṇīnikaṭaṃ gatvā procuḥ sarvaṃ yathoditam || rakṣakāṇāṃ vacaḥ śrutvā śacī prāha ruṣānvitā ||25|| kṛṣṇaṃ nivāraṇārthāya na yāsyaṃtaṃ puraṃdaram || śacyuvāca - madīyaṃ pārijātaṃ vai mādhavena balīyasā ||26|| gṛhītaṃ svapriyārthe vai tvāṃ tṛṇīkṛtya vajriṇam || tasmānmocaya vṛkṣeśaṃ pākasūdana vṛtrahan ||27|| satyabhāmāvaśaṃ kṛṣṇaṃ vinirjitya mahāraṇe || tvayā vai pūrvamadrīṇāṃ pakṣā vajreṇa śātitāḥ ||28|| bhayaṃ visṛjya yuddhāya gaccha tasmātsurairvṛtaḥ || iti śrutvā śacīvākyaṃ śakro namucisūdanaḥ ||29|| na cakāra tu yuddhāya mano bhayasamanvitaḥ || tataśca bahuśaḥ pat‍nyā preritaḥ kopayuktayā ||30|| tadā kopena śrīkṛṣṇaṃ nindanprāha madānvitaḥ || indra uvāca - yena te parijātaṃ vai gṛhītaṃ sundarānane ||31|| mṛdhe taṃ pātayiṣyāmi vajreṇa śataparvaṇā || ityuktvā vāsavo rājannāruhyairāvataṃ gajam ||32|| śuṇḍādaṃḍaistribhiryuktaṃ raktakaṃbalamaṃḍitam || caturbhiḥ śobhitaṃ dantairhimādrisadṛśaṃ śubham ||33|| svarṇaśṛṅkhalayā juṣṭaṃ śuśubhe nirjarairvṛtaḥ || tathā marud‌gaṇāḥ sarve yamāgnivaruṇādayaḥ ||34|| rudrāśca dvādaśātmāno vasavo dhanadādayaḥ || vidyādharāśca gaṃdharvāḥ sādhyāḥ pitṛgaṇādayaḥ ||35|| tatastriṃśatkoṭisaṃkhyāḥ śakrasyānucarāḥ surāḥ || ete samāgatāḥ kruddhā yoddhuṃ śrīkṛṣṇasaṃmukhe ||36|| āhūtāḥ ke'pi śakreṇa sahāyārthaṃ tu svātmanaḥ || tathā tu nāradenāpi keciddevāstu preṣitāḥ ||37|| tataḥ parighanistriṃśagadāśūlaparaśvadhaiḥ || babhūvustridaśāḥ sajjāḥ śakre vajrakare sthite ||38|| iti śrīgargasaṃhitāyāmaśvamedhacaritre sumerau pārijātaharaṇaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ ||4|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||