Chapter 21

श्रीराधोवाच - धन्योऽयं मुनिशार्दूलस्त्वद्‌भक्ते प्रेमवान्महान् । त्वत्सारूप्यं जगामासौ त्वमप्यश्रुमुखो यतः ॥ १ ॥ अस्य देहक्रियां कर्तुं योग्योऽसि वृजिनार्दन । तपसा चास्य देहोऽयं प्रस्फुरत्यमलाकृतिः ॥ २ ॥ श्रीनारद उवाच - वदंत्यां तत्र राधायां तद्देहोऽप्यभवत्सरित् । वहंती पापहंत्री च दृश्यते रोहिते गिरौ ॥ ३ ॥ तद्देहस्यापि सरितं वीक्ष्य राधाऽतिविस्मिता । नन्दराजात्मजं प्राह वृषभानुवरात्मजा ॥ ४ ॥ श्रीराधोवाच - कथं जलत्वमापन्नो देहोऽयं वै महामुनेः । एतन्मे संशयं देव छेत्तुमर्हस्यशेषतः ॥ ५ ॥ श्रीभगवानुवाच - प्रेमलक्षणया भक्त्या संयुतोऽयं मुनीश्वरः । तस्मादस्य तु देहोऽयं रम्भोरु द्रवतां गतः ॥ ६ ॥ दृष्ट्वा त्वया मां वरदं हर्षितोऽभून्महामुनिः । जलत्वं प्राप तद्देहो यथाऽहं द्रवतां पुरा ॥ ७ ॥ श्रीराधोवाच - द्रवतां त्वं कथं प्राप्तो देवदेव दयानिधे । एतत् चित्रं हि मे जातं सर्वं त्वं वद विस्तरात् ॥ ८ ॥ श्रीभगवानुवाच - अत्रैवोदाहरन्तीमितिहासं पुरातनम् । यस्य श्रवणमात्रेण पापहानिः परं भवेत् ॥ ९ ॥ यन्नाभिपंकजाज्जातः पुरा ब्रह्मा प्रजापतिः । असृजत्प्रकृतिं शश्वत्तपसा मद्वरोर्जितः ॥ १० ॥ उत्संगान्नारदो जज्ञे ब्रह्मणः सृजतः शुभः । भक्त्युन्मत्तो मत्पदानि निजगौ पर्यटन्महीम् ॥ ११ ॥ एकदा नारदं प्राह देवो ब्रह्मा प्रजापतिः । प्रजाः सृज महाबुद्धे वृथा चंक्रमणं त्यज ॥ १२ ॥ नारदस्तद्‌वचः श्रुत्वा प्राहेदं ज्ञानतत्परः । न सृजामि पितः सृष्टिं शोकमोहादिकारिणीम् ॥ १३ ॥ करिष्यामि हरेर्भक्तिं तत्कीर्तनसमन्विताम् । त्वमपि सृष्टिरचनां त्यज दुःखातुरो भृशम् ॥ १४ ॥ क्रुद्धः शशाप तं ब्रह्मा प्राह प्रस्फुरिताधरः । सदा गानपरः कल्पं गन्धर्वो भव दुर्मते ॥ १५ ॥ एवं तच्छापतो राधे गन्धर्व उपबर्हणः । बभूव गन्धर्वपतिः कल्पमात्रं सुरालये ॥ १६ ॥ एकदा ब्रह्मणो लोके स्त्रीभिः परिवृतो गतः । सुन्दरीषु मनः कृत्वा जगौ तालविवर्जितम् ॥ १७ ॥ पुनर्ब्रह्मा तं शशाप त्वं शूद्रो भव दुर्मते । अथासौ ब्रह्मशापेन दासीपुत्रो बभूव ह ॥ १८ ॥ सत्संगेन पुरा राधे प्राप्तोऽभूद्‍ब्रह्मपुत्रताम् । भक्त्युन्मत्तो मत्पदानि निजगौ पर्यटन्महीम् ॥ १९ ॥ मुनीन्द्रो वैष्णवश्रेष्ठो मत्प्रियो ज्ञानभास्करः । परं भागवतः साक्षान्नारदो मन्मनाः सदा ॥ २० ॥ एकदा नारदो लोकान् पश्यन् वै गानतत्परः । इलावृतं नाम खंडं गतवान्सर्वतो गतिः ॥ २१ ॥ यत्र जंबूनदी श्यामा जंबूफलरसोद्‌भवा । तथा जांबूनदं नाम सुवर्णं भवति प्रिये ॥ २२ ॥ तद्देशे वेदनगरं रत्‍नप्रासादनिर्मितम् । ददर्श नारदो योगी दिव्यनारीनरैर्वृतम् ॥ २३ ॥ कांश्चिद्वै पादरहितान् विगुल्फाञ्जानुवर्जितान् । विजंघाञ्जघनव्यंगान् कृशोरुन्कुब्जमध्यकान् ॥ २४ ॥ श्लथद्दन्तोन्नतस्कंधान् नताननविकंधरान् । स्त्रीजनान्पुरुषांश्चासावङ्गभङ्गान्ददर्श ह ॥ २५ ॥ अहो किमेतच्चित्रं हि सर्वान्दृष्ट्वाऽवदन्मुनिः । सर्वे यूयं पद्ममुखा दिव्यदेहाः शुभाम्बराः ॥ २६ ॥ किं देवा उपदेवा वा यूयं किं ऋषिसत्तमाः । वादित्रसहिताः सर्वे रम्यगानपरायणाः ॥ २७ ॥ अंगभंगाः कथं यूयं वदताशु ममैव हि । इत्युक्तास्तेन ते सर्वे प्रत्यूचुर्दीनमानसाः ॥ २८ ॥ रागा ऊचुः - महादुःखं मुने जातं अस्माकं तनुषु स्वतः । तस्याग्रे कथनीयं वै दूरीकर्त्तुं च यः क्षमः ॥ २९ ॥ रागा वयं वेदपुरे वसामः सर्वदा मुने । अंगभंगा वयं जाताः कारणं शृणु मानद ॥ ३० ॥ जातो हिरण्यगर्भस्य पुत्रो नारदनामभाक् । प्रेमोन्मत्तो विकालेन गायन् ध्रुवपदानि च ॥ ३१ ॥ विचचार महीमेतां स्वेच्छया स महामुनिः । विकाले तस्य गानैश्च विस्वरैस्तालवर्जितैः । विगानैश्च वयं सर्वे अंगभंगा बभूविम ॥ ३२ ॥ इति श्रुत्वाऽथ तद्वाक्यं नारदो विस्मितोऽभवत् । उवाच गतमानोऽसौ रागान् परिहससन्निव ॥ ३३ ॥ मुनिरुवाच - तस्य केन प्रकारेण ज्ञानं वै कालतालयोः । भवेदिह स्वरैर्युक्तं वदताशु ममैव हि ॥ ३४ ॥ रागा ऊचुः - वैकुंठस्य पतेः साक्षात् प्रिया मुख्या सरस्वती । कुर्याच्छिक्षां यदा तस्मै तदा स्यात्कालविन्मुनिः ॥ ३५ ॥ तेषां वाक्यं ततः श्रुत्वा नारदो दीनवत्सलः । सरस्वत्याः प्रसादार्थं त्वरं शुभ्रं गिरिं ययौ ॥ ३६ ॥ दिव्यवर्षशतं शश्वत्तपस्तेपे सुदुष्करम् । निरन्नं निर्जलं वाणीध्यानयुक्तं व्रजेश्वरि ॥ ३७ ॥ शुभ्रं नाम विसृज्याथ पवित्रीकृतभूधरम् । नारदो नाम शैलोऽभूत्तपसा नारदस्य च ॥ ३८ ॥ तपोऽन्ते आगतां साक्षाद्‌वाग्देवीं श्रीसरस्वतीम् । विष्णोः प्रियां दिव्यवर्णामपश्यन्नारदो मुनिः ॥ ३९ ॥ सहसोत्थाय तां नत्वा परिक्रम्य नताननः । तद्‌रूपगुणमाधुर्यस्तुतिं चक्रे मुनीश्वरः ॥ ४० ॥ श्रीनारद उवाच - नवार्कबिंबद्युतिमुद्‌गलज्ज्वल- त्ताटंककेयूरकिरीटकंकणाम् । स्फुरत्क्वणन्नुपुररावरञ्जितां नमामि कोटींदुमुखीं सरस्वतीम् ॥ ४१ ॥ वंदे सदाऽहं कलहंस उद्‌गते चलत्पदे चंचलचंचुसंपुटे । निर्धौतमुक्ताफलहारसंचयं संधारयंतीं सुभगां सरस्वतीम् ॥ ४२ ॥ वराभयं पुस्तकवल्लकीयुतं परं दधानां विमले करद्वये । नमाम्यहं त्वां शुभदां सरस्वतीं जगन्मयीं ब्रह्ममयीं मनोहराम् ॥ ४३ ॥ तरंगितक्षौमसितांबरे परे देहि स्वरज्ञानमतीव मंगले । येनाद्वितीयो हि भवेयमक्षरे सर्वोपरि स्यां पररागमंडले ॥ ४४ ॥ श्रीभगवानुवाच - स्तोत्रं जाड्यापहं दिव्यं प्रातरुत्थाय यः पठेत् । नारदोक्तं सरस्वत्याः स विद्यावान् भवेदिह ॥ ४५ ॥ ततः प्रसन्ना वाग्देवी नारदाय महात्मने । देवदत्तां ददौ वीणां स्वरब्रह्मविभूषिताम् ॥ ४६ ॥ रागैश्च रागिणीभिश्च तत्पुत्रैश्च तथैव च । देशकालादिभेदैश्च तालमानस्वरैः सह ॥ ४७ ॥ षट्‍पंचाशत्कोटिभेदैरन्तर्भेदैरसंख्यकैः । ग्रामैर्नृत्यैः सवादित्रैर्मूर्च्छनासहितैः शुभैः ॥ ४८ ॥ वैकुंठस्य पतेः साक्षात्प्रिया मुख्या सरस्वती । स्वरगम्यैः पदैः सिद्धैः पाठयामास नारदम् ॥ ४९ ॥ अद्वितीयं रागकरं कृत्वा तं रासमंडले । वैकुंठं प्रययौ राधे वाग्देवी विष्णुवल्लभा ॥ ५० ॥

śrīrādhovāca - dhanyo'yaṃ muniśārdūlastvad‌bhakte premavānmahān | tvatsārūpyaṃ jagāmāsau tvamapyaśrumukho yataḥ || 1 || asya dehakriyāṃ kartuṃ yogyo'si vṛjinārdana | tapasā cāsya deho'yaṃ prasphuratyamalākṛtiḥ || 2 || śrīnārada uvāca - vadaṃtyāṃ tatra rādhāyāṃ taddeho'pyabhavatsarit | vahaṃtī pāpahaṃtrī ca dṛśyate rohite girau || 3 || taddehasyāpi saritaṃ vīkṣya rādhā'tivismitā | nandarājātmajaṃ prāha vṛṣabhānuvarātmajā || 4 || śrīrādhovāca - kathaṃ jalatvamāpanno deho'yaṃ vai mahāmuneḥ | etanme saṃśayaṃ deva chettumarhasyaśeṣataḥ || 5 || śrībhagavānuvāca - premalakṣaṇayā bhaktyā saṃyuto'yaṃ munīśvaraḥ | tasmādasya tu deho'yaṃ rambhoru dravatāṃ gataḥ || 6 || dṛṣṭvā tvayā māṃ varadaṃ harṣito'bhūnmahāmuniḥ | jalatvaṃ prāpa taddeho yathā'haṃ dravatāṃ purā || 7 || śrīrādhovāca - dravatāṃ tvaṃ kathaṃ prāpto devadeva dayānidhe | etat citraṃ hi me jātaṃ sarvaṃ tvaṃ vada vistarāt || 8 || śrībhagavānuvāca - atraivodāharantīmitihāsaṃ purātanam | yasya śravaṇamātreṇa pāpahāniḥ paraṃ bhavet || 9 || yannābhipaṃkajājjātaḥ purā brahmā prajāpatiḥ | asṛjatprakṛtiṃ śaśvattapasā madvarorjitaḥ || 10 || utsaṃgānnārado jajñe brahmaṇaḥ sṛjataḥ śubhaḥ | bhaktyunmatto matpadāni nijagau paryaṭanmahīm || 11 || ekadā nāradaṃ prāha devo brahmā prajāpatiḥ | prajāḥ sṛja mahābuddhe vṛthā caṃkramaṇaṃ tyaja || 12 || nāradastad‌vacaḥ śrutvā prāhedaṃ jñānatatparaḥ | na sṛjāmi pitaḥ sṛṣṭiṃ śokamohādikāriṇīm || 13 || kariṣyāmi harerbhaktiṃ tatkīrtanasamanvitām | tvamapi sṛṣṭiracanāṃ tyaja duḥkhāturo bhṛśam || 14 || kruddhaḥ śaśāpa taṃ brahmā prāha prasphuritādharaḥ | sadā gānaparaḥ kalpaṃ gandharvo bhava durmate || 15 || evaṃ tacchāpato rādhe gandharva upabarhaṇaḥ | babhūva gandharvapatiḥ kalpamātraṃ surālaye || 16 || ekadā brahmaṇo loke strībhiḥ parivṛto gataḥ | sundarīṣu manaḥ kṛtvā jagau tālavivarjitam || 17 || punarbrahmā taṃ śaśāpa tvaṃ śūdro bhava durmate | athāsau brahmaśāpena dāsīputro babhūva ha || 18 || satsaṃgena purā rādhe prāpto'bhūd‍brahmaputratām | bhaktyunmatto matpadāni nijagau paryaṭanmahīm || 19 || munīndro vaiṣṇavaśreṣṭho matpriyo jñānabhāskaraḥ | paraṃ bhāgavataḥ sākṣānnārado manmanāḥ sadā || 20 || ekadā nārado lokān paśyan vai gānatatparaḥ | ilāvṛtaṃ nāma khaṃḍaṃ gatavānsarvato gatiḥ || 21 || yatra jaṃbūnadī śyāmā jaṃbūphalarasod‌bhavā | tathā jāṃbūnadaṃ nāma suvarṇaṃ bhavati priye || 22 || taddeśe vedanagaraṃ rat‍naprāsādanirmitam | dadarśa nārado yogī divyanārīnarairvṛtam || 23 || kāṃścidvai pādarahitān vigulphāñjānuvarjitān | vijaṃghāñjaghanavyaṃgān kṛśorunkubjamadhyakān || 24 || ślathaddantonnataskaṃdhān natānanavikaṃdharān | strījanānpuruṣāṃścāsāvaṅgabhaṅgāndadarśa ha || 25 || aho kimetaccitraṃ hi sarvāndṛṣṭvā'vadanmuniḥ | sarve yūyaṃ padmamukhā divyadehāḥ śubhāmbarāḥ || 26 || kiṃ devā upadevā vā yūyaṃ kiṃ ṛṣisattamāḥ | vāditrasahitāḥ sarve ramyagānaparāyaṇāḥ || 27 || aṃgabhaṃgāḥ kathaṃ yūyaṃ vadatāśu mamaiva hi | ityuktāstena te sarve pratyūcurdīnamānasāḥ || 28 || rāgā ūcuḥ - mahāduḥkhaṃ mune jātaṃ asmākaṃ tanuṣu svataḥ | tasyāgre kathanīyaṃ vai dūrīkarttuṃ ca yaḥ kṣamaḥ || 29 || rāgā vayaṃ vedapure vasāmaḥ sarvadā mune | aṃgabhaṃgā vayaṃ jātāḥ kāraṇaṃ śṛṇu mānada || 30 || jāto hiraṇyagarbhasya putro nāradanāmabhāk | premonmatto vikālena gāyan dhruvapadāni ca || 31 || vicacāra mahīmetāṃ svecchayā sa mahāmuniḥ | vikāle tasya gānaiśca visvaraistālavarjitaiḥ | vigānaiśca vayaṃ sarve aṃgabhaṃgā babhūvima || 32 || iti