Chapter 6

श्रीनारद उवाच - इत्थं जित्वाथ कालिंगं प्रद्युम्नो यादवेश्वरः ॥ जगाम मरुधन्वानं जलं वैश्वानरो यथा ॥१॥ गिरिदुर्गसमायुक्तं धन्वदेशाधिपं गयम् ॥ उद्धवं प्रेषयामास ज्ञात्वा तं यादवेश्वरः ॥२॥ गिरिदुर्गे गतः साक्षादुद्धवो बुद्धिसत्तमः ॥ सभामेत्य गयं प्राह शृणु राजन्महामते ॥३॥ उग्रसेनो यादवेन्द्रो राजराजेश्वरो महान् ॥ जंबूद्वीपनृपाञ्जित्वा राजसूयं करिष्यति ॥४॥ परिपूर्णतमः साक्षाच्छ्रीकृष्णो भगवान्स्वयम् ॥ असंख्यब्रह्मांडपतिर्मंत्री तस्याभवद्धरिः ॥५॥ तेन वै प्रेषितः साक्षात्प्रद्युम्नो धन्विनां वरः ॥ शीघ्रं तस्मै बलिं नीत्वा कुलकौशलहेतवे ॥६॥ श्रीनारद उवाच - श्रुत्वा किंचित्प्रकुपितो वीर्यशौर्यमदोद्धतः ॥ उद्धवं प्राह नृपतिर्गयो नाम महाबलः ॥७॥ गय उवाच - बलिं तस्मै न दास्यामि विना युद्धं महामते ॥ अल्पकालेन यदवो गता वृद्धिं भवादृशाः ॥८॥ इत्युक्त उद्धवो राजञ्च्छंबरारिं समेत्य सः ॥ सर्वेषां यादवानां च शृण्वतां प्रशशंस ह ॥९॥ तदैव रुक्मिणीपुत्रो गिरिदुर्गं समाययौ ॥ तत्सैन्यैर्यादवैः सार्द्धं घोरं युद्धं बभूव ह ॥१०॥ चूर्णयन् गजपादैश्च नागरान् भूजनान्द्रुमान् ॥ अक्षौहिणीभ्यां संयुक्तो गयो योद्धुं विनिर्ययौ ॥११॥ रथिनो रथिभिस्तत्र गजवाहा गजैः सह ॥ आश्ववाहैरश्ववाहा वीरा वीरैः परस्परम् ॥१२॥ युयुधुस्तीक्ष्णबाणौघैश्चर्मखड्गगदर्ष्टिभिः ॥ पाशैः परश्वधै राजञ्छतघ्नीभिर्भुशुंडिभिः ॥१३॥ मन्यमानाश्च यदुभिर्गयवीरा भयातुराः ॥ सर्वे स्वं स्वं रथं त्यक्त्वा दुद्रुवुस्ते दिशो दश ॥१४॥ पलायमाने स्वबले गयो नाम महाबलः ॥ एकाकी प्रययौ योद्धुं धनुष्टंकारयन्मुहुः ॥१५॥ दीप्तिमान् कृष्णपुत्रस्तु धनुर्बाणै रिपोर्हयान् ॥ एकेन सारथिं जघ्ने द्वाभ्यां केतुं समुच्छ्रितम् ॥१६॥ रथं च बाणविंशत्या कवचं पंचभिः पुनः ॥ धनुस्तस्यापि चिच्छेद शतबाणैर्महाबलः ॥१७॥ गयोऽन्यद्धनुरादाय दीप्तिमन्तं हरेः सुतम् ॥ जघान बाणविंशत्या जगर्ज घनवद्‌बली ॥१८॥ तत्प्रहारेण समरे किंचिद्‌व्याकुलमानसः ॥ दीप्तिमानथ जग्राह शक्तिं ज्योतिर्मयीं दृढाम् ॥१९॥ चिक्षेप भ्रामयित्वा तां गयाख्याय महात्मने ॥ साऽपि तद्‍धृदयं भित्वा पपौ च रुधिरं महत् ॥२०॥ गयोऽपि पतितो राजन्मूर्छितोऽभूद्‌रणांगणे ॥ दीप्तिमांश्च धनुष्कोट्या कर्षयंस्तद्‌गले रिपुम् ॥२१॥ प्रद्युम्नस्य पुरः प्रागात्कद्रुजं गरुडो यथा ॥ नरदुंदुभयो नेदुर्देवदुन्दुभयस्तदा ॥ आकाशाद्‌ववृषुर्देवाः पुष्पवर्षाणि पार्थिवाः ॥२२॥ तदैव तेनापि समर्पितांघ्रिः श्रीकृष्णपुत्रो नृप शंबरारिः ॥ अवन्तिकां संप्रययौ महात्मा श्रीकर्णिकां स्वर्णमयीमिवालिः ॥२३॥ श्रुत्वाऽऽगतं तं जयसेनराजः समर्चयामास स मालवाधिपः ॥ आनीय वृद्धान्सुबलिं महात्मने प्रधर्षितो मैथिल तत्प्रभाववित् ॥२४॥ राजाधिदेवीं स्वपितुः पितुः स्वसां प्रणम्य तां कृष्णसुतो महामनाः ॥ विंदानुविंदौ परिरभ्य तत्सुतौ बभौ वृतो मालवदेशसंभवैः ॥२५॥ प्रद्युम्नो धन्विनां श्रेष्ठः पुरीं माहिष्मतीं ययौ ॥ यादवैः स्वबलैः सार्द्धं नर्मदां स ददर्श ह ॥२६॥ राजितामंबुकल्लोलैः शृङ्गारतिलकामिव ॥ वहंती पुष्पनिचयमुष्णीषं मुद्रिकामिव ॥२७॥ वेतसीवेणुतरुभिः पुष्पितैर्माधवैर्वृतैः ॥ स्फुरद्‌भिर्मूर्तिमद्‌भिश्च देवैः स्वर्गनदीमिव ॥२८॥ तत्तीरे शिबिरैर्युक्तः प्रद्युम्नो यादवेश्वरः ॥ स्थितोऽभूद्यादवैः साकं देवैरिंद्र इव प्रभुः ॥२९॥ इन्द्रनीलो महाराज ज्ञानी माहिष्मतीपतिः ॥ स्वदूतं प्रेषयामास प्रद्युम्नाय महात्मने ॥३०॥ प्रद्युम्नराजशिबिरे दूतो गत्वा कृतांजलिः ॥ उवाच वचनं तत्र सर्वेषां शृण्वतां नृप ॥३१॥ दूत उवाच - हस्तिनापुरनाथेन धार्तराष्ट्रेण धीमता ॥ स्थापितोऽतिबलो वीरो बलिं कस्मै न दास्यति ॥३२॥ सुयोधनाय चेच्छाभिर्द्रव्यं यच्छति नो बलात् ॥ योद्धव्यं च भवद्‌भिश्च विफलो हि रणोऽत्र वै ॥३३॥ श्रीप्रद्युम्न उवाच - यथा गयो दूत कलिंगराड् यथा तथाभिभूतोऽपि बलिं प्रदास्यति ॥ नृपं न जानाति महोग्रसेनकं माहिष्मतीशोऽयमतीव राजराट् ॥३४॥ श्रीनारद उवाच - उक्तो दूतस्तदैवाशु गत्वा माहिष्मतीपतिम् ॥ सभायां कथयामास प्रद्युम्नकथितं वचः ॥३५॥ यदूनामुद्‌भटं सैन्यं वीक्ष्य माहिष्मतीपतिः ॥ गजानां पंचसाहस्रं हयानां नियुतं शुभम् ॥३६॥ रथानामयुतं जैत्रं नीत्वा राजा विनिर्गतः ॥ बलिं ददौ समेत्याशु प्रद्युम्नाय महात्मने ॥३७॥

śrīnārada uvāca - itthaṃ jitvātha kāliṃgaṃ pradyumno yādaveśvaraḥ || jagāma marudhanvānaṃ jalaṃ vaiśvānaro yathā ||1|| giridurgasamāyuktaṃ dhanvadeśādhipaṃ gayam || uddhavaṃ preṣayāmāsa jñātvā taṃ yādaveśvaraḥ ||2|| giridurge gataḥ sākṣāduddhavo buddhisattamaḥ || sabhāmetya gayaṃ prāha śṛṇu rājanmahāmate ||3|| ugraseno yādavendro rājarājeśvaro mahān || jaṃbūdvīpanṛpāñjitvā rājasūyaṃ kariṣyati ||4|| paripūrṇatamaḥ sākṣācchrīkṛṣṇo bhagavānsvayam || asaṃkhyabrahmāṃḍapatirmaṃtrī tasyābhavaddhariḥ ||5|| tena vai preṣitaḥ sākṣātpradyumno dhanvināṃ varaḥ || śīghraṃ tasmai baliṃ nītvā kulakauśalahetave ||6|| śrīnārada uvāca - śrutvā kiṃcitprakupito vīryaśauryamadoddhataḥ || uddhavaṃ prāha nṛpatirgayo nāma mahābalaḥ ||7|| gaya uvāca - baliṃ tasmai na dāsyāmi vinā yuddhaṃ mahāmate || alpakālena yadavo gatā vṛddhiṃ bhavādṛśāḥ ||8|| ityukta uddhavo rājañcchaṃbarāriṃ sametya saḥ || sarveṣāṃ yādavānāṃ ca śṛṇvatāṃ praśaśaṃsa ha ||9|| tadaiva rukmiṇīputro giridurgaṃ samāyayau || tatsainyairyādavaiḥ sārddhaṃ ghoraṃ yuddhaṃ babhūva ha ||10|| cūrṇayan gajapādaiśca nāgarān bhūjanāndrumān || akṣauhiṇībhyāṃ saṃyukto gayo yoddhuṃ viniryayau ||11|| rathino rathibhistatra gajavāhā gajaiḥ saha || āśvavāhairaśvavāhā vīrā vīraiḥ parasparam ||12|| yuyudhustīkṣṇabāṇaughaiścarmakhaḍgagadarṣṭibhiḥ || pāśaiḥ paraśvadhai rājañchataghnībhirbhuśuṃḍibhiḥ ||13|| manyamānāśca yadubhirgayavīrā bhayāturāḥ || sarve svaṃ svaṃ rathaṃ tyaktvā dudruvuste diśo daśa ||14|| palāyamāne svabale gayo nāma mahābalaḥ || ekākī