Chapter 10

अश्वमेधखण्डः - दशमोऽध्यायः उग्रसेन-रुचिमती-संवादम् - श्रीगर्ग उवाच - इति ब्रुवति श्रीकृष्णे हंसस्थश्चतुराननः ॥ आजगाम कुशस्थल्यामीश्वरेण समन्वितः ॥१॥ तत इन्द्रः कुबेरश्च यमो वरुण एव च ॥ वायुर्वायुसखाश्चैव नैर्ऋतश्च निशाकरः ॥२॥ एते समाययू राजन्कृष्णदर्शनकांक्षया ॥ ततश्च द्वादशादित्या वेतालाश्च मरुद्‌गणाः ॥३॥ विश्वेदेवाश्च साध्याश्च गंधर्वाः किन्नरास्तथा ॥ विद्याधराश्च मुनयः श्रीकृष्णं द्रष्टुमाययुः ॥४॥ तत्रागतानां देवानामुग्रसेनेन माधवः ॥ यथाविध्युपसंगम्य सर्वेषां मानमादधे ॥५॥ आसनेषूपविष्टेषु सभायां निर्जरेष्वथ ॥ श्लाघां चकार सर्वेषां लीलानरवपुर्हरिः ॥६॥ अथ ब्रह्मा हरेः पार्श्वे स्थितः शक्रेण नोदितः ॥ प्रत्युवाच जगन्नाथं बलभद्रसमन्वितम् ॥७॥ ब्रह्मोवाच पौत्रस्ते बालकः कृष्ण राजन्येभ्यश्च पालनम् ॥ कठिनं श्यामकर्णस्य करिष्यति कथं हरे ॥८॥ मा तं प्रेषय तस्मात्त्वं रक्षणाय हयस्य वै ॥ विघ्नाश्च बहवः सन्ति प्रद्युम्नं प्रेषयस्व च ॥९॥ संकर्षणं वा गोविन्द ह्यथवा रक्ष त्वं हयम् ॥ इति तद्वचनं श्रुत्वा निजगौ प्रहसन्हरिः ॥१०॥ श्रीभगवानुवाच अनिरुद्धो हठाद्याति मन्निषेधं न मन्यते ॥ तस्मात्तन्निकटे गत्वा निषेधं कुरु यत्‍नतः ॥११॥ कृष्णस्य वाक्यमाकर्ण्य विधिश्चंद्रसमन्वितः ॥ ययौ निवारणार्थायानिरुद्धं कार्ष्णिनन्दनम् ॥१२॥ यदा गतौ समीपे तु सुरज्येष्ठकलानिधी ॥ विग्रहे ह्यनिरुद्धस्य सद्यस्तौ लीनतां गतौ ॥१३॥ बभूवुर्विस्मिताः सर्वे शिवशक्रादयः सुराः ॥ यादवा मुनयश्चैव ह्युग्रसेनादयो नृपाः ॥ १४॥ वज्रनाभ त्वत्पितरं संस्तुवन्ति गणाः किल ॥ परिपूर्णतमं तस्मादनिरुद्धं वदंति हि ॥१५॥ गर्ग उवाच - अथोग्रसेनो नृपतिः सभातला- दुत्थाय कृष्णं मनसा प्रणम्य च ॥ स्वांतःपुरं सुन्दररत्‍नवेष्टितं जगाम राजन्क्रतुकौतुकावृतः ॥१६॥ गत्वा ह्यंतपुरे राजा सुरेन्द्रसदनोपमे ॥ पर्यंकस्थां रुचिमतीं शचीतुल्यां वराननाम् ॥१७॥ दासीभिः सेवितां राज्ञीं वस्त्रालंकारवेष्टिताम् ॥ वीजितां चामरैः शुक्लैर्ददर्श नृपसत्तमः ॥१८॥ सा विलोक्यागतं तत्र स्वपतिं यादवेश्वरम् ॥ उत्थाय चादरं राजन् चकार विधिना किल ॥१९॥ ततः स्थित्वा स पर्यंके वृष्णीशो स्वां प्रियां पराम् ॥ प्रोवाच प्रहसन् वाण्या घनशब्दगभीरया ॥२०॥ हयमेधं करिष्येऽहं प्रिये कृष्णाज्ञयाऽद्य वै ॥ नरो यस्य प्रतापेन लभते वाञ्छितं फलम् ॥२१॥ गर्ग उवाच - इति तद्वचनं श्रुत्वा पुत्रदुःखेन दुःखिता ॥ स्मरंती कृपणा पुत्रान्प्रत्युवाच नृपेश्वरम् ॥२२॥ राज्ञ्युवाच - पुत्रदर्शनहीनाया राजन्मे सर्वसंपदः ॥ न रोचंते सुरैः प्रार्थ्याः सुखेन त्वं क्रतुं कुरु ॥२३॥ यदि यज्ञप्रतापेन पुत्रो भवति सुन्दरः ॥ तदा प्रसन्नचित्ताहं भविष्यामि नृपेश्वर ॥२४॥ तस्या वाक्यं समाकर्ण्य नृपः खिन्नमना ह्यभूत् ॥ पुनराह प्रियां तत्र श्रद्धां श्राद्धसुरो यथा ॥२५॥ राजोवाच - शृणु भद्रे त्विमामाशां पुत्राणां बहुदुःखदाम् ॥ त्वक्त्वा विमुक्तिदं साक्षात्कृष्णं भज परात्परम् ॥२६॥ अहं वृद्धस्तु त्वं वृद्धा कथं पुत्रो भविष्यति ॥ तस्मादज्ञानजं शोकं त्यज बंधनकारणम् ॥२७॥ श्रुत्वा तु यादवेंद्रस्य वाक्यं विज्ञानदं परम् ॥ राजन् रुचिमती प्राह यदूनां प्रवरं पतिम् ॥२८॥ रुचिमत्युवाच - राजन् यज्ञप्रतापेन प्राप्यते वाञ्छितं फलम् ॥ अहं तु कामये द्रष्टुं हतपुत्रान्समागतान् ॥२९॥ यदि त्वमीदृशं वाक्यं मृतानां दर्शनं कुतः ॥ वदिष्यसि मदग्रे हि ततोऽन्यच्छृणु मन्मुखात् ॥३०॥ कृष्णेन दत्तं तत्पुत्रं गुरवे गुरुदक्षिणाम् ॥ तद्वत्स्वपुत्रान्‌ राजेंद्र कामये द्रष्टुमागतान् ॥३१॥ गर्ग उवाच - इति श्रुत्वाऽऽह्वयामास मां च कृष्णं बृहच्छ्रवाः ॥ तयोः सपर्यां महतीमागताभ्यां चकार ह ॥३२॥ तौ पूजयित्वाभिप्रायं ताभ्यां सर्वं न्यवेदयत् ॥ उग्रसेनस्य वाक्यं वै श्रुत्वा मद्वचनाद्धरिः ॥३३॥ उपशक्रो यथा शक्रं प्राह तद्वन्नृपेश्वर ॥ श्रीभगवानुवाच - शृणु राजँस्तव सुताः प्रधने निहताः पुरा ॥३४॥ ते सर्वे दिव्यदेहेन वर्तन्ते दिवि देववत् ॥ तस्मात्वं नृपशार्दूल पुत्रशोकं विहाय च ॥३५॥ अश्वमेधं क्रतुवरं कुरु धैर्येण भूपते ॥ दर्शयिष्याम्यहं सर्वान् यज्ञस्यांते च ते सुतान् ॥३६॥ निशम्य कृष्णवचनमुर्वीशः स्वां प्रियां मुदा ॥ आश्वास्य च शुभैर्वाक्यैः सुधर्मां सुजनैर्ययौ ॥३७॥ आगतं तु नृपं वीक्ष्य श्रीकृष्णेन समन्वितम् ॥ दिक्पालाश्च प्रणेमुर्वै रामेशानादयः सुराः ॥३८॥ उग्रसेनस्य भूपस्य वज्रनाभे तपः परम् ॥ किं वर्णयामि यं सर्वे श्रीकृष्णाद्या नमंति हि ॥३९॥ यादवेंद्रस्तु सर्वान् वै देवान्नत्वा विलज्जितः ॥ शक्रसिंहासने दिव्ये नारुरोह विचारयन् ॥४०॥ तदैव कृष्णो भगवान्गृहीत्वा पाणिना नृपम् ॥ स्वभक्तं स्थापयामास तस्मिन् वै वासवासने ॥४१॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधचरित्रे राजराज्ञीसंवादे दशमोऽध्यायः ॥१०॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

