Chapter 32

गर्ग उवाच - अथ वै बल्वलं दैत्यं शोचंतं कांचनासने ॥ मयः प्रत्याह वचनं ज्येष्ठं कुंभश्रुतिर्यथा ॥१॥ अद्य दृष्टं त्वया राजन् यदूनां बलमेव हि ॥ दैत्यवृन्दैश्च निहताश्चत्वारो मंत्रिणस्तव ॥२॥ अवशेषस्त्वमेवासि ह्यथवाहं च त्वत्पुरे ॥ तस्मात्तवेच्छा दैत्येंद्र यथा भूयात्तथा कुरु ॥३॥ बल्वलः प्राह वचनमद्य यास्याम्यहं रणे ॥ शीघ्रं हंतुं यदून्सर्वांस्त्वं गुप्तो भव मन्दिरे ॥४॥ हरिः कृष्णस्तु नंदस्य पुरा पुत्रः प्रकीर्तितः ॥ वसुदेवो मन्यते तं मत्पुत्रोऽयं गतत्रपः ॥५॥ हैयंगवीनदुग्धाज्यदधितक्रादिकं तु सः ॥ चोरयामास गोपीनां रसिको रासमण्डले ॥६॥ जरासुतभयात्सोऽपि समुद्रं शरणं गतः ॥ मारितो मातुलो येन किं करिष्यति पौरुषम् ॥७॥ इति तद्वाक्यमाकर्ण्य मयः प्रकुपितोऽब्रवीत् ॥ मय उवाच - यस्माद्बिभेति ब्रह्मा च शिवो माया पुरंदरः ॥८॥ भयदं निर्भयं कृष्णं तं विनिंदसि निंदक ॥ कृष्णं निंदति यो मूढो ह्यज्ञानाच्च कुसंगतः ॥९॥ कुम्भीपाके स पतति यावद्वै ब्रह्मणो वयः ॥१०॥ चण्डपालशिशुपालमण्डली- भञ्जनं दनुजदर्पखण्डनम् ॥ माधवं मदनमोहनं परं त्वं भजस्व कुलकौशलाय च ॥११॥ मयस्य वचनं श्रुत्वा ज्ञानं प्राप्तोऽपि बल्वलः ॥ क्षणं विचार्य राजेन्द्र प्रोवाच प्रहसन्निव ॥१२॥ बल्वल उवाच - जानाम्यहं विश्वपतिं च कृष्णं शेषं बलं वै मदनं च कार्ष्णिम् ॥ अत्रागतं पद्मभवं हि चैषां वध्या वयं तेन हयो हृतोऽयम् ॥१३॥ एषां बाणैश्च निहतो यदाहं निधनं गतः ॥ तदा सुखेन यास्यामि शीघ्रं विष्णोः परं पदम् ॥१४॥ पुरा च वैरभावेन वैकुण्ठं बहवो गताः ॥ दानवा राक्षसाश्चैव तं च भावं करोम्यहम् ॥१५॥ इत्युक्त्वा दंशितो भूत्वा दानवानां शिरोमणिः ॥ स्वसैन्यपालकं तूर्णं समाहूयेदमब्रवीत् ॥१६॥ पटहेन ममाज्ञां त्वं पुर्यां देहि प्रयत्‍नतः ॥ अनिरुद्धेन युद्धाय वीरेषु सैन्यपालक ॥१७॥ ये ममाज्ञां न मन्यन्ते ते वधार्हा रणं विना ॥ आत्मजा वा भ्रातरो वा ह्यन्येषां चैव का कथा ॥१८॥ इति श्रुत्वा स तद्वाक्यं रथ्यां रथ्यां गृहे गृहे ॥ पटहेनापि तस्याज्ञां घोषयामास वेगतः ॥१९॥ श्रुत्वा पटहनिर्घोषं दैत्याः शीघ्रं भयातुराः ॥ गृहीत्वा सर्वशस्त्राणि ह्याजग्मुस्ते सभातलम् ॥२०॥ सैन्यपालस्ततः पूर्वं लक्षदैत्यैः समावृतः ॥ रथेन कवची धन्वी निर्जगाम पुराद्बहिः ॥२१॥ दुर्नेत्रो दुर्मुखश्चैव दुःखभावश्च दुर्मदः ॥ एते वै मंत्रिणां पुत्राश्चत्वारस्ते विनिर्ययुः ॥२२॥ मतंगजैर्महामत्तैश्चंचलांगैस्तुरंगमैः ॥ रथैश्च देवधिष्ण्याभैर्विद्याधरसमैर्नरैः ॥२३॥ सद्यः कामगयानेन मयदत्तेन बल्बलः ॥ स्वयं जगाम युद्धार्थे चतुर्लक्षैर्महासुरैः ॥२४॥ सैन्यपालस्य पुत्रस्तु भोजनं कुरुते गृहे ॥ बुभिक्षितश्च युद्धाय शीघ्रं सोऽपि न निर्गतः ॥२५॥ नागतं तं विलोक्याथ सैन्ये बल्वलसैनिकाः ॥ नृपाय कथयामासुस्तस्य वार्तां च शंकिताः ॥२६॥ ततस्तद्वचनाद्वीरा बद्ध्वा तं दामभी रुषा ॥ नृपाग्रे चानयामासुः प्रफुल्लवदनेक्षणाः ॥२७॥ तं दृष्ट्वा भर्त्सयित्वा च बल्वलश्चण्डशासनः ॥ भुशुण्डीं वदने चापि मारयामास वेगतः ॥२८॥ दैत्याः सर्वे भयं प्रापुर्वधं तस्य निरीक्ष्य च ॥ सैन्यपालस्तु संग्रामे मृतं पुत्रं निशम्य च ॥२९॥ रथात्पपात दुःखार्तस्ताडयन्मस्तकं करैः ॥ विललाप भृशं सोऽपि पुत्रदुःखेन दुःखितः ॥३०॥ हा पुत्र वीर पितरं त्यक्त्वा मां जरठं रणे ॥ गतः शतघ्नीमार्गेण स्वर्गे मामविलोक्य च ॥३१॥ विना युद्धेन हे पुत्र क्व गतो नृपशासनात् ॥ इत्येवं विलपंस्तत्र रुरोद रणमण्डले ॥३२॥ ततश्च मंत्रिणां पुत्राः शोचंतं प्रोचुरग्रतः ॥ मंत्रिपुत्रा ऊचुः - रोदनं मा कुरु रणे शूरोऽसि त्वं तु पालक ॥३३॥ दुःखे कृते च त्वत्पार्श्वे नागमिष्यति वै मृतः ॥ आजन्मतश्च जंतूनां मृत्युर्भवति सांप्रतम् ॥३४॥ धीरास्तत्र न शोचंति मूर्खाः शोचंति नित्यशः ॥ गर्भेऽपि च मृताः केचित्केचिद्वै जन्ममात्रतः ॥३५॥ बालत्वे यौवनत्वे च वृद्धत्वे केचिदेव हि ॥ केचिच्छस्त्रेण रोगेण दुःखेन पतनेन च ॥३६॥ सर्वे मृत्युं गमिष्यंति दैवात्कर्मवशा नराः ॥ को वा कस्य पिता पुत्रः को वा कस्य प्रिया प्रसूः ॥३७॥ संयुनक्ति विधाता वै वियुनक्ति च कर्मणा ॥ संयोगे परमानन्दो वियोगे प्राणसंकटम् ॥३८॥ शश्वद्‌भवति मूढस्य नात्मारामस्य निश्चितम् ॥ आत्मघाती यदा भूत्वा प्राणांस्त्यजसि दुःखितः ॥३९॥ पुनर्जन्म च निरयं व्रजिष्यसि न संशयः ॥ तस्माद्यदूत्तमैः सार्द्धं युद्धं कुरु महारणे ॥४०॥ क्षत्रियस्य परं श्रेयो धर्मयुद्धान्न विद्यते ॥ धर्मयुद्धेन संग्रामे ये हताः शत्रुसंमुखे ॥४१॥ व्रजंति ते विष्णुपदं लोकान्सर्वान्विहाय च ॥ गर्ग उवाच - एवं संबोधितो दैत्यैः शोकं सर्वं विहाय च ॥४२॥ सर्वान्वीरानागतांश्च ददर्श रोषपूरितः ॥ दृष्ट्वा सर्वान्स संग्रामे शीघ्रं प्राह रुषा ज्वलन् ॥४३॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे सैन्यपालसुतवधो नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥३२॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

