Chapter 3

अश्वमेधखण्डः - तृतीयोऽध्यायः कृष्णकथाकीर्तनम् - गर्ग उवाच - जामातृवधसंतप्तजरासंधचमूवधः ॥ बहुशः सेनयोर्युद्धे द्वारकादुर्गकारणम् ॥१॥ यवनस्य वधं दृष्ट्वा मुचकुंदस्य संस्तुतिः ॥ वरं दत्वा ततो म्लेच्छवधं कृत्वा धने ततः ॥२॥ नीयमाने वने दृप्तजरासंधात्पलायनम् ॥ रैवतो रेवतीं कन्यां बलदेवसमर्पणम् ॥३॥ रुक्मिणीप्रियसंदेशश्रवणादखिलान्नृपान् ॥ निर्जित्य निर्गमो गेहात् हृतवानंबिकागृहात् ॥४॥ नृपैः सांत्वनं चैद्यस्य ततो रुक्मीसमागमः ॥ युद्धापेक्षापराधाद्वै मुंडनं तस्य कृष्णतः ॥५॥ रुक्मिणीदुःखशमनं रामवाक्याच्च मोक्षणम् ॥ ततो विवाहो रुक्मिण्या विधिवत्स्वपुरे मुदा ॥६॥ प्रद्युम्नोत्पत्तिकथनं हरणं सूतिकागृहात् ॥ मायावत्योक्तवृत्तांतं शंबरस्य वधस्ततः ॥७॥ पुनरागमनं गेहे संतोषो द्वारकौकसाम् ॥ सूर्यात्स्यमंतकप्राप्तिर्याचनं तस्य वै हरेः ॥८॥ तत्संबन्धात्प्रसेनस्य वधोऽकीर्तिर्हरेस्तथा ॥ तन्मार्जनाय ऋक्षस्य गृहेशु गमनं हरेः ॥९॥ युद्धे ज्ञात्वा लोकनाथं जांबवत्याः समर्पणम् ॥ सत्राजिताय च मणिः प्राप्ता श्रीहरिणा बिलात् ॥१०॥ विवाहः सत्यभामायाः पारिबर्हे तथा मणिः ॥ रामेण सह कृष्णस्य गमनं हस्तिनापुरे ॥११॥ अक्रूरकृतवर्मभ्यां शतधन्वा तु प्रेरितः ॥ सत्राजितं जघानाशु सोऽपि कृष्णेन मारितः ॥१२॥ रामस्तु मिथिलायां च गदाशिक्षा सुयोधने ॥ अक्रूरे मणिदानं च शक्रप्रस्थे हरिर्गतः ॥१३॥ कालिन्द्या संगतिः शौरेर्विवाहः स्वपुरे ततः ॥ विवाहो मित्रविन्दायाः सत्यायाश्च तथैव च ॥१४॥ भद्राया लक्ष्मणायाश्च विवाहो हरिणा ततः ॥ पारिजातं तु सत्यायै शक्रं जित्वा ददौ हरिः ॥१५॥ वज्रनाभिरुवाच - प्रियायै दत्तवान्कस्माच्छक्रं जित्वा सुरद्रुमम् ॥ श्रीकृष्णस्तत्कथां सर्वां मुने मे ब्रूहि विस्तरात् ॥१६॥ श्रीगर्ग उवाच - पारिजातैककुसुमे चानीते नारदात्कदा ॥ दत्ते सति श्रीरुक्मिण्यै सत्या तु दुःखिताभवत् ॥१७॥ तां दृष्ट्वा कुपितां प्राह क्रोधागारगतां हरिः ॥ मा शोच कुरु दास्यामि पारिजातद्रुमं च ते ॥१८॥ तदैव कथितं सर्वे कृष्णाग्रे भौमचेष्टितम् ॥ शक्रेण श्रुत्वा भगवान्प्राह पश्यन्कृतांजलिम् ॥१९॥ श्रीकृष्ण उवाच - मत्प्रियां दुःखितां पश्य रुदन्तीं वृत्रसूदन ॥१९॥ पारिजातस्य वृक्षार्थे किं करिष्याम्यहं वद ॥ यदास्यै पारिजातस्य वृक्षं दास्यसि त्वं हरे ॥२०॥ तदा भौमं ससैन्यं च हनिष्यामि न संशयः ॥ कृष्णभाषितमाकर्ण्य प्रहसन्प्राह वासवः ॥२१॥ इन्द्र उवाच - पारिजातद्रुमाः सर्वे वर्तंते नन्दने च ये ॥ गृहाण तान्स्वतः कृष्ण त्वं हत्वा नरकासुरम् ॥२२॥ तथास्तु चोक्त्वा भगवान्सत्यभामासमन्वितः ॥ गरुडस्कंधमारूढः प्राग्जोतिषपुरं ययौ ॥२३॥ सत्यभामा हरिं प्राह स्वर्गमिंद्रे गते सति ॥ सत्योवाच पूर्वं गृहाण शक्रात्त्वं द्रुमराजं जगत्पते ॥२४॥ कार्ये भूते सति हरे न करिष्यति त्वत्प्रियम् ॥ प्रियावाक्यं समाकर्ण्य प्रियः प्राह प्रियां वचः ॥२५॥ श्रीकृष्ण उवाच - स पारिजातं यदि न प्रदास्यति प्रयाच्यमानस्तु मयामरेश्वरः ॥ ततः शचीव्यामुदितानुलेपने गदां विमोक्ष्यामि पुरंदरोरसि ॥२६॥ इत्युक्त्वा भगवान्कृष्णो भौमासुरपुरं गतः ॥ नानादुर्गैः सप्तभिश्च वेष्टितं च महासुरैः ॥२७॥ सर्वान्बिभेद दुर्गान् वै गदाचक्रशरादिभिः ॥ जघान मुरुदैत्यं च तत्पुत्राञ्शस्त्रसंयुतान् ॥२८॥ शस्त्रास्त्रवर्षं मुंचंतं ससैन्यं नरकं हरिः ॥ क्षिप्त्वा चक्रं द्विधा चक्रे गरुडेन जघान च ॥२९॥ हत्वा भौमं जगन्नाथो वररत्‍नानि यादवः ॥ जग्राह तत्र कन्यानां समूहं वै ददर्श ह ॥३०॥ दैत्यसिद्धनृपाणां च सहस्राणि च षोडश ॥ शताधिकानि कन्याश्च प्रेषयामास स्वां पुरीम् ॥३१॥ गृहीत्वाथ मणिं छत्रं देवमातुश्च कुण्डले ॥ पारिजातद्रुमार्थे वै ययाविंद्रपुरीं हरिः ॥३२॥ इति श्रीगर्गसंहितायामश्वमेधचरित्रे सुमेरौ कृष्णकथावर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

aśvamedhakhaṇḍaḥ - tṛtīyo'dhyāyaḥ kṛṣṇakathākīrtanam - garga uvāca - jāmātṛvadhasaṃtaptajarāsaṃdhacamūvadhaḥ || bahuśaḥ senayoryuddhe dvārakādurgakāraṇam ||1|| yavanasya vadhaṃ dṛṣṭvā mucakuṃdasya saṃstutiḥ || varaṃ datvā tato mlecchavadhaṃ kṛtvā dhane tataḥ ||2|| nīyamāne vane dṛptajarāsaṃdhātpalāyanam || raivato revatīṃ kanyāṃ baladevasamarpaṇam ||3|| rukmiṇīpriyasaṃdeśaśravaṇādakhilānnṛpān || nirjitya nirgamo gehāt hṛtavānaṃbikāgṛhāt ||4|| nṛpaiḥ sāṃtvanaṃ caidyasya tato rukmīsamāgamaḥ || yuddhāpekṣāparādhādvai muṃḍanaṃ tasya kṛṣṇataḥ ||5|| rukmiṇīduḥkhaśamanaṃ rāmavākyācca mokṣaṇam || tato vivāho rukmiṇyā vidhivatsvapure mudā ||6|| pradyumnotpattikathanaṃ haraṇaṃ sūtikāgṛhāt || māyāvatyoktavṛttāṃtaṃ śaṃbarasya vadhastataḥ ||7|| punarāgamanaṃ gehe saṃtoṣo dvārakaukasām || sūryātsyamaṃtakaprāptiryācanaṃ tasya vai hareḥ ||8|| tatsaṃbandhātprasenasya vadho'kīrtirharestathā || tanmārjanāya ṛkṣasya gṛheśu gamanaṃ hareḥ ||9|| yuddhe jñātvā lokanāthaṃ jāṃbavatyāḥ samarpaṇam || satrājitāya ca maṇiḥ prāptā śrīhariṇā bilāt ||10|| vivāhaḥ satyabhāmāyāḥ pāribarhe tathā maṇiḥ || rāmeṇa saha kṛṣṇasya gamanaṃ hastināpure ||11|| akrūrakṛtavarmabhyāṃ śatadhanvā tu preritaḥ || satrājitaṃ jaghānāśu so'pi kṛṣṇena māritaḥ ||12|| rāmastu mithilāyāṃ ca gadāśikṣā suyodhane || akrūre maṇidānaṃ ca śakraprasthe harirgataḥ ||13|| kālindyā saṃgatiḥ śaurervivāhaḥ svapure tataḥ || vivāho mitravindāyāḥ satyāyāśca tathaiva ca ||14|| bhadrāyā lakṣmaṇāyāśca vivāho hariṇā tataḥ || pārijātaṃ tu satyāyai śakraṃ jitvā dadau hariḥ ||15|| vajranābhiruvāca - priyāyai dattavānkasmācchakraṃ jitvā suradrumam || śrīkṛṣṇastatkathāṃ sarvāṃ mune me brūhi vistarāt ||16|| śrīgarga uvāca - pārijātaikakusume cānīte nāradātkadā || datte sati śrīrukmiṇyai satyā tu duḥkhitābhavat ||17|| tāṃ dṛṣṭvā kupitāṃ prāha krodhāgāragatāṃ hariḥ || mā śoca kuru dāsyāmi pārijātadrumaṃ ca te ||18|| tadaiva kathitaṃ sarve kṛṣṇāgre bhaumaceṣṭitam || śakreṇa śrutvā bhagavānprāha paśyankṛtāṃjalim ||19|| śrīkṛṣṇa uvāca - matpriyāṃ duḥkhitāṃ paśya rudantīṃ vṛtrasūdana ||19|| pārijātasya vṛkṣārthe kiṃ kariṣyāmyahaṃ vada || yadāsyai pārijātasya vṛkṣaṃ dāsyasi tvaṃ hare ||20|| tadā bhaumaṃ sasainyaṃ ca haniṣyāmi na saṃśayaḥ || kṛṣṇabhāṣitamākarṇya prahasanprāha vāsavaḥ ||21|| indra uvāca - pārijātadrumāḥ sarve vartaṃte nandane ca ye || gṛhāṇa tānsvataḥ kṛṣṇa tvaṃ hatvā narakāsuram ||22|| tathāstu coktvā bhagavānsatyabhāmāsamanvitaḥ || garuḍaskaṃdhamārūḍhaḥ prāgjotiṣapuraṃ yayau ||23|| satyabhāmā hariṃ prāha svargamiṃdre gate sati || satyovāca pūrvaṃ gṛhāṇa śakrāttvaṃ drumarājaṃ jagatpate ||24|| kārye bhūte sati hare na kariṣyati tvatpriyam || priyāvākyaṃ samākarṇya priyaḥ prāha priyāṃ vacaḥ ||25|| śrīkṛṣṇa uvāca - sa pārijātaṃ yadi na pradāsyati prayācyamānastu mayāmareśvaraḥ || tataḥ śacīvyāmuditānulepane gadāṃ vimokṣyāmi puraṃdarorasi ||26|| ityuktvā bhagavānkṛṣṇo bhaumāsurapuraṃ gataḥ || nānādurgaiḥ saptabhiśca veṣṭitaṃ ca mahāsuraiḥ ||27|| sarvānbibheda durgān vai gadācakraśarādibhiḥ || jaghāna murudaityaṃ ca tatputrāñśastrasaṃyutān ||28|| śastrāstravarṣaṃ muṃcaṃtaṃ sasainyaṃ narakaṃ hariḥ || kṣiptvā cakraṃ dvidhā cakre garuḍena jaghāna ca ||29|| hatvā bhaumaṃ jagannātho vararat‍nāni yādavaḥ || jagrāha tatra kanyānāṃ samūhaṃ vai dadarśa ha ||30|| daityasiddhanṛpāṇāṃ ca sahasrāṇi ca ṣoḍaśa || śatādhikāni kanyāśca preṣayāmāsa svāṃ purīm ||31|| gṛhītvātha maṇiṃ chatraṃ devamātuśca kuṇḍale || pārijātadrumārthe vai yayāviṃdrapurīṃ hariḥ ||32|| iti śrīgargasaṃhitāyāmaśvamedhacaritre sumerau kṛṣṇakathāvarṇanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ ||3|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||