prayayau yoddhuṃ dhanuṣṭaṃkārayanmuhuḥ ||15|| dīptimān kṛṣṇaputrastu dhanurbāṇai riporhayān || ekena sārathiṃ jaghne dvābhyāṃ ketuṃ samucchritam ||16|| rathaṃ ca bāṇaviṃśatyā kavacaṃ paṃcabhiḥ punaḥ || dhanustasyāpi ciccheda śatabāṇairmahābalaḥ ||17|| gayo'nyaddhanurādāya dīptimantaṃ hareḥ sutam || jaghāna bāṇaviṃśatyā jagarja ghanavad‌balī ||18|| tatprahāreṇa samare kiṃcid‌vyākulamānasaḥ || dīptimānatha jagrāha śaktiṃ jyotirmayīṃ dṛḍhām ||19|| cikṣepa bhrāmayitvā tāṃ gayākhyāya mahātmane || sā'pi tad‍dhṛdayaṃ bhitvā papau ca rudhiraṃ mahat ||20|| gayo'pi patito rājanmūrchito'bhūd‌raṇāṃgaṇe || dīptimāṃśca dhanuṣkoṭyā karṣayaṃstad‌gale ripum ||21|| pradyumnasya puraḥ prāgātkadrujaṃ garuḍo yathā || naraduṃdubhayo nedurdevadundubhayastadā || ākāśād‌vavṛṣurdevāḥ puṣpavarṣāṇi pārthivāḥ ||22|| tadaiva tenāpi samarpitāṃghriḥ śrīkṛṣṇaputro nṛpa śaṃbarāriḥ || avantikāṃ saṃprayayau mahātmā śrīkarṇikāṃ svarṇamayīmivāliḥ ||23|| śrutvā''gataṃ taṃ jayasenarājaḥ samarcayāmāsa sa mālavādhipaḥ || ānīya vṛddhānsubaliṃ mahātmane pradharṣito maithila tatprabhāvavit ||24|| rājādhidevīṃ svapituḥ pituḥ svasāṃ praṇamya tāṃ kṛṣṇasuto mahāmanāḥ || viṃdānuviṃdau parirabhya tatsutau babhau vṛto mālavadeśasaṃbhavaiḥ ||25|| pradyumno dhanvināṃ śreṣṭhaḥ purīṃ māhiṣmatīṃ yayau || yādavaiḥ svabalaiḥ sārddhaṃ narmadāṃ sa dadarśa ha ||26|| rājitāmaṃbukallolaiḥ śṛṅgāratilakāmiva || vahaṃtī puṣpanicayamuṣṇīṣaṃ mudrikāmiva ||27|| vetasīveṇutarubhiḥ puṣpitairmādhavairvṛtaiḥ || sphurad‌bhirmūrtimad‌bhiśca devaiḥ svarganadīmiva ||28|| tattīre śibirairyuktaḥ pradyumno yādaveśvaraḥ || sthito'bhūdyādavaiḥ sākaṃ devairiṃdra iva prabhuḥ ||29|| indranīlo mahārāja jñānī māhiṣmatīpatiḥ || svadūtaṃ preṣayāmāsa pradyumnāya mahātmane ||30|| pradyumnarājaśibire dūto gatvā kṛtāṃjaliḥ || uvāca vacanaṃ tatra sarveṣāṃ śṛṇvatāṃ nṛpa ||31|| dūta uvāca - hastināpuranāthena dhārtarāṣṭreṇa dhīmatā || sthāpito'tibalo vīro baliṃ kasmai na dāsyati ||32|| suyodhanāya cecchābhirdravyaṃ yacchati no balāt || yoddhavyaṃ ca bhavad‌bhiśca viphalo hi raṇo'tra vai ||33|| śrīpradyumna uvāca - yathā gayo dūta kaliṃgarāḍ yathā tathābhibhūto'pi baliṃ pradāsyati || nṛpaṃ na jānāti mahograsenakaṃ māhiṣmatīśo'yamatīva rājarāṭ ||34|| śrīnārada uvāca - ukto dūtastadaivāśu gatvā māhiṣmatīpatim || sabhāyāṃ kathayāmāsa pradyumnakathitaṃ vacaḥ ||35|| yadūnāmud‌bhaṭaṃ sainyaṃ vīkṣya māhiṣmatīpatiḥ || gajānāṃ paṃcasāhasraṃ hayānāṃ niyutaṃ śubham ||36|| rathānāmayutaṃ jaitraṃ nītvā rājā vinirgataḥ || baliṃ dadau sametyāśu pradyumnāya mahātmane ||37||