Chapter 21

श्रीनारद उवाच - इत्थं कुंदवने रम्ये मालतीनां वने शुभे । आम्राणां नागरंगाणां निंबूनां सघने वने ॥ १ ॥ दाडिमीनां च द्राक्षाणां बदामानां वने नृप । कदम्बानां श्रीफलानां कुटजानां तथैव च ॥ २ ॥ वटानां पनसानां च पिप्पलानां वने शुभे । तुलसीकोविदाराणां केतकीकदलीवने ॥ ३ ॥ करिल्लकुञ्जबकुलमन्दाराणां वने हरिः । चरन्कामवनं प्रागाद्‌राजन् व्रजवधूवृतः ॥ ४ ॥ तत्रैव पर्वते कृष्णो ननाद मुरली कलम् । मूर्च्छिता विह्वला जातास्तन्नादेन व्रजांगनाः ॥ ५ ॥ मनोजबाणभिन्नांगाः श्लथन्नीव्यः सुरैः सह । कश्मलं प्रययू राजन् विमानेष्वमरांगनाः ॥ ६ ॥ चतुर्विधा जीवसंघाः स्थावरैर्मोहमास्थिताः । नद्यो नदाः स्थिरीभूताः पर्वता द्रवतां गताः ॥ ७ ॥ तत्पादचिह्नसंयुक्तो गिरिः कामवनेऽभवत् । तस्य दर्शनमात्रेण नरो याति कृतार्थताम् ॥ ८ ॥ अथ गोपीगणैः साकं श्रीकृष्णो राधिकापतिः । नंदीश्वरबृहत्सानुतटे रासं चकार ह । तत्र गोप्योऽतिमानिन्यो बभूवुर्मैथिलेश्वर । तास्त्यक्त्वा राधया सार्धं तत्रैवान्तर्दधे हरिः ॥ १० ॥ गोप्यश्च सर्वा विरहातुरा भृशं कृष्णं विना मैथिल निर्जने वने । ता बभ्रमुश्चाश्रुकलाकुलाक्ष्यो यथा हरिण्यश्चकिता इतस्ततः ॥ ११ ॥ कृष्णं ह्यपश्यन्त्य इति व्यथां गता यथा करिण्यः करिणं वने वने । यथा कुरर्यः कुररं व्रजांगनाः सर्वा रुदन्त्यो विरहातुरा भृशम् ॥ १२ ॥ उन्मत्तवद्‌वृक्षलताकदम्बकं सर्वा मिलित्वा च पृथग्वने वने । पप्रच्छुरारान्नृप नंदनंदनं कुत्र स्थितं तं वदताशु भूरुहाः ॥ १३ ॥ श्रीकृष्ण कृष्णेति गिरा वदन्त्यः श्रीकृष्णपादांबुजलग्नमानसाः । श्रीकृष्णरूपास्तु बभूवुरंगनाः चित्रं न पेशस्कृतमेत्य कीटवत् ॥ १४ ॥ श्रीपादुकाधःस्थलगोपिगोप्यः श्रीपादुकाब्जं शरनं प्रपन्नाः ॥ १५ ॥ ततस्तु तत्प्रसादेन तत्पदार्चनदर्शनात् । ददृशुर्गां तदा गोप्यो भगवत्पाद चिह्निताम् ॥ १६ ॥ श्रीबहुलाश्व उवाच - राधेशो राधया सार्धं संकेतवटमाविशत् । प्रियायाः कबरीपुष्परचनां स चकार ह ॥ १७ ॥ श्रीनारद उवाच - श्रीकृष्णो राधया सार्धं संकेतवटमाविशत् । चित्रपत्रावलीः कृष्ण पूर्णेन्दुमुखमंडले ॥ १९ ॥ एवं कृष्णो भद्रवनं खदिराणां वनं महत् । बिल्वानां च वनं पश्यन् कोकिलाख्यं वनं गतः ॥ २० ॥ गोप्यः कृष्णं विचिन्वन्त्यो ददृशुस्तत्पदानि च । यवचक्रध्वजच्छत्रैः स्वस्तिकाङ्कुशबिन्दुभिः ॥ २१ ॥ अष्टकोणेन वज्रेण पद्मेनाभियुतानि च । नीलशङ्खघटैर्मत्स्यत्रिकोणेषूर्ध्वधारकैः ॥ २२ ॥ धनुर्गोखुरचन्द्रार्द्धशोभितानि महात्मनः । तत्पदान्यनुसारेण व्रजन्त्यो गोपिकास्ततः ॥ २३ ॥ तद्‌रजः सततं नीत्वा धृत्वा मूर्ध्नि व्रजांगनाः । पदान्यन्यानि ददृशुरन्यचिह्नान्वितानि च ॥ २४ ॥ केतुपद्मातपत्रैश्च यवेनाथोर्ध्वरेखया । चक्रचंद्रार्धांकुशकैर्बिंदुभिः शोभितानि च ॥ २५ ॥ लवंगलतिकाभिश्च विचित्राणि विदेहराट् । गदापाठीनशंखैश्च गिरिराजेन शक्तिभिः ॥ २६ ॥ सिंहासनरथाभ्यां च बिंदुद्वययुतानि च । वीक्ष्य प्राहू राधिकया गतोऽसौ नंदनंदनः ॥ २७ ॥ पश्यत्यस्तत्पादपद्मं कोकिलाख्यं वनं गताः । गोपीकोलाहलं श्रुत्वा राधिकां प्राह माधवः ॥ २८ ॥ कोटिचंद्रप्रतीकाशे राधे सर्प त्वरं प्रिये । आगता गोपिकाः सर्वास्त्वां नेष्यन्ति हि सर्वतः ॥ २९ ॥ तदा मानवती राधा भूत्वा प्राह रमापतिम् । रूपयौवनकौशल्यशीलगर्वसमन्विता ॥ ३० ॥ राधोवाच - चलितुं न समर्थाऽहं मन्दिरान्ना विनिर्गता । सुकुमारी स्वेदयुक्ता कथं मां नयसि प्रिय ॥ ३१ ॥ नारच उवाच - इति वाक्यं ततः श्रुत्वा श्रीकृष्णो राधिकेश्वरः । पीतांबरेण दिव्येन वायुं तस्यै चकार ह ॥ ३२ ॥ हस्तं गृहीत्वा तामाह गच्छ राधे यथासुखम् । कृष्णेनापि तदा प्रोक्ता न ययौ तेन वै पुनः ॥ ३३ ॥ पृष्ठं दत्त्वाऽथ हरये तूष्णींभूता स्थिता पुनः । प्रियां मानवतीं राधां प्राह कृष्णः सतां प्रियः ॥ ३४ ॥ श्रीभगवानुवाच - विहाय गोपीरिह कामयाना भजाम्यहं मानिनि चेतसा त्वाम् । यत्ते प्रियं तत्प्रकरोमि राधे मे स्कंधमारुह्य सुखं व्रजाशु ॥ ३५ ॥ श्रीनारद उवाच - एवं प्रियां प्रियतमः स्कंधयानेप्सितां नृप । विहायान्तर्दधे कृष्णो स्वच्छन्दगतिरीश्वरः ॥ ३६ ॥ गतमाना कीर्तिसुता भगवद्‌विरहातुरा । उच्चै रुरोद राजेन्द्र कोकिलाख्ये वने परे ॥ ३७ ॥ तदैव यूथाः संप्राप्ता गोपीनां मैथिलेश्वर । तद् रोदनं दुःखतरं श्रुत्वा जग्मुस्त्रपातुराः ॥ ३८ ॥ काश्चित्तां मकरंदैश्च स्नापयांचक्रुरीश्वरीम् । चंदनागुरु कस्तूरी कुङ्कुमद्रवसीकरैः ॥ ३९ ॥ वायुं चक्रुस्तदंगेषु व्यजनान्दोलचामरैः । आश्वास्य वाग्भिः परमां नानाऽनुनयकोविदैः ॥ ४० ॥ तन्मुखान्मानिनो मानं श्रुत्वा कृष्णस्य गोपिकाः । मानवंत्यो मैथिलेन्द्र विस्मयं परमं ययुः ॥ ४१ ॥

