Chapter 18

श्रीनारद उवाच - अथ कार्ष्णिर्गयामेत्य फल्गुं स्नात्वा ससैनिकः ॥ अन्यान्देशांस्ततो जेतुं प्रस्थानमकरोत्पुनः ॥१॥ श्रुत्वा जितं जरासंधं तदातंकान्नृपाः परे ॥ उपायनं ददुस्ते वै भयार्ताः शरणं गताः ॥२॥ गोमतीं सरयूं पुण्यामनुस्रोतं ततोऽगमत् ॥ ततो भागीरथीतीरे काशीमभिजगाम ह ॥३॥ पार्ष्णिग्राहः काशिराजो गृहीतो मृगयां गतः ॥ सोऽपि तस्मै बलिं प्रादाच्छ्रुत्वा तस्य बलं महत् ॥४॥ प्रद्युम्नः सैनिकैः सार्द्धं कोशलान्प्रगतो बली ॥ अयोध्यानिकटे राजन्नंदिग्रामे स्थितोऽभवत् ॥५॥ कोशलेन्द्रो नग्नजिच्च तुरंगैश्च गजै रथैः ॥ महाधनैः शंबरारिमर्हयामास तत्त्ववित् ॥६॥ उत्तरेशो दीपतमो नयपालाधिपो गजः ॥ विशालेशो बर्हिणश्च एते वै तं बलिं ददुः ॥७॥ नैमिषेशो हरेर्भक्तः श्रीकृष्णस्य प्रभाववित् ॥ कृतांजलिपुटो भूत्वा ददौ तस्मै बलिं नृपः ॥८॥ प्रयागं गतवान्कार्ष्णिस्त्रिवेणीं पापनाशिनीम् ॥ स्नात्वा ददौ महादानं तीर्थराजप्रभाववित् ॥९॥ गजा विंशतिसाहस्रमश्वानां दशलक्षकम् ॥ रथानां च चतुर्लक्षं गवां तत्र दशार्बुदम् ॥१०॥ हेममालासमायुक्तं हेमांबरसमन्वितम् ॥ दशभारं सुवर्णानां मुक्तानां लक्षमेव हि ॥११॥ द्विलक्षं नवरत्‍नानां वस्त्राणां दशलक्षकम् ॥ काश्मीरकंबलानां च द्विलक्षं नवकंबलम् ॥१२॥ ब्राह्मणेभ्यो ददौ कार्ष्णिस्तीर्थराजे हरिप्रिये ॥ कारूषाधिपतिस्तत्र पौंड्रको नाम मैथिल ॥१३॥ कृष्णशत्रुः सोऽपि कार्ष्णिं पूजयामास शंकितः ॥ प्रद्युम्नं चागतं वीक्ष्य पांचाले कान्यकुब्जके ॥१४॥ भयं प्रापुर्नृपाः सर्वे दुर्गे दुर्गे कृतार्गलाः ॥ विचेलुर्यादवात्सर्वे भयार्ता दुर्गमाश्रिताः ॥१५॥ बिंदुदेशाधिपो राजा दीर्घबाहुर्महाबलः ॥ शंबरारेः परं सन्धिं कर्तुं सैन्ये समाययौ ॥१६॥ दीर्घबाहुरुवाच - यूयं सर्वे यादवेन्द्रा आगता जयिनो दिशाम् ॥ मनोरथं मे कुरुतां भवेयं तुष्टमानसः ॥१७॥ सजलस्यापि काचस्य पात्रस्य शरवेधतः ॥ न क्षरेद्‌बिंदुरेकोऽपि बाणस्तदधितिष्ठति ॥१८॥ न पात्रं शकलीभूतं तन्मध्ये हस्तलाघवम् ॥ ये कुर्वंति प्रतिज्ञां मे तेभ्यो दास्यामि कन्यकाः ॥१९॥ यूयं सर्वे यादवेन्द्रा धनुर्वेदविशारदाः ॥ मयापि नारदमुखाच्छ्रुता पूर्वं महाबलाः ॥२०॥ सर्वेषां विस्मितानां च प्रद्युम्नो धन्विनां वरः ॥ तथेत्युवाच सदसि बिंदुदेशाधिपं नृप ॥२१॥ दीर्घवंशौ सुविस्थाप्य गुणं बद्ध्वा तदन्तरे ॥ गुणे बद्ध्वा काचकुम्भं सजलं पश्यतां सताम् ॥२२॥ धनुर्गृहीत्वा तद्वीक्ष्य बाणं कार्ष्णिः समादधे ॥ काचपात्रं शरो भित्वा तस्थौ मध्येऽर्द्धनिःसृतः ॥२३॥ एकतो मुखपुङ्खाभ्यां रविरश्मिरिवांबुदे ॥ काचपात्रे बभौ बाणस्तदद्‌भुतमिवाभवत् ॥२४॥ न पात्रं शकलीभूतं त्रिकुशस्य फलं यथा ॥ न चालनं कंपनं च बिंदुस्रावोऽपि नाभवत् ॥२५॥ प्रद्युम्नो भगवान्बाणं द्वितीयं संदधे पुनः ॥ सोऽपि पूर्वं समुत्सृज्य तत्र तस्थौ विदेहराट् ॥२६॥ सांबोऽपि धनुरादाय बाणान्पंच समाददे ॥ काचपात्रं च ते भित्वा तस्थुस्तत्रार्धनिःसृताः ॥२७॥ युयुधानो धनुर्नीत्वा बाणमेकं समाक्षिपत् ॥ सर्वेषां पश्यतां तेषां पात्रं चूर्णीबभूव ह ॥२८॥ उच्चकैर्जहसुः सर्वे यादवाः परसैनिकाः ॥ त्वं महान्बाणधारीह कार्तवीर्यार्जुनो यथा ॥२९॥ अर्जुनो भरतो रामस्त्रिपुरघ्नो हि वा भवान् ॥ द्रोणो भीष्मोऽथवा कर्णो जामदग्न्य इवाभवत् ॥३०॥ अन्यत्पात्रं समाधायानिरुद्धो धन्विनां वरः ॥ अधो गत्वाऽथ तद्‍दृष्ट्वा बाणं चिक्षेप लाघवात् ॥३१॥ सोऽपि पात्रतलं भित्वा तस्थौ तत्रापि निःसृतः ॥ तत्पात्राद्धस्तपञ्चोर्ध्वं बद्ध्वा पाषाणमंबरे ॥३२॥ दीप्तिमान् धनुरादाय बाणमेकं समादधे ॥ सोऽपि पात्रतलं भित्वा बाणमुत्सृज्य चाग्रतः ॥३३॥ ताडयित्वा च पाषाणं पुनस्तत्र समाश्रितः ॥ बाणवेगेन तदपि बिंदुस्रावोऽपि नाभवत् ॥३४॥ गतागतेन यावद्वै बिंदुस्रावोऽपि नाभवत् ॥ तदा वीराश्च ते सर्वे साधु साध्विति वादिनः ॥३५॥ भानुर्धनुः संगृहीत्वा वीक्ष्य मीलितलोचनः ॥ आराच्चिक्षेप नाराचं सर्वेषां पश्यतां सताम् ॥३६॥ सोऽपि पात्रं तदा भीत्त्वा पात्रं कृत्वा ह्यधोमुखम् ॥ पुनरूर्ध्वमुखं कृत्वा तस्थौ तत्रार्द्धनिःसृतः ॥३७॥ बाणवेगेन तदपि बिंदुस्रावोऽपि नाभवत् ॥ न पात्रं शकलीभूतं तदद्‌भुतमिवाभवत् ॥३८॥ एवं श्रीकृष्णपुत्रा ये अष्टादश महारथाः ॥ सर्वे ते बिभिदुः पात्रं जलस्रावोऽपि नाभवत् ॥३९॥ बिंदुदेशाधिपो राजा दीर्घबाहुः सुविस्मितः ॥ तेभ्योऽदात्कन्यकाः सृष्टा अष्टादश सुलोचनाः ॥४०॥ तेषां विवाहसमये शंखभेर्यानकादयः ॥ नेदुर्जगुश्च गंधर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥४१॥ तेषामुपरि देवास्ते जयध्वनिसमाकुलाः ॥ ववृषुः पुष्पवर्षाणि चक्रुः श्लाघां दिवी स्थिताः ॥४२॥ गजान्षष्टिसहस्राणि हयानामर्बुदं तथा ॥ दशलक्षं रथानां च दासीनां लक्षमेव च ॥४३॥ शिबिकानां चतुर्लक्षं पारिबर्हे ददौ नृपः ॥ ताः प्राहिणोद्‍द्वारावतीं बभौ कर्ष्णिर्यदूत्तमः ॥४४॥ दीर्घबाहुमनुप्राप्य निषधान्प्रययौ ततः ॥ निषधाधिपतिर्वीरसेनजिन्नाम मैथिल ॥४५॥ उपायनं ददौ सोऽपि प्रद्युम्नाय महात्मने ॥ तथाहि भद्राधिपतिः श्रीकृष्णेष्टो हरिप्रियः ॥४६॥ पूजयामास सबलं बृहत्सेनो हरेः सुतम् ॥ माथुरान्शूरसेनांश्च मधून्प्राप्तः ससैनिकः ॥४७॥ स्वागतैः पूजितः कार्ष्णिर्मथुरायां ययौ पुनः ॥ ततः प्रदक्षिणिकृत्य मथुरां सवनां किल ॥४८॥ गोपान्गोपीं यशोदां च नन्दराजं व्रजेश्वरम् ॥ वृषभानूपनंदांश्च नत्वा कार्ष्णिर्बभौ नृप ॥४९॥ बलिं च नंदराजाय दत्वा दत्वा पुनः पुनः ॥ तै पूजितः कतिदिनैः स्थितोऽभून्नंदगोकुले ॥५०॥