aśvamedhakhaṇḍaḥ - daśamo'dhyāyaḥ ugrasena-rucimatī-saṃvādam - śrīgarga uvāca - iti bruvati śrīkṛṣṇe haṃsasthaścaturānanaḥ || ājagāma kuśasthalyāmīśvareṇa samanvitaḥ ||1|| tata indraḥ kuberaśca yamo varuṇa eva ca || vāyurvāyusakhāścaiva nairṛtaśca niśākaraḥ ||2|| ete samāyayū rājankṛṣṇadarśanakāṃkṣayā || tataśca dvādaśādityā vetālāśca marud‌gaṇāḥ ||3|| viśvedevāśca sādhyāśca gaṃdharvāḥ kinnarāstathā || vidyādharāśca munayaḥ śrīkṛṣṇaṃ draṣṭumāyayuḥ ||4|| tatrāgatānāṃ devānāmugrasenena mādhavaḥ || yathāvidhyupasaṃgamya sarveṣāṃ mānamādadhe ||5|| āsaneṣūpaviṣṭeṣu sabhāyāṃ nirjareṣvatha || ślāghāṃ cakāra sarveṣāṃ līlānaravapurhariḥ ||6|| atha brahmā hareḥ pārśve sthitaḥ śakreṇa noditaḥ || pratyuvāca jagannāthaṃ balabhadrasamanvitam ||7|| brahmovāca pautraste bālakaḥ kṛṣṇa rājanyebhyaśca pālanam || kaṭhinaṃ śyāmakarṇasya kariṣyati kathaṃ hare ||8|| mā taṃ preṣaya tasmāttvaṃ rakṣaṇāya hayasya vai || vighnāśca bahavaḥ santi pradyumnaṃ preṣayasva ca ||9|| saṃkarṣaṇaṃ vā govinda hyathavā rakṣa tvaṃ hayam || iti tadvacanaṃ śrutvā nijagau prahasanhariḥ ||10|| śrībhagavānuvāca aniruddho haṭhādyāti manniṣedhaṃ na manyate || tasmāttannikaṭe gatvā niṣedhaṃ kuru yat‍nataḥ ||11|| kṛṣṇasya vākyamākarṇya vidhiścaṃdrasamanvitaḥ || yayau nivāraṇārthāyāniruddhaṃ kārṣṇinandanam ||12|| yadā gatau samīpe tu surajyeṣṭhakalānidhī || vigrahe hyaniruddhasya sadyastau līnatāṃ gatau ||13|| babhūvurvismitāḥ sarve śivaśakrādayaḥ surāḥ || yādavā munayaścaiva hyugrasenādayo nṛpāḥ || 14|| vajranābha tvatpitaraṃ saṃstuvanti gaṇāḥ kila || paripūrṇatamaṃ tasmādaniruddhaṃ vadaṃti hi ||15|| garga uvāca - athograseno nṛpatiḥ sabhātalā- dutthāya kṛṣṇaṃ manasā praṇamya ca || svāṃtaḥpuraṃ sundararat‍naveṣṭitaṃ jagāma rājankratukautukāvṛtaḥ ||16|| gatvā hyaṃtapure rājā surendrasadanopame || paryaṃkasthāṃ rucimatīṃ śacītulyāṃ varānanām ||17|| dāsībhiḥ sevitāṃ rājñīṃ vastrālaṃkāraveṣṭitām || vījitāṃ cāmaraiḥ śuklairdadarśa nṛpasattamaḥ ||18|| sā vilokyāgataṃ tatra svapatiṃ yādaveśvaram || utthāya cādaraṃ rājan cakāra vidhinā kila ||19|| tataḥ sthitvā sa paryaṃke vṛṣṇīśo svāṃ priyāṃ parām || provāca prahasan vāṇyā ghanaśabdagabhīrayā ||20|| hayamedhaṃ kariṣye'haṃ priye kṛṣṇājñayā'dya vai || naro yasya pratāpena labhate vāñchitaṃ phalam ||21|| garga uvāca - iti tadvacanaṃ śrutvā putraduḥkhena duḥkhitā || smaraṃtī kṛpaṇā putrānpratyuvāca nṛpeśvaram ||22|| rājñyuvāca - putradarśanahīnāyā