śrīnārada uvāca - itthaṃ kuṃdavane ramye mālatīnāṃ vane śubhe | āmrāṇāṃ nāgaraṃgāṇāṃ niṃbūnāṃ saghane vane || 1 || dāḍimīnāṃ ca drākṣāṇāṃ badāmānāṃ vane nṛpa | kadambānāṃ śrīphalānāṃ kuṭajānāṃ tathaiva ca || 2 || vaṭānāṃ panasānāṃ ca pippalānāṃ vane śubhe | tulasīkovidārāṇāṃ ketakīkadalīvane || 3 || karillakuñjabakulamandārāṇāṃ vane hariḥ | carankāmavanaṃ prāgād‌rājan vrajavadhūvṛtaḥ || 4 || tatraiva parvate kṛṣṇo nanāda muralī kalam | mūrcchitā vihvalā jātāstannādena vrajāṃganāḥ || 5 || manojabāṇabhinnāṃgāḥ ślathannīvyaḥ suraiḥ saha | kaśmalaṃ prayayū rājan vimāneṣvamarāṃganāḥ || 6 || caturvidhā jīvasaṃghāḥ sthāvarairmohamāsthitāḥ | nadyo nadāḥ sthirībhūtāḥ parvatā dravatāṃ gatāḥ || 7 || tatpādacihnasaṃyukto giriḥ kāmavane'bhavat | tasya darśanamātreṇa naro yāti kṛtārthatām || 8 || atha gopīgaṇaiḥ sākaṃ śrīkṛṣṇo rādhikāpatiḥ | naṃdīśvarabṛhatsānutaṭe rāsaṃ cakāra ha | tatra gopyo'timāninyo babhūvurmaithileśvara | tāstyaktvā rādhayā sārdhaṃ tatraivāntardadhe hariḥ || 10 || gopyaśca sarvā virahāturā bhṛśaṃ kṛṣṇaṃ vinā maithila nirjane vane | tā babhramuścāśrukalākulākṣyo yathā hariṇyaścakitā itastataḥ || 11 || kṛṣṇaṃ hyapaśyantya iti vyathāṃ gatā yathā kariṇyaḥ kariṇaṃ vane vane | yathā kuraryaḥ kuraraṃ vrajāṃganāḥ sarvā rudantyo virahāturā bhṛśam || 12 || unmattavad‌vṛkṣalatākadambakaṃ sarvā militvā ca pṛthagvane vane | papracchurārānnṛpa naṃdanaṃdanaṃ kutra sthitaṃ taṃ vadatāśu bhūruhāḥ || 13 || śrīkṛṣṇa kṛṣṇeti girā vadantyaḥ śrīkṛṣṇapādāṃbujalagnamānasāḥ | śrīkṛṣṇarūpāstu babhūvuraṃganāḥ citraṃ na peśaskṛtametya kīṭavat || 14 || śrīpādukādhaḥsthalagopigopyaḥ śrīpādukābjaṃ śaranaṃ prapannāḥ || 15 || tatastu tatprasādena tatpadārcanadarśanāt | dadṛśurgāṃ tadā gopyo bhagavatpāda cihnitām || 16 || śrībahulāśva uvāca - rādheśo rādhayā sārdhaṃ saṃketavaṭamāviśat | priyāyāḥ kabarīpuṣparacanāṃ sa cakāra ha || 17 || śrīnārada uvāca - śrīkṛṣṇo rādhayā sārdhaṃ saṃketavaṭamāviśat | citrapatrāvalīḥ kṛṣṇa pūrṇendumukhamaṃḍale || 19 || evaṃ kṛṣṇo bhadravanaṃ khadirāṇāṃ vanaṃ mahat | bilvānāṃ ca vanaṃ paśyan kokilākhyaṃ vanaṃ gataḥ || 20 || gopyaḥ kṛṣṇaṃ vicinvantyo dadṛśustatpadāni ca | yavacakradhvajacchatraiḥ svastikāṅkuśabindubhiḥ || 21 || aṣṭakoṇena vajreṇa padmenābhiyutāni ca | nīlaśaṅkhaghaṭairmatsyatrikoṇeṣūrdhvadhārakaiḥ || 22 || dhanurgokhuracandrārddhaśobhitāni mahātmanaḥ | tatpadānyanusāreṇa vrajantyo gopikāstataḥ || 23 || tad‌rajaḥ satataṃ nītvā dhṛtvā mūrdhni vrajāṃganāḥ | padānyanyāni dadṛśuranyacihnānvitāni ca || 24 || ketupadmātapatraiśca yavenāthordhvarekhayā | cakracaṃdrārdhāṃkuśakairbiṃdubhiḥ śobhitāni ca || 25 || lavaṃgalatikābhiśca vicitrāṇi videharāṭ | gadāpāṭhīnaśaṃkhaiśca girirājena śaktibhiḥ || 26 || siṃhāsanarathābhyāṃ ca biṃdudvayayutāni ca | vīkṣya prāhū rādhikayā gato'sau naṃdanaṃdanaḥ || 27 || paśyatyastatpādapadmaṃ kokilākhyaṃ vanaṃ gatāḥ | gopīkolāhalaṃ śrutvā rādhikāṃ prāha mādhavaḥ || 28 || koṭicaṃdrapratīkāśe rādhe sarpa tvaraṃ priye | āgatā gopikāḥ sarvāstvāṃ neṣyanti hi sarvataḥ || 29 || tadā mānavatī rādhā bhūtvā prāha ramāpatim | rūpayauvanakauśalyaśīlagarvasamanvitā || 30 || rādhovāca - calituṃ na samarthā'haṃ mandirānnā vinirgatā | sukumārī svedayuktā kathaṃ māṃ nayasi priya || 31 || nāraca uvāca - iti vākyaṃ tataḥ śrutvā śrīkṛṣṇo rādhikeśvaraḥ | pītāṃbareṇa divyena vāyuṃ tasyai cakāra ha || 32 || hastaṃ gṛhītvā tāmāha gaccha rādhe yathāsukham | kṛṣṇenāpi tadā proktā na yayau tena vai punaḥ || 33 || pṛṣṭhaṃ dattvā'tha haraye tūṣṇīṃbhūtā sthitā punaḥ | priyāṃ mānavatīṃ rādhāṃ prāha kṛṣṇaḥ satāṃ priyaḥ || 34 || śrībhagavānuvāca - vihāya gopīriha kāmayānā bhajāmyahaṃ mānini cetasā tvām | yatte priyaṃ tatprakaromi rādhe me skaṃdhamāruhya sukhaṃ vrajāśu || 35 || śrīnārada uvāca - evaṃ priyāṃ priyatamaḥ skaṃdhayānepsitāṃ nṛpa | vihāyāntardadhe kṛṣṇo svacchandagatirīśvaraḥ || 36 || gatamānā kīrtisutā bhagavad‌virahāturā | uccai ruroda rājendra kokilākhye vane pare || 37 || tadaiva yūthāḥ saṃprāptā gopīnāṃ maithileśvara | tad rodanaṃ duḥkhataraṃ śrutvā jagmustrapāturāḥ || 38 || kāścittāṃ makaraṃdaiśca snāpayāṃcakrurīśvarīm | caṃdanāguru kastūrī kuṅkumadravasīkaraiḥ || 39 || vāyuṃ cakrustadaṃgeṣu vyajanāndolacāmaraiḥ | āśvāsya vāgbhiḥ paramāṃ nānā'nunayakovidaiḥ || 40 || tanmukhānmānino mānaṃ śrutvā kṛṣṇasya gopikāḥ | mānavaṃtyo maithilendra vismayaṃ paramaṃ yayuḥ || 41 ||