Chapter 5

एकदा चारयन् वत्सान् सरामो बालकैर्हरिः । यमुनानिकटे प्राप्तं बकं दैत्यं ददर्श ह ॥ १ ॥ श्वेतपर्वतसंकाशो बृहत्पादो घनध्वनिः । पलायितेषु बालेषु वज्रतुंडोऽग्रसद्धरिम् ॥ २ ॥ रुदन्तो बालकाः सर्वे गतप्राणा इवाभवन् । हाहाकारं तदा कृत्वा देवाः सर्वे समागताः ॥ ३ ॥ इंद्रो वज्रं तदा नीत्वा तं तताड महाबलम् । तेन घातेन पतितो न ममार समुत्थितः ॥ ४ ॥ ब्रह्मापि ब्रह्मदंडेन तं तताड महाबकम् । तेन घातेन पतितो मूर्छितो घटिकाद्वयम् ॥ ५ ॥ विधुन्वन् स्वतनुं वेगातज्जृम्भितः पुनरुत्थितः । न ममार तदा दैत्यो जगर्ज घनवद्‌बली ॥ ६ ॥ त्रिलोचनस्त्रिशूलेन तं जघान महासुरम् । छिन्नैकपक्षो दैत्योऽपि न मृतोऽतिभयंकरः ॥ ७ ॥ वायव्यास्त्रेण वायुस्तं संजघान बकमतः । उच्चचाल बकस्तेन पुनस्तत्र स्थितोऽभवत् ॥ ८ ॥ यमस्तं यमदण्डेन ताडयामास चाग्रतः । तेन दण्डेन न मृतो बको वै चण्डविक्रमः ॥ ९ ॥ दण्डोऽपि भग्नतां प्रागात् स क्षतो नाभवद् बकः । तदैव चाग्रतः प्राप्तश्चण्डांशुश्चण्डविक्रमः ॥ १० ॥ शतबाणैर्बकं दैत्यं संजघान धनुर्धरः । तीक्ष्णैः पक्षगतैर्बाणैर्न ममार बकस्ततः ॥ ११ ॥ धनदस्तं च खड्गेन सुतीक्ष्णेन जघान ह । छिन्नद्वितीयपक्षोऽभूतन्न मृतो दैत्यपुंगवः ॥ १२ ॥ नीहारास्त्रेण तं सोमः संजघान महाबकम् । शीतार्त्तो मूर्छितो दैत्यो न मृतः पुनरुत्थितः ॥ १३ ॥ आग्नेयास्त्रेण तं ह्यग्निः सन्तताड महाबकम् । भस्मरोमाभवद्दैत्यो न ममार महाखलः ॥ १४ ॥ अपां पतिस्तं पाशेन बद्ध्वा कौ विचकर्ष ह । कर्षणात्स महापापः छिन्नोऽभूतन्न मृतश्च वै ॥ १५ ॥ तताड गदया तं वै भद्रकाली तरस्विनी । मूर्छितस्तत् प्रहारेण परं कश्मलतां ययौ ॥ १६ ॥ क्षतमूर्धा समुत्थाय विधुन्वन् स्वतनुं पुनः । जगर्ज घनवद्‌वीरो बको दैत्यो महाखलः ॥ १७ ॥ तदा शक्तिधरः शक्तिं तस्मै चिक्षेप सत्वरः । तयैकपादो भग्नोऽभून्न मृतः पक्षिणां वरः ॥ १८ ॥ तदा क्रोधेन सहसा धावन् दैत्यस्तडित्स्वनः । देवान् विद्रावयामास स्वचंच्वा तीक्ष्णतुण्डया ॥ १९ ॥ अग्रे पलायितान् देवानन्वधावद्‌बकोऽम्बरे । पुनस्तत्र गतो दैत्यो नादयन्मंडलं दिशाम् ॥ २० ॥ तदा देवर्षयः सर्वे सर्वे ब्रह्मर्षयो द्विजाः । श्रीनन्दनन्दनायाशु सफलां चाशिषं ददुः ॥ २१ ॥ तदैव कृष्णस्तन्मध्ये ततान वपुरुज्ज्वलम् । चच्छर्द कृष्णं सहसा क्षतकंठो महाबकः ॥ २२ ॥ पुनः कृष्णं समाहर्तुं तीक्ष्णया तुंडयाऽगतम् । पुच्छे गृहीत्वा तं कृष्णः पोथयामास भूतले ॥ २३ ॥ पुनरुत्थाय तुण्डं स्वं प्रसार्य्यावस्थितं बकम् । ददार तुंडे हस्ताभ्यां कृष्णः शाखां गजो यथा ॥ २४ ॥ तदा मृतस्य दैतस्य ज्योतिः कृष्णे समाविशत् । देवता ववृषुः पुष्पैः जयारावैः समन्विताः ॥ २५ ॥ गोपाला विस्मिताः सर्वे कृष्णं संश्लिष्य सर्वतः । ऊचुस्त्वं कुशलीभूतो मुक्तो मृत्युमुखात्सखे ॥ २६ ॥ एवं कृष्णो बकं हत्वा सबलो बालकैः सह । गोवत्सैर्हर्षितो गायन्नाययौ राजमंदिरे ॥ २७ ॥ परिपूर्णतमस्यास्य श्रीकृष्णस्य महात्मनः । जगुर्गृहे गता बालाः श्रुत्वेदं तेऽतिविस्मिताः ॥ २८ ॥ श्रीबहुलाश्व उवाच - कोऽयं दैत्यः पूर्वकाले कस्मात्केन बकोऽभवत् । पूर्णब्रह्मणि सर्वेशे श्रीकृष्णे लीनतां गतः ॥ २९ ॥ श्रीनारद उवाच - हयग्रीवसुतो दैत्य उत्कलो नाम हे नृप । रणेऽमरान् विनिर्जित्य शक्रछत्रं जहार ह ॥ ३० ॥ तथा नृणां नृपाणां च राज्यं हृत्वा महाबलः । चकार वर्षाणि शतं राज्यं सर्वविभूतिमत् ॥ ३१ ॥ एकदा विचरन् दैत्यः सिंधुसागरसंगमे । जाजलेर्मुनिसिद्धस्य पर्णशालासमीपतः ॥ ३२ ॥ जले निक्षिप्य बडिशं मीनानाकर्षयन् मुहुः । निषेधितोऽपि मुनिना नामन्यत स दुर्मतिः ॥ ३३ ॥ तस्मै शापं ददौ सिद्धो जाजलिर्मुनिसत्तमः । बकवत्त्वं झषानत्सि त्वं बको भव दुर्मते ॥ ३४ ॥ तत्क्षणाद्‌बकरूपोऽभूद्‌भ्रष्टतेजा गतस्मयः । पतितः पादयोस्तस्य नत्वा प्राह कृतांजलिः ॥ ३५ ॥ उत्कल उवाच - न जाने ते तपश्चंडं मुने मां पाहि जाजले । साधुनां भवतां संगं मोक्षद्वारं परं विदुः ॥ ३६ ॥ मित्रे शत्रौ समा मानेऽपमाने हेमलोष्टयोः । सुखे दुःखसमा ये वै त्वादृशाः साधवश्च ते ॥ ३७ ॥ किं किं न जातं महतां दर्शनात्कौ मुने नृणाम् । पारमेष्ठ्यं च साम्राज्यमैन्द्रयोगपदं लभेत् ॥ ३८ ॥ जाजले मुनिशार्दूल त्रैवर्ग्यं किमभूज्जनैः । साधूनां कृपया साक्षात्पूर्णं ब्रह्मापि लभ्यते ॥ ३९ ॥ श्रीनारद उवाच - तदा प्रसन्नः स मुनिर्जाजलिस्तमुवाच ह । वर्षषष्टिसहस्राणि तपस्तप्तं च येन वै ॥ ४० ॥ वैवस्वतान्तरे प्राप्ते ह्यष्टाविंशतिमे युगे । द्वापरान्ते भारतेऽपि माथुरे व्रजमंडले ॥ ४१ ॥ परिपूर्णतमः साक्षाच्छ्रीकृष्णो भगवान् स्वयम् । वृंदावने गवां वत्सान् चारयन् विचरिष्यति ॥ ४२ ॥ तदा तन्मयतां कृष्णे यास्यसि त्वं न संशयः हिरण्याक्षादयो दैत्या वैरेणापि परं गताः ॥ ४३ ॥ इत्थं बकासुरो दैत्य उत्कलो जाजलेर्वरात् । श्रीकृष्णे लीनतां प्राप्तः सत्सम्गात्किं न जायते ॥ ४४ ॥

