Chapter 39

गर्ग उवाच - कृष्णं दृष्ट्वा हरस्तत्र भीतः शंकितमानसः ॥ त्यक्त्वा चापत्रिशूलादीन्भक्त्या श्रीनाथमब्रवीत् ॥१॥ शंकर उवाच - ॐ अविनयमपनय विष्णो दमय मनः शमय विषयमृगतृष्णाम् ॥ भूतदयां विस्तारय तारय संसारसागरतः ॥२॥ दिव्यधुनीमकरंदे परिमलपरिभोगसच्चिदानंदे ॥ श्रीपतिपदारविंदे भवभयखेदच्छिदे वंदे ॥३॥ सत्यपि भेदापगमे नाथ तवाहं न मामकीनस्त्वम् ॥ सामुद्रो हि तरंगः क्वचन समुद्रो न तारंगः ॥४॥ उद्‌धृतनग नगभिदनुज दनुजकुलामित्र मित्रशशिदृष्टे ॥ दृष्टे भवति प्रभवति न भवति किं भवतिरस्कारः ॥५॥ मत्स्यादिभिरवतारैरवतारवताऽवता वसुधाम् ॥ परमेश्वर परिपाल्यो भवता भवतापभीतोऽहम् ॥६॥ दामोदर गुणमंदिर सुन्दरवदनारविंद गोविन्द ॥ भवजलधिमथनमंदर परमं दरमपनय त्वं मे ॥७॥ नारायण करुणामय शरणं करवाणि तावकौ चरणौ ॥ इति षट्पदी मदीये वदनसरोजे सदा वसतु ॥८॥ इति स्तुतः शंकरेण प्रीतः संकर्षणानुजः ॥ पप्रच्छ सर्वाभिप्रायं नमन्तं चन्द्रशेखरम् ॥९॥ श्रीकृष्ण उवाच - किं कृतस्तेऽपराधो वै मत्पुत्रेण कुबुद्धिना ॥ यतस्त्वया हतः संख्येऽनिरुद्धो मूर्च्छितः कृतः ॥१०॥ हतं यदुबलं कस्मात्कस्मात्त्वं चागतो रणे ॥ कस्माद्युद्धं च कृतवांस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥११॥ इत्थं श्रीकृष्णवचनं निशम्य प्रमथेश्वरः ॥ उवाच लज्जितो भूत्वा विचार्य मधुसूदनम् ॥१२॥ शंकर उवाच - देवदेव जगन्नाथ राधिकेश जगन्मय ॥ पाहि पाहि कृपाकारिन्निस्त्रपं मां कृतागसम् ॥१३॥ त्वं न जानासि किं देव कथयिष्यामि किं त्वहम् ॥ भक्तस्य पालनं कर्तुं मायया तव मोहितः ॥१४॥ अहमागतवान्देव त्वं सर्वं क्षंतुमर्हसि ॥ शास्ताहं सर्वलोकस्य मानादिति मया हरे ॥१५॥ मारिताः संगरे शूरा वृष्णयः कृष्णदेवताः ॥ तस्मात्संतः स्वयं त्यक्त्वा परमैश्वर्यमीप्सितम् ॥१६॥ ध्यायंते सततं कृष्णपादाब्जं ते निरापदम् ॥ सुखं दुःखं नृणां तावद्यावत्कृष्णे न मानसम् ॥१७॥ कृष्णे मनसि सञ्जाते भेत्ति खड्गो दुरत्ययः ॥ नराणां कर्मवृक्षाणां मूलच्छेदं करोति यः ॥१८॥ मद्‌भक्तिबलदर्पिष्ठा मत्प्रभुं त्वां यदूत्तमम् ॥ न मन्यंते च ते सर्वे यास्यंति निरयं ध्रुवम् ॥१९॥ इत्युक्त्वा शंकरस्तूष्णीं भूत्वा कृष्णस्य पादयोः ॥ पपात दंडवद्‌भक्त्या ह्यश्रुपूर्णाकुलेक्षणः ॥२०॥ उत्थाप्याश्वास्य तं रुद्रं पार्श्वतस्तत्प्रदर्शनात् ॥ मिलित्वा भगवान्कृष्ण आलुलोक सुधार्द्रदृक् ॥२१॥ आह कृष्णः सुराः सर्वे कुर्वंति भक्तपालनम् ॥ त्वया जुगुप्सितं कर्म किं कृतं भक्तपालने ॥२२॥ ममासि हृदये त्वं तु भवतो हृदये ह्यहम् ॥ आवयोरंतरं नास्ति मूढाः पश्यंति दुर्द्धियः ॥२३॥ त्वां नमंति च मद्‌भक्तास्त्वद्‌भक्ता मां सदाशिव ॥ ये न मन्यंति मद्वाक्यं यास्यंति नरकं च ते ॥२४॥ इत्युक्त्वा भगवान्कृष्णो हतं पुत्रं सुनन्दनम् ॥ दृष्ट्या पीयूषवर्षिण्या जीवयामास संयुगे ॥२५॥ तत्पश्चादनिरुद्धस्य हृदयाच्छूलमेव च ॥ शनैः शनैः समाकृष्य जीवयामास तं हरिः ॥२६॥ तत्पश्चाद्यादवान्सर्वान्निहतान्संयुगे भृशम् ॥ अजीवयत्सुधादृष्ट्या कृष्णस्तु प्रभुरीश्वरः ॥२७॥ तावत्सदुंदुभिरवं पुष्पवृष्टिं दिवौकसः ॥ उत्साहलक्षणां चक्रुः प्रसाद्य गरुडध्वजम् ॥२८॥ प्रभुं त्रैलोक्यनेतारं कृष्णं दृष्ट्वा यदूत्तमाः ॥ उत्थाय संभ्रमाच्चक्रुर्जयारावं मुदान्विताः ॥२९॥ अथोत्थितो बल्वलस्तु महादेवन रक्षितः ॥ क्व गतश्चानिरुद्धो वै ब्रुवन्वाक्यं रुषान्वितः ॥३०॥ ततः शर्वेण दैत्यस्तु बोधितो वचनैः शुभैः ॥ ज्ञात्वा कृष्णस्य माहात्म्यं मुदितोऽभून्महामनाः ॥३१॥ ततः प्रणम्य गोविंदं स्तुत्वा दैत्यस्तु बल्वलः ॥ तुरगं प्रददौ राजन्बहुद्रव्येण संयुतम् ॥३२॥ ततो यज्ञहयं नीत्वा पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥ सेतुमार्गेण कृष्णस्तु प्रययौ पश्चिमां दिशम् ॥३३॥ कृष्णे गते भगवति राज्ये संस्थाप्य बल्वलम् ॥ कैलासं प्रययौ रुद्रः सगणस्तु सभैरवः ॥३४॥ एतत्कृष्णचरित्रं तु ये शृण्वन्ति गृहे जनाः ॥ तेषां सहायं भगवान्करिष्यति सदा हरिः ॥३५॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे ऽनिरुद्धविजयवर्णनं नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥३९॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

garga uvāca - kṛṣṇaṃ dṛṣṭvā harastatra bhītaḥ śaṃkitamānasaḥ || tyaktvā cāpatriśūlādīnbhaktyā śrīnāthamabravīt ||1|| śaṃkara uvāca - oṃ avinayamapanaya viṣṇo damaya manaḥ śamaya viṣayamṛgatṛṣṇām || bhūtadayāṃ vistāraya tāraya saṃsārasāgarataḥ ||2|| divyadhunīmakaraṃde parimalaparibhogasaccidānaṃde || śrīpatipadāraviṃde bhavabhayakhedacchide vaṃde ||3|| satyapi bhedāpagame nātha tavāhaṃ na māmakīnastvam || sāmudro hi taraṃgaḥ kvacana samudro na tāraṃgaḥ ||4|| ud‌dhṛtanaga nagabhidanuja danujakulāmitra mitraśaśidṛṣṭe || dṛṣṭe bhavati prabhavati na bhavati kiṃ bhavatiraskāraḥ ||5|| matsyādibhiravatārairavatāravatā'vatā vasudhām || parameśvara paripālyo bhavatā bhavatāpabhīto'ham ||6|| dāmodara guṇamaṃdira sundaravadanāraviṃda govinda || bhavajaladhimathanamaṃdara paramaṃ daramapanaya tvaṃ me ||7|| nārāyaṇa karuṇāmaya śaraṇaṃ karavāṇi tāvakau caraṇau || iti ṣaṭpadī madīye vadanasaroje sadā vasatu ||8|| iti stutaḥ śaṃkareṇa prītaḥ saṃkarṣaṇānujaḥ || papraccha sarvābhiprāyaṃ namantaṃ candraśekharam ||9|| śrīkṛṣṇa uvāca - kiṃ kṛtaste'parādho vai matputreṇa kubuddhinā || yatastvayā hataḥ saṃkhye'niruddho mūrcchitaḥ kṛtaḥ ||10|| hataṃ yadubalaṃ kasmātkasmāttvaṃ cāgato raṇe || kasmādyuddhaṃ ca kṛtavāṃstanme vyākhyātumarhasi ||11|| itthaṃ śrīkṛṣṇavacanaṃ niśamya pramatheśvaraḥ || uvāca lajjito bhūtvā vicārya madhusūdanam ||12|| śaṃkara uvāca - devadeva jagannātha rādhikeśa jaganmaya || pāhi pāhi kṛpākārinnistrapaṃ māṃ kṛtāgasam ||13|| tvaṃ na jānāsi kiṃ deva kathayiṣyāmi kiṃ tvaham || bhaktasya pālanaṃ kartuṃ māyayā tava mohitaḥ ||14|| ahamāgatavāndeva tvaṃ sarvaṃ kṣaṃtumarhasi || śāstāhaṃ sarvalokasya mānāditi mayā hare ||15|| māritāḥ saṃgare śūrā vṛṣṇayaḥ kṛṣṇadevatāḥ || tasmātsaṃtaḥ svayaṃ tyaktvā paramaiśvaryamīpsitam ||16|| dhyāyaṃte satataṃ kṛṣṇapādābjaṃ te nirāpadam || sukhaṃ duḥkhaṃ nṛṇāṃ tāvadyāvatkṛṣṇe na mānasam ||17|| kṛṣṇe manasi sañjāte bhetti khaḍgo duratyayaḥ || narāṇāṃ karmavṛkṣāṇāṃ mūlacchedaṃ karoti yaḥ ||18|| mad‌bhaktibaladarpiṣṭhā matprabhuṃ tvāṃ yadūttamam || na manyaṃte ca te sarve yāsyaṃti nirayaṃ dhruvam ||19|| ityuktvā śaṃkarastūṣṇīṃ bhūtvā kṛṣṇasya pādayoḥ || papāta daṃḍavad‌bhaktyā hyaśrupūrṇākulekṣaṇaḥ ||20|| utthāpyāśvāsya taṃ rudraṃ pārśvatastatpradarśanāt || militvā bhagavānkṛṣṇa āluloka sudhārdradṛk ||21|| āha kṛṣṇaḥ surāḥ sarve kurvaṃti bhaktapālanam || tvayā jugupsitaṃ karma kiṃ kṛtaṃ bhaktapālane ||22|| mamāsi hṛdaye tvaṃ tu bhavato hṛdaye hyaham || āvayoraṃtaraṃ nāsti mūḍhāḥ paśyaṃti durddhiyaḥ ||23|| tvāṃ namaṃti ca mad‌bhaktāstvad‌bhaktā māṃ sadāśiva || ye na manyaṃti madvākyaṃ yāsyaṃti narakaṃ ca te ||24|| ityuktvā bhagavānkṛṣṇo hataṃ putraṃ sunandanam || dṛṣṭyā pīyūṣavarṣiṇyā jīvayāmāsa saṃyuge ||25|| tatpaścādaniruddhasya hṛdayācchūlameva ca || śanaiḥ śanaiḥ samākṛṣya jīvayāmāsa taṃ hariḥ ||26|| tatpaścādyādavānsarvānnihatānsaṃyuge bhṛśam || ajīvayatsudhādṛṣṭyā kṛṣṇastu prabhurīśvaraḥ ||27|| tāvatsaduṃdubhiravaṃ puṣpavṛṣṭiṃ divaukasaḥ || utsāhalakṣaṇāṃ cakruḥ prasādya garuḍadhvajam ||28|| prabhuṃ trailokyanetāraṃ kṛṣṇaṃ dṛṣṭvā yadūttamāḥ || utthāya saṃbhramāccakrurjayārāvaṃ mudānvitāḥ ||29|| athotthito balvalastu mahādevana rakṣitaḥ || kva gataścāniruddho vai bruvanvākyaṃ ruṣānvitaḥ ||30|| tataḥ śarveṇa daityastu bodhito vacanaiḥ śubhaiḥ || jñātvā kṛṣṇasya māhātmyaṃ mudito'bhūnmahāmanāḥ ||31|| tataḥ praṇamya goviṃdaṃ stutvā daityastu balvalaḥ || turagaṃ pradadau rājanbahudravyeṇa saṃyutam ||32|| tato yajñahayaṃ nītvā putrapautrasamanvitaḥ || setumārgeṇa kṛṣṇastu prayayau paścimāṃ diśam ||33|| kṛṣṇe gate bhagavati rājye saṃsthāpya balvalam || kailāsaṃ prayayau rudraḥ sagaṇastu sabhairavaḥ ||34|| etatkṛṣṇacaritraṃ tu ye śṛṇvanti gṛhe janāḥ || teṣāṃ sahāyaṃ bhagavānkariṣyati sadā hariḥ ||35|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe 'niruddhavijayavarṇanaṃ nāmaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||39|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||