Chapter 6

श्रीनारद उवाच - अथ गोपालकैः सार्द्धं श्रीकृष्णो नंदनंदनः । गृहं जगाम सबलः सुदाम्नो दाममालिनः ॥ १ ॥ दृष्ट्वा तौ स समुत्थाय नमस्कृत्य कृताञ्जलिः । पुष्पसिंहासने स्थाप्य प्राह गद्‌गदया गिरा ॥ २ ॥ सुदामोवाच - धन्यं कुलं मे भवनं च जन्म त्वयय्यागते देवकुलानि सप्त । मातुः पितुः सप्त प्रियया वैकुण्ठलोकं गतवंति मन्ये ॥ ३ ॥ भूभारमाहर्तुमलं यदोः कुले जातौ युवां पूर्णतमौ परेश्वरौ । नमो युवाभ्यां मम दीनदीनं गृहं गताभ्यां जगदीश्वरौ परौ ॥ ४ ॥ श्रीनारद उवाच - इत्युक्त्वा पुष्परचनालंकारान् मधुपध्वनीन् । निवेद्य मकरंदांश्च मालाकारो ननाम ह ॥ ५ ॥ धृत्वा तत्पुष्पनिचयं सबलो भगवान् हरिः । दत्त्वा गोपेभ्य आरात्तं प्राह प्रहसिताननः ॥ ६ ॥ गरीयसी मत्पदाब्जे भक्तिर्भूयात्सदा तव । मद्‌भक्तानां तु संगः स्यान्मत्स्वरूपमिहैव हि ॥ ७ ॥ बलदेवो ददौ तस्मै श्रियं चान्वयवर्धिनीम् । उत्थाय तौ ततो राजन्नन्यां वीथीं प्रजग्मतुः ॥ ८ ॥ यांतीं स्त्रियं पद्मनेत्रां पाटीरालेपभाजनम् । विभ्रतीं युवतीं कुब्जां पथि पप्रच्छ माधवः ॥ ९ ॥ श्रीभगवानुवाच - का त्वं कस्य प्रिया सुभ्रु कस्यार्थं चंदनं त्विदम् । देह्यावयोर्येन तव चिरं श्रेयो भविष्यति ॥ १० ॥ सैरंध्र्युवाच - दास्यस्मि सुन्दरवर कुब्जानाम महामते । मद्धस्तोत्थं च पाटीरं जातं भोजपतेः प्रियम् ॥ ११ ॥ अद्यापि कंसदास्यस्मि सांप्रतं तव चाग्रतः । हस्तिशुण्डादण्डसमे भुजदण्डेऽस्ति मे मनः ॥ १२ ॥ युवां विना कोऽन्यतमोऽनुलेपं कर्तुमर्हति । युवयोस्तु समं रूपं त्रैलोक्ये न हि विद्यते ॥ १३ ॥ श्रीनारद उवाच - उभाभ्यां सा ददौ सांद्रं हर्षिता ह्यनुलेपनम् । अथ तावंगरागेण रामकृष्णौ विरेजतुः ॥ १४ ॥ जगृहुश्चन्दनं दिव्यं किंचित्किंचिद्‌व्रजार्भकाः । त्रिवक्रामथ तां कृष्णो ऋज्वीं कर्तुं मनो दधे ॥ १५ ॥ आक्रम्य पद्‌भ्यां प्रपदेऽङ्गुलिद्वयं प्रोत्तानहस्तेन विभुः परेश्वरः । प्रगृह्य नॄणां चुबुके प्रपश्यतां वक्रां तनुं तामुदनीनमद्धरिः ॥ १६ ॥ तदैव सा यष्टिसमानविग्रहा दीप्त्या च रंभां क्षिपतीव रूपिणी । भूत्वा गृहीत्वाऽऽह हरिं तु वाससि शुचिस्मिता जातमनोजविह्वला ॥ १७ ॥ सैरंध्र्युवाच - गच्छाशु हे सुन्दरवर्य मद्‍गृहं त्यक्तुं भवंतं किल नोत्सहेऽहम् । प्रसीद सर्वज्ञ रसज्ञ मानद त्वया भृशं प्रोन्मथितं मनो मम ॥ १८ ॥ श्रीनारद उवाच - तदैव गोपा जहसुः परस्पर- महो किमेतत्करतालनिःस्वनैः । प्रहस्य रामस्य हरिः प्रपश्यत- स्तद्याच्यमानो ह्यवदत्परं वचः ॥ १९ ॥ श्रीभगवानुवाच - अहोऽतिधन्या मथुरा पुरीयं वसंति यत्रैव जनास्तु सौम्याः । येऽज्ञातपान्थान्स्वगृहं नयंति दृष्ट्वा पुरीं धाम तवागमिष्ये ॥ २० ॥ श्रीनारद उवाच - एवमुक्त्वोत्तरीयांतं समाकृष्य गिरार्द्रया । राजमार्गं व्रजन्कृष्णो वैश्यानाढ्यान्ददर्श ह ॥ २१ ॥ पुष्पताम्बूलगंधाढ्यैः फलैर्दुग्धफलैर्हरिम् । सम्पूज्य स्वासने स्थाप्य नेमुरग्र्यधियो विशः ॥ २२ ॥ वैश्या उचुः - भवेच्चेदत्र ते राज्यं तावकान्सरतात्तदा । वयं तव प्रजा देव राज्ये प्राप्ते न कः स्मरेत् ॥ २३ ॥ श्रीनारद उवाच - पप्रच्छ सुस्मितो वैश्यान्कोदण्डस्थानमच्युतः । न ते तमूचुः सुधियः कोदण्डे भंगशंकया ॥ २४ ॥ तद्‌रूपगुणमाधुर्यमोहिता ये च माथुराः । कुमार पश्यैहि धनुरित्यूचुस्तद्दिदृक्षवः ॥ २५ ॥ तैर्दृष्टेन पथा कृष्णः प्रविष्टो धनुषः स्थलम् । मैत्रीं कुर्वन् वयस्यैश्च माथुरैः पुरबालकैः ॥ २६ ॥ यथैद्रं हेमचित्राढ्यं कोदण्डं सप्ततालकम् । पुरुषैः पञ्चसाहस्रैर्नेतुं योग्यं बृहृद्‌भरम् ॥ २७ ॥ अष्टधातुमयं क्लिष्टं लक्षभारसमं परम् । चतुर्दश्यां पौरजनैरर्चितं यज्ञमण्डपे ॥ २८ ॥ भार्गवेण पुरा दत्तं यदुराजाय माधवः । ददर्श कुण्डलीभूतं साक्षाच्छेषमिव स्थितम् ॥ २९ ॥ वार्यमाणो नृभिः कृष्णः प्रसह्य धनुराददे । पश्यतां तत्र पौराणां सज्जं कृत्वाऽथ लीलया ॥ ३० ॥ आकृष्य कर्णपर्यंतं दोर्दंडाभ्यां हरिर्धनुः । बभंज मध्यतो राजन्निक्षुदंडं गजो यथा ॥ ३१ ॥ भज्यमानस्य धनुषष्टङ्कारोऽभूत्तडित्स्वनः । ननाद तेन ब्रह्मांडं सप्तलोकैर्बिलैः सह ॥ ३२ ॥ विचेलुर्दिग्गजास्तारा राजद्‍भूखण्डमंडलम् । तदैव बधिरीभूता पृथिव्यां जनमंडली ॥ ३३ ॥ कंसस्य हृदयं शब्दो विददार घटीद्वयम् । तद्‌रक्षिणः प्रकुपिता उत्थिता आततायिनः ॥ ३४ ॥ गृहीतुकामाः श्रीकृष्णं प्रत्यूचुर्बध्यतामिति । अथ तानागतान् वीक्ष्य सशस्त्रान्बलकेशवौ ॥ ३५ ॥ कोदण्दशकले नीत्वा जघ्नतुर्दुर्मदान्भृशम् । शकलातिप्रहारेण केचिद्‌वीरास्तु मूर्छिताः ॥ ३६ ॥ भिन्नपादा भिन्ननखाः केचिच्छिन्नांसबाहवः । वीराः पञ्च सहस्राणि निपेतुर्भूमिमण्डले ॥ ३७ ॥ विचेलुर्माथुराः सर्वे दुद्रुवुस्तद्दिदृक्षवः । पुर्यां कोलाहले जाते नृणां जातं महद्‌भयम् ॥ ३८ ॥ भोजराजसभाछत्रमकस्मान्निपपात ह । गोपालैः सबलः कृष्णो धावञ्चापस्थलान्नृप । आययौ नन्दनिकटे सन्ध्याकालेऽतिभीतवत् ॥ ३९ ॥ निरीक्ष्य गोविंदसुरूपमद्‌भुतं विमोहिता वै मथुरापुरांगनाः । विस्रस्तवासःकबराः स्मराधयः परस्परं प्राहुरिदं सखीजनम् ॥ ४० ॥ पुरंध्र्य ऊचुः - कंदर्पकोटिद्युतिमाहरंस्त्वरं स्वैरं चरन्वै मथुरापुरे हरिः । निरीक्ष्यते याभिरतीव साक्षा- दङ्गेषु सर्वेष्वपि नः समाविशत् ॥ ४१ ॥ कुशला ऊचुः - क्रूराः स्त्रियः किं न हि संति पत्तने निरीक्ष्यते याभिरनंगमोहनः । अंगेषु सर्वेष्वपि सर्वसुन्दरो नास्माभिरानन्दमयो निरीक्ष्यते ॥ ४२ ॥ कस्यैकदेशे मधुरत्वमीक्ष्यते तत्रास्ति नेत्रं प्रपतत्पतंगवत् । यस्त्वेव सर्वांगमनोहरः सखि स एव नेत्रेण कथं समीक्ष्यते ॥ ४३ ॥ अंगे ह्यंगे सुन्दरे नंदसूनोः प्राप्तं प्राप्तं यत्र यत्रापि नेत्रम् । तस्मात्तस्मान्नामवल्लब्धसौख्यं लावण्याब्धौ मग्नवल्लग्नचित्तम् ॥ ४४ ॥ श्रीनारद उवाच - दृष्ट्वा दिने यं व्रजराजनन्दनं स्वप्नेऽपि तद्‌ददृशुः पुरस्त्रियः । गोप्यः कथं तं मधुरं न सस्मरु- र्याभिः कृतं मैथिल रासमंडलम् ॥ ४५ ॥

śrīnārada uvāca - atha gopālakaiḥ sārddhaṃ śrīkṛṣṇo naṃdanaṃdanaḥ | gṛhaṃ jagāma sabalaḥ sudāmno dāmamālinaḥ || 1 || dṛṣṭvā tau sa samutthāya namaskṛtya kṛtāñjaliḥ | puṣpasiṃhāsane sthāpya prāha gad‌gadayā girā || 2 || sudāmovāca - dhanyaṃ kulaṃ me bhavanaṃ ca janma tvayayyāgate devakulāni sapta | mātuḥ pituḥ sapta priyayā vaikuṇṭhalokaṃ gatavaṃti manye || 3 || bhūbhāramāhartumalaṃ yadoḥ kule jātau yuvāṃ pūrṇatamau pareśvarau | namo yuvābhyāṃ mama dīnadīnaṃ gṛhaṃ gatābhyāṃ jagadīśvarau parau || 4 || śrīnārada uvāca - ityuktvā puṣparacanālaṃkārān madhupadhvanīn | nivedya makaraṃdāṃśca mālākāro nanāma ha || 5 || dhṛtvā tatpuṣpanicayaṃ sabalo bhagavān hariḥ | dattvā gopebhya ārāttaṃ prāha prahasitānanaḥ || 6 || garīyasī matpadābje bhaktirbhūyātsadā tava | mad‌bhaktānāṃ tu saṃgaḥ syānmatsvarūpamihaiva hi || 7 || baladevo dadau tasmai śriyaṃ cānvayavardhinīm | utthāya tau tato rājannanyāṃ vīthīṃ prajagmatuḥ || 8 || yāṃtīṃ striyaṃ padmanetrāṃ pāṭīrālepabhājanam | vibhratīṃ yuvatīṃ kubjāṃ pathi papraccha mādhavaḥ || 9 || śrībhagavānuvāca - kā tvaṃ kasya priyā subhru kasyārthaṃ caṃdanaṃ tvidam | dehyāvayoryena tava ciraṃ śreyo bhaviṣyati || 10 || sairaṃdhryuvāca - dāsyasmi sundaravara kubjānāma mahāmate | maddhastotthaṃ ca pāṭīraṃ jātaṃ bhojapateḥ priyam || 11 || adyāpi kaṃsadāsyasmi sāṃprataṃ tava cāgrataḥ | hastiśuṇḍādaṇḍasame bhujadaṇḍe'sti me manaḥ || 12 || yuvāṃ vinā ko'nyatamo'nulepaṃ kartumarhati | yuvayostu samaṃ rūpaṃ trailokye na hi vidyate || 13 || śrīnārada uvāca - ubhābhyāṃ sā dadau sāṃdraṃ harṣitā hyanulepanam | atha tāvaṃgarāgeṇa rāmakṛṣṇau virejatuḥ || 14 || jagṛhuścandanaṃ divyaṃ kiṃcitkiṃcid‌vrajārbhakāḥ | trivakrāmatha tāṃ kṛṣṇo ṛjvīṃ kartuṃ mano dadhe || 15 || ākramya pad‌bhyāṃ prapade'ṅgulidvayaṃ prottānahastena vibhuḥ pareśvaraḥ | pragṛhya nṝṇāṃ cubuke prapaśyatāṃ vakrāṃ tanuṃ tāmudanīnamaddhariḥ || 16 || tadaiva sā yaṣṭisamānavigrahā dīptyā ca raṃbhāṃ kṣipatīva rūpiṇī | bhūtvā gṛhītvā''ha hariṃ tu vāsasi śucismitā jātamanojavihvalā || 17 || sairaṃdhryuvāca - gacchāśu he sundaravarya mad‍gṛhaṃ tyaktuṃ bhavaṃtaṃ kila notsahe'ham | prasīda sarvajña rasajña mānada tvayā bhṛśaṃ pronmathitaṃ mano mama || 18 || śrīnārada uvāca - tadaiva gopā jahasuḥ paraspara- maho kimetatkaratālaniḥsvanaiḥ | prahasya rāmasya hariḥ prapaśyata- stadyācyamāno hyavadatparaṃ vacaḥ || 19 || śrībhagavānuvāca - aho'tidhanyā mathurā purīyaṃ vasaṃti yatraiva janāstu saumyāḥ | ye'jñātapānthānsvagṛhaṃ nayaṃti dṛṣṭvā purīṃ dhāma tavāgamiṣye || 20 || śrīnārada uvāca - evamuktvottarīyāṃtaṃ samākṛṣya girārdrayā | rājamārgaṃ vrajankṛṣṇo vaiśyānāḍhyāndadarśa ha || 21 || puṣpatāmbūlagaṃdhāḍhyaiḥ phalairdugdhaphalairharim | sampūjya svāsane sthāpya nemuragryadhiyo viśaḥ || 22 || vaiśyā ucuḥ - bhaveccedatra te rājyaṃ tāvakānsaratāttadā | vayaṃ tava prajā deva rājye prāpte na kaḥ smaret || 23 || śrīnārada uvāca - papraccha susmito vaiśyānkodaṇḍasthānamacyutaḥ | na te tamūcuḥ sudhiyaḥ kodaṇḍe bhaṃgaśaṃkayā || 24 || tad‌rūpaguṇamādhuryamohitā ye ca māthurāḥ | kumāra paśyaihi dhanurityūcustaddidṛkṣavaḥ || 25 || tairdṛṣṭena pathā kṛṣṇaḥ praviṣṭo dhanuṣaḥ sthalam | maitrīṃ kurvan vayasyaiśca māthuraiḥ purabālakaiḥ || 26 || yathaidraṃ hemacitrāḍhyaṃ kodaṇḍaṃ saptatālakam | puruṣaiḥ pañcasāhasrairnetuṃ yogyaṃ bṛhṛd‌bharam || 27 || aṣṭadhātumayaṃ kliṣṭaṃ lakṣabhārasamaṃ param | caturdaśyāṃ paurajanairarcitaṃ yajñamaṇḍape || 28 || bhārgaveṇa purā