śrīnārada uvāca - atha kārṣṇirgayāmetya phalguṃ snātvā sasainikaḥ || anyāndeśāṃstato jetuṃ prasthānamakarotpunaḥ ||1|| śrutvā jitaṃ jarāsaṃdhaṃ tadātaṃkānnṛpāḥ pare || upāyanaṃ daduste vai bhayārtāḥ śaraṇaṃ gatāḥ ||2|| gomatīṃ sarayūṃ puṇyāmanusrotaṃ tato'gamat || tato bhāgīrathītīre kāśīmabhijagāma ha ||3|| pārṣṇigrāhaḥ kāśirājo gṛhīto mṛgayāṃ gataḥ || so'pi tasmai baliṃ prādācchrutvā tasya balaṃ mahat ||4|| pradyumnaḥ sainikaiḥ sārddhaṃ kośalānpragato balī || ayodhyānikaṭe rājannaṃdigrāme sthito'bhavat ||5|| kośalendro nagnajicca turaṃgaiśca gajai rathaiḥ || mahādhanaiḥ śaṃbarārimarhayāmāsa tattvavit ||6|| uttareśo dīpatamo nayapālādhipo gajaḥ || viśāleśo barhiṇaśca ete vai taṃ baliṃ daduḥ ||7|| naimiṣeśo harerbhaktaḥ śrīkṛṣṇasya prabhāvavit || kṛtāṃjalipuṭo bhūtvā dadau tasmai baliṃ nṛpaḥ ||8|| prayāgaṃ gatavānkārṣṇistriveṇīṃ pāpanāśinīm || snātvā dadau mahādānaṃ tīrtharājaprabhāvavit ||9|| gajā viṃśatisāhasramaśvānāṃ daśalakṣakam || rathānāṃ ca caturlakṣaṃ gavāṃ tatra daśārbudam ||10|| hemamālāsamāyuktaṃ hemāṃbarasamanvitam || daśabhāraṃ suvarṇānāṃ muktānāṃ lakṣameva hi ||11|| dvilakṣaṃ navarat‍nānāṃ vastrāṇāṃ daśalakṣakam || kāśmīrakaṃbalānāṃ ca dvilakṣaṃ navakaṃbalam ||12|| brāhmaṇebhyo dadau kārṣṇistīrtharāje haripriye || kārūṣādhipatistatra pauṃḍrako nāma maithila ||13|| kṛṣṇaśatruḥ so'pi kārṣṇiṃ pūjayāmāsa śaṃkitaḥ || pradyumnaṃ cāgataṃ vīkṣya pāṃcāle kānyakubjake ||14|| bhayaṃ prāpurnṛpāḥ sarve durge durge kṛtārgalāḥ || viceluryādavātsarve bhayārtā durgamāśritāḥ ||15|| biṃdudeśādhipo rājā dīrghabāhurmahābalaḥ || śaṃbarāreḥ paraṃ sandhiṃ kartuṃ sainye samāyayau ||16|| dīrghabāhuruvāca - yūyaṃ sarve yādavendrā āgatā jayino diśām || manorathaṃ me kurutāṃ bhaveyaṃ tuṣṭamānasaḥ ||17|| sajalasyāpi kācasya pātrasya śaravedhataḥ || na kṣared‌biṃdureko'pi bāṇastadadhitiṣṭhati ||18|| na pātraṃ śakalībhūtaṃ tanmadhye hastalāghavam || ye kurvaṃti pratijñāṃ me tebhyo dāsyāmi kanyakāḥ ||19|| yūyaṃ sarve yādavendrā dhanurvedaviśāradāḥ || mayāpi nāradamukhācchrutā pūrvaṃ mahābalāḥ ||20|| sarveṣāṃ vismitānāṃ ca pradyumno dhanvināṃ varaḥ || tathetyuvāca sadasi biṃdudeśādhipaṃ nṛpa ||21|| dīrghavaṃśau suvisthāpya guṇaṃ baddhvā tadantare || guṇe baddhvā kācakumbhaṃ sajalaṃ paśyatāṃ satām ||22|| dhanurgṛhītvā tadvīkṣya bāṇaṃ kārṣṇiḥ samādadhe || kācapātraṃ śaro bhitvā tasthau madhye'rddhaniḥsṛtaḥ ||23|| ekato mukhapuṅkhābhyāṃ raviraśmirivāṃbude || kācapātre babhau bāṇastadad‌bhutamivābhavat ||24|| na pātraṃ śakalībhūtaṃ trikuśasya phalaṃ yathā || na cālanaṃ kaṃpanaṃ ca biṃdusrāvo'pi nābhavat ||25|| pradyumno bhagavānbāṇaṃ dvitīyaṃ saṃdadhe punaḥ || so'pi pūrvaṃ samutsṛjya tatra tasthau videharāṭ ||26|| sāṃbo'pi dhanurādāya bāṇānpaṃca