garga uvāca - atha vai balvalaṃ daityaṃ śocaṃtaṃ kāṃcanāsane || mayaḥ pratyāha vacanaṃ jyeṣṭhaṃ kuṃbhaśrutiryathā ||1|| adya dṛṣṭaṃ tvayā rājan yadūnāṃ balameva hi || daityavṛndaiśca nihatāścatvāro maṃtriṇastava ||2|| avaśeṣastvamevāsi hyathavāhaṃ ca tvatpure || tasmāttavecchā daityeṃdra yathā bhūyāttathā kuru ||3|| balvalaḥ prāha vacanamadya yāsyāmyahaṃ raṇe || śīghraṃ haṃtuṃ yadūnsarvāṃstvaṃ gupto bhava mandire ||4|| hariḥ kṛṣṇastu naṃdasya purā putraḥ prakīrtitaḥ || vasudevo manyate taṃ matputro'yaṃ gatatrapaḥ ||5|| haiyaṃgavīnadugdhājyadadhitakrādikaṃ tu saḥ || corayāmāsa gopīnāṃ rasiko rāsamaṇḍale ||6|| jarāsutabhayātso'pi samudraṃ śaraṇaṃ gataḥ || mārito mātulo yena kiṃ kariṣyati pauruṣam ||7|| iti tadvākyamākarṇya mayaḥ prakupito'bravīt || maya uvāca - yasmādbibheti brahmā ca śivo māyā puraṃdaraḥ ||8|| bhayadaṃ nirbhayaṃ kṛṣṇaṃ taṃ viniṃdasi niṃdaka || kṛṣṇaṃ niṃdati yo mūḍho hyajñānācca kusaṃgataḥ ||9|| kumbhīpāke sa patati yāvadvai brahmaṇo vayaḥ ||10|| caṇḍapālaśiśupālamaṇḍalī- bhañjanaṃ danujadarpakhaṇḍanam || mādhavaṃ madanamohanaṃ paraṃ tvaṃ bhajasva kulakauśalāya ca ||11|| mayasya vacanaṃ śrutvā jñānaṃ prāpto'pi balvalaḥ || kṣaṇaṃ vicārya rājendra provāca prahasanniva ||12|| balvala uvāca - jānāmyahaṃ viśvapatiṃ ca kṛṣṇaṃ śeṣaṃ balaṃ vai madanaṃ ca kārṣṇim || atrāgataṃ padmabhavaṃ hi caiṣāṃ vadhyā vayaṃ tena hayo hṛto'yam ||13|| eṣāṃ bāṇaiśca nihato yadāhaṃ nidhanaṃ gataḥ || tadā sukhena yāsyāmi śīghraṃ viṣṇoḥ paraṃ padam ||14|| purā ca vairabhāvena vaikuṇṭhaṃ bahavo gatāḥ || dānavā rākṣasāścaiva taṃ ca bhāvaṃ karomyaham ||15|| ityuktvā daṃśito bhūtvā dānavānāṃ śiromaṇiḥ || svasainyapālakaṃ tūrṇaṃ samāhūyedamabravīt ||16|| paṭahena mamājñāṃ tvaṃ puryāṃ dehi prayat‍nataḥ || aniruddhena yuddhāya vīreṣu sainyapālaka ||17|| ye mamājñāṃ na manyante te vadhārhā raṇaṃ vinā || ātmajā vā bhrātaro vā hyanyeṣāṃ caiva kā kathā ||18|| iti śrutvā sa tadvākyaṃ rathyāṃ rathyāṃ gṛhe gṛhe || paṭahenāpi tasyājñāṃ ghoṣayāmāsa vegataḥ ||19|| śrutvā paṭahanirghoṣaṃ daityāḥ śīghraṃ bhayāturāḥ || gṛhītvā sarvaśastrāṇi hyājagmuste sabhātalam ||20|| sainyapālastataḥ pūrvaṃ lakṣadaityaiḥ samāvṛtaḥ || rathena kavacī dhanvī nirjagāma purādbahiḥ ||21|| durnetro durmukhaścaiva duḥkhabhāvaśca durmadaḥ || ete vai maṃtriṇāṃ putrāścatvāraste viniryayuḥ ||22|| mataṃgajairmahāmattaiścaṃcalāṃgaisturaṃgamaiḥ || rathaiśca devadhiṣṇyābhairvidyādharasamairnaraiḥ ||23|| sadyaḥ kāmagayānena mayadattena balbalaḥ || svayaṃ jagāma yuddhārthe