dattaṃ yadurājāya mādhavaḥ | dadarśa kuṇḍalībhūtaṃ sākṣāccheṣamiva sthitam || 29 || vāryamāṇo nṛbhiḥ kṛṣṇaḥ prasahya dhanurādade | paśyatāṃ tatra paurāṇāṃ sajjaṃ kṛtvā'tha līlayā || 30 || ākṛṣya karṇaparyaṃtaṃ dordaṃḍābhyāṃ harirdhanuḥ | babhaṃja madhyato rājannikṣudaṃḍaṃ gajo yathā || 31 || bhajyamānasya dhanuṣaṣṭaṅkāro'bhūttaḍitsvanaḥ | nanāda tena brahmāṃḍaṃ saptalokairbilaiḥ saha || 32 || vicelurdiggajāstārā rājad‍bhūkhaṇḍamaṃḍalam | tadaiva badhirībhūtā pṛthivyāṃ janamaṃḍalī || 33 || kaṃsasya hṛdayaṃ śabdo vidadāra ghaṭīdvayam | tad‌rakṣiṇaḥ prakupitā utthitā ātatāyinaḥ || 34 || gṛhītukāmāḥ śrīkṛṣṇaṃ pratyūcurbadhyatāmiti | atha tānāgatān vīkṣya saśastrānbalakeśavau || 35 || kodaṇdaśakale nītvā jaghnaturdurmadānbhṛśam | śakalātiprahāreṇa kecid‌vīrāstu mūrchitāḥ || 36 || bhinnapādā bhinnanakhāḥ kecicchinnāṃsabāhavaḥ | vīrāḥ pañca sahasrāṇi nipeturbhūmimaṇḍale || 37 || vicelurmāthurāḥ sarve dudruvustaddidṛkṣavaḥ | puryāṃ kolāhale jāte nṛṇāṃ jātaṃ mahad‌bhayam || 38 || bhojarājasabhāchatramakasmānnipapāta ha | gopālaiḥ sabalaḥ kṛṣṇo dhāvañcāpasthalānnṛpa | āyayau nandanikaṭe sandhyākāle'tibhītavat || 39 || nirīkṣya goviṃdasurūpamad‌bhutaṃ vimohitā vai mathurāpurāṃganāḥ | visrastavāsaḥkabarāḥ smarādhayaḥ parasparaṃ prāhuridaṃ sakhījanam || 40 || puraṃdhrya ūcuḥ - kaṃdarpakoṭidyutimāharaṃstvaraṃ svairaṃ caranvai mathurāpure hariḥ | nirīkṣyate yābhiratīva sākṣā- daṅgeṣu sarveṣvapi naḥ samāviśat || 41 || kuśalā ūcuḥ - krūrāḥ striyaḥ kiṃ na hi saṃti pattane nirīkṣyate yābhiranaṃgamohanaḥ | aṃgeṣu sarveṣvapi sarvasundaro nāsmābhirānandamayo nirīkṣyate || 42 || kasyaikadeśe madhuratvamīkṣyate tatrāsti netraṃ prapatatpataṃgavat | yastveva sarvāṃgamanoharaḥ sakhi sa eva netreṇa kathaṃ samīkṣyate || 43 || aṃge hyaṃge sundare naṃdasūnoḥ prāptaṃ prāptaṃ yatra yatrāpi netram | tasmāttasmānnāmavallabdhasaukhyaṃ lāvaṇyābdhau magnavallagnacittam || 44 || śrīnārada uvāca - dṛṣṭvā dine yaṃ vrajarājanandanaṃ svapne'pi tad‌dadṛśuḥ purastriyaḥ | gopyaḥ kathaṃ taṃ madhuraṃ na sasmaru- ryābhiḥ kṛtaṃ maithila rāsamaṃḍalam || 45 ||