samādade || kācapātraṃ ca te bhitvā tasthustatrārdhaniḥsṛtāḥ ||27|| yuyudhāno dhanurnītvā bāṇamekaṃ samākṣipat || sarveṣāṃ paśyatāṃ teṣāṃ pātraṃ cūrṇībabhūva ha ||28|| uccakairjahasuḥ sarve yādavāḥ parasainikāḥ || tvaṃ mahānbāṇadhārīha kārtavīryārjuno yathā ||29|| arjuno bharato rāmastripuraghno hi vā bhavān || droṇo bhīṣmo'thavā karṇo jāmadagnya ivābhavat ||30|| anyatpātraṃ samādhāyāniruddho dhanvināṃ varaḥ || adho gatvā'tha tad‍dṛṣṭvā bāṇaṃ cikṣepa lāghavāt ||31|| so'pi pātratalaṃ bhitvā tasthau tatrāpi niḥsṛtaḥ || tatpātrāddhastapañcordhvaṃ baddhvā pāṣāṇamaṃbare ||32|| dīptimān dhanurādāya bāṇamekaṃ samādadhe || so'pi pātratalaṃ bhitvā bāṇamutsṛjya cāgrataḥ ||33|| tāḍayitvā ca pāṣāṇaṃ punastatra samāśritaḥ || bāṇavegena tadapi biṃdusrāvo'pi nābhavat ||34|| gatāgatena yāvadvai biṃdusrāvo'pi nābhavat || tadā vīrāśca te sarve sādhu sādhviti vādinaḥ ||35|| bhānurdhanuḥ saṃgṛhītvā vīkṣya mīlitalocanaḥ || ārāccikṣepa nārācaṃ sarveṣāṃ paśyatāṃ satām ||36|| so'pi pātraṃ tadā bhīttvā pātraṃ kṛtvā hyadhomukham || punarūrdhvamukhaṃ kṛtvā tasthau tatrārddhaniḥsṛtaḥ ||37|| bāṇavegena tadapi biṃdusrāvo'pi nābhavat || na pātraṃ śakalībhūtaṃ tadad‌bhutamivābhavat ||38|| evaṃ śrīkṛṣṇaputrā ye aṣṭādaśa mahārathāḥ || sarve te bibhiduḥ pātraṃ jalasrāvo'pi nābhavat ||39|| biṃdudeśādhipo rājā dīrghabāhuḥ suvismitaḥ || tebhyo'dātkanyakāḥ sṛṣṭā aṣṭādaśa sulocanāḥ ||40|| teṣāṃ vivāhasamaye śaṃkhabheryānakādayaḥ || nedurjaguśca gaṃdharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ ||41|| teṣāmupari devāste jayadhvanisamākulāḥ || vavṛṣuḥ puṣpavarṣāṇi cakruḥ ślāghāṃ divī sthitāḥ ||42|| gajānṣaṣṭisahasrāṇi hayānāmarbudaṃ tathā || daśalakṣaṃ rathānāṃ ca dāsīnāṃ lakṣameva ca ||43|| śibikānāṃ caturlakṣaṃ pāribarhe dadau nṛpaḥ || tāḥ prāhiṇod‍dvārāvatīṃ babhau karṣṇiryadūttamaḥ ||44|| dīrghabāhumanuprāpya niṣadhānprayayau tataḥ || niṣadhādhipatirvīrasenajinnāma maithila ||45|| upāyanaṃ dadau so'pi pradyumnāya mahātmane || tathāhi bhadrādhipatiḥ śrīkṛṣṇeṣṭo haripriyaḥ ||46|| pūjayāmāsa sabalaṃ bṛhatseno hareḥ sutam || māthurānśūrasenāṃśca madhūnprāptaḥ sasainikaḥ ||47|| svāgataiḥ pūjitaḥ kārṣṇirmathurāyāṃ yayau punaḥ || tataḥ pradakṣiṇikṛtya mathurāṃ savanāṃ kila ||48|| gopāngopīṃ yaśodāṃ ca nandarājaṃ vrajeśvaram || vṛṣabhānūpanaṃdāṃśca natvā kārṣṇirbabhau nṛpa ||49|| baliṃ ca naṃdarājāya datvā datvā punaḥ punaḥ || tai pūjitaḥ katidinaiḥ sthito'bhūnnaṃdagokule ||50||