caturlakṣairmahāsuraiḥ ||24|| sainyapālasya putrastu bhojanaṃ kurute gṛhe || bubhikṣitaśca yuddhāya śīghraṃ so'pi na nirgataḥ ||25|| nāgataṃ taṃ vilokyātha sainye balvalasainikāḥ || nṛpāya kathayāmāsustasya vārtāṃ ca śaṃkitāḥ ||26|| tatastadvacanādvīrā baddhvā taṃ dāmabhī ruṣā || nṛpāgre cānayāmāsuḥ praphullavadanekṣaṇāḥ ||27|| taṃ dṛṣṭvā bhartsayitvā ca balvalaścaṇḍaśāsanaḥ || bhuśuṇḍīṃ vadane cāpi mārayāmāsa vegataḥ ||28|| daityāḥ sarve bhayaṃ prāpurvadhaṃ tasya nirīkṣya ca || sainyapālastu saṃgrāme mṛtaṃ putraṃ niśamya ca ||29|| rathātpapāta duḥkhārtastāḍayanmastakaṃ karaiḥ || vilalāpa bhṛśaṃ so'pi putraduḥkhena duḥkhitaḥ ||30|| hā putra vīra pitaraṃ tyaktvā māṃ jaraṭhaṃ raṇe || gataḥ śataghnīmārgeṇa svarge māmavilokya ca ||31|| vinā yuddhena he putra kva gato nṛpaśāsanāt || ityevaṃ vilapaṃstatra ruroda raṇamaṇḍale ||32|| tataśca maṃtriṇāṃ putrāḥ śocaṃtaṃ procuragrataḥ || maṃtriputrā ūcuḥ - rodanaṃ mā kuru raṇe śūro'si tvaṃ tu pālaka ||33|| duḥkhe kṛte ca tvatpārśve nāgamiṣyati vai mṛtaḥ || ājanmataśca jaṃtūnāṃ mṛtyurbhavati sāṃpratam ||34|| dhīrāstatra na śocaṃti mūrkhāḥ śocaṃti nityaśaḥ || garbhe'pi ca mṛtāḥ kecitkecidvai janmamātrataḥ ||35|| bālatve yauvanatve ca vṛddhatve kecideva hi || kecicchastreṇa rogeṇa duḥkhena patanena ca ||36|| sarve mṛtyuṃ gamiṣyaṃti daivātkarmavaśā narāḥ || ko vā kasya pitā putraḥ ko vā kasya priyā prasūḥ ||37|| saṃyunakti vidhātā vai viyunakti ca karmaṇā || saṃyoge paramānando viyoge prāṇasaṃkaṭam ||38|| śaśvad‌bhavati mūḍhasya nātmārāmasya niścitam || ātmaghātī yadā bhūtvā prāṇāṃstyajasi duḥkhitaḥ ||39|| punarjanma ca nirayaṃ vrajiṣyasi na saṃśayaḥ || tasmādyadūttamaiḥ sārddhaṃ yuddhaṃ kuru mahāraṇe ||40|| kṣatriyasya paraṃ śreyo dharmayuddhānna vidyate || dharmayuddhena saṃgrāme ye hatāḥ śatrusaṃmukhe ||41|| vrajaṃti te viṣṇupadaṃ lokānsarvānvihāya ca || garga uvāca - evaṃ saṃbodhito daityaiḥ śokaṃ sarvaṃ vihāya ca ||42|| sarvānvīrānāgatāṃśca dadarśa roṣapūritaḥ || dṛṣṭvā sarvānsa saṃgrāme śīghraṃ prāha ruṣā jvalan ||43|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe sainyapālasutavadho nāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ ||32|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||