ekadā cārayan vatsān sarāmo bālakairhariḥ | yamunānikaṭe prāptaṃ bakaṃ daityaṃ dadarśa ha || 1 || śvetaparvatasaṃkāśo bṛhatpādo ghanadhvaniḥ | palāyiteṣu bāleṣu vajratuṃḍo'grasaddharim || 2 || rudanto bālakāḥ sarve gataprāṇā ivābhavan | hāhākāraṃ tadā kṛtvā devāḥ sarve samāgatāḥ || 3 || iṃdro vajraṃ tadā nītvā taṃ tatāḍa mahābalam | tena ghātena patito na mamāra samutthitaḥ || 4 || brahmāpi brahmadaṃḍena taṃ tatāḍa mahābakam | tena ghātena patito mūrchito ghaṭikādvayam || 5 || vidhunvan svatanuṃ vegātajjṛmbhitaḥ punarutthitaḥ | na mamāra tadā daityo jagarja ghanavad‌balī || 6 || trilocanastriśūlena taṃ jaghāna mahāsuram | chinnaikapakṣo daityo'pi na mṛto'tibhayaṃkaraḥ || 7 || vāyavyāstreṇa vāyustaṃ saṃjaghāna bakamataḥ | uccacāla bakastena punastatra sthito'bhavat || 8 || yamastaṃ yamadaṇḍena tāḍayāmāsa cāgrataḥ | tena daṇḍena na mṛto bako vai caṇḍavikramaḥ || 9 || daṇḍo'pi bhagnatāṃ prāgāt sa kṣato nābhavad bakaḥ | tadaiva cāgrataḥ prāptaścaṇḍāṃśuścaṇḍavikramaḥ || 10 || śatabāṇairbakaṃ daityaṃ saṃjaghāna dhanurdharaḥ | tīkṣṇaiḥ pakṣagatairbāṇairna mamāra bakastataḥ || 11 || dhanadastaṃ ca khaḍgena sutīkṣṇena jaghāna ha | chinnadvitīyapakṣo'bhūtanna mṛto daityapuṃgavaḥ || 12 || nīhārāstreṇa taṃ somaḥ saṃjaghāna mahābakam | śītārtto mūrchito daityo na mṛtaḥ punarutthitaḥ || 13 || āgneyāstreṇa taṃ hyagniḥ santatāḍa mahābakam | bhasmaromābhavaddaityo na mamāra mahākhalaḥ || 14 || apāṃ patistaṃ pāśena baddhvā kau vicakarṣa ha | karṣaṇātsa mahāpāpaḥ chinno'bhūtanna mṛtaśca vai || 15 || tatāḍa gadayā taṃ vai bhadrakālī tarasvinī | mūrchitastat prahāreṇa paraṃ kaśmalatāṃ yayau || 16 || kṣatamūrdhā samutthāya vidhunvan svatanuṃ punaḥ | jagarja ghanavad‌vīro bako daityo mahākhalaḥ || 17 || tadā śaktidharaḥ śaktiṃ tasmai cikṣepa satvaraḥ | tayaikapādo bhagno'bhūnna mṛtaḥ pakṣiṇāṃ varaḥ || 18 || tadā krodhena sahasā dhāvan daityastaḍitsvanaḥ | devān vidrāvayāmāsa svacaṃcvā tīkṣṇatuṇḍayā || 19 || agre palāyitān devānanvadhāvad‌bako'mbare | punastatra gato daityo nādayanmaṃḍalaṃ diśām || 20 || tadā devarṣayaḥ sarve sarve brahmarṣayo dvijāḥ | śrīnandanandanāyāśu saphalāṃ cāśiṣaṃ daduḥ || 21 || tadaiva kṛṣṇastanmadhye tatāna vapurujjvalam | caccharda kṛṣṇaṃ sahasā kṣatakaṃṭho mahābakaḥ || 22 || punaḥ kṛṣṇaṃ samāhartuṃ tīkṣṇayā tuṃḍayā'gatam | pucche gṛhītvā taṃ kṛṣṇaḥ pothayāmāsa bhūtale || 23 || punarutthāya tuṇḍaṃ svaṃ prasāryyāvasthitaṃ bakam | dadāra tuṃḍe