rājanme sarvasaṃpadaḥ || na rocaṃte suraiḥ prārthyāḥ sukhena tvaṃ kratuṃ kuru ||23|| yadi yajñapratāpena putro bhavati sundaraḥ || tadā prasannacittāhaṃ bhaviṣyāmi nṛpeśvara ||24|| tasyā vākyaṃ samākarṇya nṛpaḥ khinnamanā hyabhūt || punarāha priyāṃ tatra śraddhāṃ śrāddhasuro yathā ||25|| rājovāca - śṛṇu bhadre tvimāmāśāṃ putrāṇāṃ bahuduḥkhadām || tvaktvā vimuktidaṃ sākṣātkṛṣṇaṃ bhaja parātparam ||26|| ahaṃ vṛddhastu tvaṃ vṛddhā kathaṃ putro bhaviṣyati || tasmādajñānajaṃ śokaṃ tyaja baṃdhanakāraṇam ||27|| śrutvā tu yādaveṃdrasya vākyaṃ vijñānadaṃ param || rājan rucimatī prāha yadūnāṃ pravaraṃ patim ||28|| rucimatyuvāca - rājan yajñapratāpena prāpyate vāñchitaṃ phalam || ahaṃ tu kāmaye draṣṭuṃ hataputrānsamāgatān ||29|| yadi tvamīdṛśaṃ vākyaṃ mṛtānāṃ darśanaṃ kutaḥ || vadiṣyasi madagre hi tato'nyacchṛṇu manmukhāt ||30|| kṛṣṇena dattaṃ tatputraṃ gurave gurudakṣiṇām || tadvatsvaputrān‌ rājeṃdra kāmaye draṣṭumāgatān ||31|| garga uvāca - iti śrutvā''hvayāmāsa māṃ ca kṛṣṇaṃ bṛhacchravāḥ || tayoḥ saparyāṃ mahatīmāgatābhyāṃ cakāra ha ||32|| tau pūjayitvābhiprāyaṃ tābhyāṃ sarvaṃ nyavedayat || ugrasenasya vākyaṃ vai śrutvā madvacanāddhariḥ ||33|| upaśakro yathā śakraṃ prāha tadvannṛpeśvara || śrībhagavānuvāca - śṛṇu rāja~stava sutāḥ pradhane nihatāḥ purā ||34|| te sarve divyadehena vartante divi devavat || tasmātvaṃ nṛpaśārdūla putraśokaṃ vihāya ca ||35|| aśvamedhaṃ kratuvaraṃ kuru dhairyeṇa bhūpate || darśayiṣyāmyahaṃ sarvān yajñasyāṃte ca te sutān ||36|| niśamya kṛṣṇavacanamurvīśaḥ svāṃ priyāṃ mudā || āśvāsya ca śubhairvākyaiḥ sudharmāṃ sujanairyayau ||37|| āgataṃ tu nṛpaṃ vīkṣya śrīkṛṣṇena samanvitam || dikpālāśca praṇemurvai rāmeśānādayaḥ surāḥ ||38|| ugrasenasya bhūpasya vajranābhe tapaḥ param || kiṃ varṇayāmi yaṃ sarve śrīkṛṣṇādyā namaṃti hi ||39|| yādaveṃdrastu sarvān vai devānnatvā vilajjitaḥ || śakrasiṃhāsane divye nāruroha vicārayan ||40|| tadaiva kṛṣṇo bhagavāngṛhītvā pāṇinā nṛpam || svabhaktaṃ sthāpayāmāsa tasmin vai vāsavāsane ||41|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhacaritre rājarājñīsaṃvāde daśamo'dhyāyaḥ ||10|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||