śrutvā'tha tadvākyaṃ nārado vismito'bhavat | uvāca gatamāno'sau rāgān parihasasanniva || 33 || muniruvāca - tasya kena prakāreṇa jñānaṃ vai kālatālayoḥ | bhavediha svarairyuktaṃ vadatāśu mamaiva hi || 34 || rāgā ūcuḥ - vaikuṃṭhasya pateḥ sākṣāt priyā mukhyā sarasvatī | kuryācchikṣāṃ yadā tasmai tadā syātkālavinmuniḥ || 35 || teṣāṃ vākyaṃ tataḥ śrutvā nārado dīnavatsalaḥ | sarasvatyāḥ prasādārthaṃ tvaraṃ śubhraṃ giriṃ yayau || 36 || divyavarṣaśataṃ śaśvattapastepe suduṣkaram | nirannaṃ nirjalaṃ vāṇīdhyānayuktaṃ vrajeśvari || 37 || śubhraṃ nāma visṛjyātha pavitrīkṛtabhūdharam | nārado nāma śailo'bhūttapasā nāradasya ca || 38 || tapo'nte āgatāṃ sākṣād‌vāgdevīṃ śrīsarasvatīm | viṣṇoḥ priyāṃ divyavarṇāmapaśyannārado muniḥ || 39 || sahasotthāya tāṃ natvā parikramya natānanaḥ | tad‌rūpaguṇamādhuryastutiṃ cakre munīśvaraḥ || 40 || śrīnārada uvāca - navārkabiṃbadyutimud‌galajjvala- ttāṭaṃkakeyūrakirīṭakaṃkaṇām | sphuratkvaṇannupurarāvarañjitāṃ namāmi koṭīṃdumukhīṃ sarasvatīm || 41 || vaṃde sadā'haṃ kalahaṃsa ud‌gate calatpade caṃcalacaṃcusaṃpuṭe | nirdhautamuktāphalahārasaṃcayaṃ saṃdhārayaṃtīṃ subhagāṃ sarasvatīm || 42 || varābhayaṃ pustakavallakīyutaṃ paraṃ dadhānāṃ vimale karadvaye | namāmyahaṃ tvāṃ śubhadāṃ sarasvatīṃ jaganmayīṃ brahmamayīṃ manoharām || 43 || taraṃgitakṣaumasitāṃbare pare dehi svarajñānamatīva maṃgale | yenādvitīyo hi bhaveyamakṣare sarvopari syāṃ pararāgamaṃḍale || 44 || śrībhagavānuvāca - stotraṃ jāḍyāpahaṃ divyaṃ prātarutthāya yaḥ paṭhet | nāradoktaṃ sarasvatyāḥ sa vidyāvān bhavediha || 45 || tataḥ prasannā vāgdevī nāradāya mahātmane | devadattāṃ dadau vīṇāṃ svarabrahmavibhūṣitām || 46 || rāgaiśca rāgiṇībhiśca tatputraiśca tathaiva ca | deśakālādibhedaiśca tālamānasvaraiḥ saha || 47 || ṣaṭ‍paṃcāśatkoṭibhedairantarbhedairasaṃkhyakaiḥ | grāmairnṛtyaiḥ savāditrairmūrcchanāsahitaiḥ śubhaiḥ || 48 || vaikuṃṭhasya pateḥ sākṣātpriyā mukhyā sarasvatī | svaragamyaiḥ padaiḥ siddhaiḥ pāṭhayāmāsa nāradam || 49 || advitīyaṃ rāgakaraṃ kṛtvā taṃ rāsamaṃḍale | vaikuṃṭhaṃ prayayau rādhe vāgdevī viṣṇuvallabhā || 50 ||