hastābhyāṃ kṛṣṇaḥ śākhāṃ gajo yathā || 24 || tadā mṛtasya daitasya jyotiḥ kṛṣṇe samāviśat | devatā vavṛṣuḥ puṣpaiḥ jayārāvaiḥ samanvitāḥ || 25 || gopālā vismitāḥ sarve kṛṣṇaṃ saṃśliṣya sarvataḥ | ūcustvaṃ kuśalībhūto mukto mṛtyumukhātsakhe || 26 || evaṃ kṛṣṇo bakaṃ hatvā sabalo bālakaiḥ saha | govatsairharṣito gāyannāyayau rājamaṃdire || 27 || paripūrṇatamasyāsya śrīkṛṣṇasya mahātmanaḥ | jagurgṛhe gatā bālāḥ śrutvedaṃ te'tivismitāḥ || 28 || śrībahulāśva uvāca - ko'yaṃ daityaḥ pūrvakāle kasmātkena bako'bhavat | pūrṇabrahmaṇi sarveśe śrīkṛṣṇe līnatāṃ gataḥ || 29 || śrīnārada uvāca - hayagrīvasuto daitya utkalo nāma he nṛpa | raṇe'marān vinirjitya śakrachatraṃ jahāra ha || 30 || tathā nṛṇāṃ nṛpāṇāṃ ca rājyaṃ hṛtvā mahābalaḥ | cakāra varṣāṇi śataṃ rājyaṃ sarvavibhūtimat || 31 || ekadā vicaran daityaḥ siṃdhusāgarasaṃgame | jājalermunisiddhasya parṇaśālāsamīpataḥ || 32 || jale nikṣipya baḍiśaṃ mīnānākarṣayan muhuḥ | niṣedhito'pi muninā nāmanyata sa durmatiḥ || 33 || tasmai śāpaṃ dadau siddho jājalirmunisattamaḥ | bakavattvaṃ jhaṣānatsi tvaṃ bako bhava durmate || 34 || tatkṣaṇād‌bakarūpo'bhūd‌bhraṣṭatejā gatasmayaḥ | patitaḥ pādayostasya natvā prāha kṛtāṃjaliḥ || 35 || utkala uvāca - na jāne te tapaścaṃḍaṃ mune māṃ pāhi jājale | sādhunāṃ bhavatāṃ saṃgaṃ mokṣadvāraṃ paraṃ viduḥ || 36 || mitre śatrau samā māne'pamāne hemaloṣṭayoḥ | sukhe duḥkhasamā ye vai tvādṛśāḥ sādhavaśca te || 37 || kiṃ kiṃ na jātaṃ mahatāṃ darśanātkau mune nṛṇām | pārameṣṭhyaṃ ca sāmrājyamaindrayogapadaṃ labhet || 38 || jājale muniśārdūla traivargyaṃ kimabhūjjanaiḥ | sādhūnāṃ kṛpayā sākṣātpūrṇaṃ brahmāpi labhyate || 39 || śrīnārada uvāca - tadā prasannaḥ sa munirjājalistamuvāca ha | varṣaṣaṣṭisahasrāṇi tapastaptaṃ ca yena vai || 40 || vaivasvatāntare prāpte hyaṣṭāviṃśatime yuge | dvāparānte bhārate'pi māthure vrajamaṃḍale || 41 || paripūrṇatamaḥ sākṣācchrīkṛṣṇo bhagavān svayam | vṛṃdāvane gavāṃ vatsān cārayan vicariṣyati || 42 || tadā tanmayatāṃ kṛṣṇe yāsyasi tvaṃ na saṃśayaḥ hiraṇyākṣādayo daityā vaireṇāpi paraṃ gatāḥ || 43 || itthaṃ bakāsuro daitya utkalo jājalervarāt | śrīkṛṣṇe līnatāṃ prāptaḥ satsamgātkiṃ na jāyate || 44 ||