Chapter 23

अश्वमेधखण्डः - त्रयोविंशोऽध्यायः सान्दीपनिकृतं अनिरुद्धसमीपे वैराग्यवर्णनम् - गर्ग उवाच - अथ सांदीपनिं तत्र कृष्णपौत्रोऽब्रवीद्वचः ॥ स्मृत्वा तु किंचित्संदेहं गुरुं वृद्धश्रवा इव ॥१॥ अनिरुद्ध उवाच - भगवन्ब्रूहि मे सारं येनानंदे रमाम्यहम् ॥ विहाय चास्य जगतः सुखान्स्वप्नोपमान्मुने ॥२॥ इतीरितोऽनिरुद्धेन राजन्सांदीपनिर्मुनिः ॥ प्रत्याह प्रहसन्प्रीत्या कुमारः पृथुना यथा ॥३॥ सांदीपनिरुवाच आदिदेवस्त्वमेवासीच्छ्रीहरेर्नाभिपंकजात् ॥ तस्मात्तवाग्रे लोकेश कथयिष्यामि किं त्वहम् ॥४॥ तथापि वर्णयिष्यामि राजंस्त्वद्वाक्यगौरवात् ॥ कल्याणार्थं नराणां च सर्वेषां दीनचेतसाम् ॥५॥ त्वया दृष्टं च यद्‌राजँस्तच्छृणुष्व मुखान्मम ॥ कृष्णचंद्रस्य पदयोः सारमस्ति हि सेवनम् ॥६॥ ययोः पूजनमात्रेण ध्रुवो ध्रुवपदं ययौ ॥ प्रह्लादश्चांबरीषश्च गयश्चैव यदुस्तथा ॥७॥ तस्मात्त्वमपि राजेंन्द्र श्रीकृष्णस्य च सेवनम् ॥ सर्वेषां साररूपं यन्मनसा कुरु यत्‍नतः ॥८॥ यूयं लोके भूरिभागाः श्रीकृष्णस्य च वंशजाः ॥ ज्ञातिसंबंधिनश्चैव जीवन्मुक्ता हरिप्रियाः ॥९॥ केचिज्जानंति श्रीकृष्णं तनयं केऽपि भ्रातरम् ॥ पितरं केऽपि मित्रं च किं कर्तव्यं परं च तैः ॥१०॥ अनिरुद्ध उवाच - कः कर्ता चास्य जगत आदिरूपः सनातन: ॥ यस्मादासीत्पूर्वमिदं तन्मे वर्णय विस्तरात् ॥११॥ केन केनापि रूपेण भगवाञ्जगदीश्वरः ॥ युगे युगे मुने धर्मं करोतीति वदस्व नः ॥१२॥ सांदीपनिरुवाच उत्त्पतिश्च निरोधश्च यस्मादासीद्‌यदूद्वह ॥ स ईश्वरः परब्रह्म भगवानेक एव च ॥१३॥ युगे युगे भवंत्येते दक्षाद्या नृपसत्तम ॥ पुनश्चैव निरुद्ध्यंते विद्वाँस्तत्र न मुह्यति ॥१४॥ राजन्कृष्णः परं ब्रह्म यतः सर्वमिदं जगत् ॥ जगच्चयो यत्र चेदं यस्मिँश्च लयमेष्यति ॥१५॥ तद्‍ब्रह्म परमं धाम सदसत्परमं पदम् ॥ यस्य सर्वमभेदेन जगदेतच्चराचरम् ॥१६॥ स एव मूलप्रकृतिर्व्यक्तरूपी जगच्च सः ॥ तस्मिन्नेव लयं सर्वं याति तत्रैव तिष्ठति ॥१७॥ यतः प्रधानपुरुषौ यतश्चैतच्चराचरम् ॥ कारणं सकलस्यास्य स मे कृष्णः प्रसीदतु ॥१८॥ चतुर्युगेऽप्यसौ विष्णुः स्थितिव्यापारलक्षणः ॥ युगव्यवस्थां कुरुते यथा राजेन्द्र तच्छृणु ॥१९॥ कृते युगे परं ज्ञानं कपिलादिस्वरूपधृक् ॥ ददाति सर्वभूतात्मा सर्वभूतहिते रतः ॥२०॥ चक्रवर्तिस्वरूपेण त्रेतायामपि स प्रभुः ॥ दुष्टानां निग्रहं कुर्वन्परिपाति जगत्त्रयम् ॥२१॥ वेदमेकं चतुर्भेदं कृत्वा स शतधा विभुः ॥ करोति बहुलं भूयो वेदव्यासस्वरूपधृक् ॥२२॥ वेदांश्च द्वापरे न्यस्य कलेरंते पुनर्हरिः ॥ कल्किस्वरूपी दुर्वृत्तान्मार्गे स्थापयति प्रभुः ॥२३॥ एवं कृष्णो जगत्सर्वं जगत्पाति करोति च ॥ हंति चांतेष्वनंतात्मा नान्यस्माद्व्यतिरेकतः ॥२४॥ नमोऽस्तु हरये तस्मै यस्माद्‌भिन्नमिदं जगत् ॥ ध्येयः स जगतामाद्यः स प्रसीदतु मेऽव्ययः ॥२५॥ तस्मान्नृपेंद्र हरिपौत्र मनोमयं च सर्वं विहाय जगतश्च सुखं च दुःखम् ॥ मोक्षप्रदं सुरवरं किल सर्वदं त्वं द्वारावतीनरपतिं भज कृष्णचंद्रम् ॥२६॥ इति कृष्णस्य हरेश्च वृत्तसारं कथयति याश्च शृणोति भक्तियुक्तः ॥ स विमलमतिरेति नात्ममोहं भवति च संस्मरणेषु भक्तियोग्यः ॥२७॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे वैराग्यकथनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥२३॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

aśvamedhakhaṇḍaḥ - trayoviṃśo'dhyāyaḥ sāndīpanikṛtaṃ aniruddhasamīpe vairāgyavarṇanam - garga uvāca - atha sāṃdīpaniṃ tatra kṛṣṇapautro'bravīdvacaḥ || smṛtvā tu kiṃcitsaṃdehaṃ guruṃ vṛddhaśravā iva ||1|| aniruddha uvāca - bhagavanbrūhi me sāraṃ yenānaṃde ramāmyaham || vihāya cāsya jagataḥ sukhānsvapnopamānmune ||2|| itīrito'niruddhena rājansāṃdīpanirmuniḥ || pratyāha prahasanprītyā kumāraḥ pṛthunā yathā ||3|| sāṃdīpaniruvāca ādidevastvamevāsīcchrīharernābhipaṃkajāt || tasmāttavāgre lokeśa kathayiṣyāmi kiṃ tvaham ||4|| tathāpi varṇayiṣyāmi rājaṃstvadvākyagauravāt || kalyāṇārthaṃ narāṇāṃ ca sarveṣāṃ dīnacetasām ||5|| tvayā dṛṣṭaṃ ca yad‌rāja~stacchṛṇuṣva mukhānmama || kṛṣṇacaṃdrasya padayoḥ sāramasti hi sevanam ||6|| yayoḥ pūjanamātreṇa dhruvo dhruvapadaṃ yayau || prahlādaścāṃbarīṣaśca gayaścaiva yadustathā ||7|| tasmāttvamapi rājeṃndra śrīkṛṣṇasya ca sevanam || sarveṣāṃ sārarūpaṃ yanmanasā kuru yat‍nataḥ ||8|| yūyaṃ loke bhūribhāgāḥ śrīkṛṣṇasya ca vaṃśajāḥ || jñātisaṃbaṃdhinaścaiva jīvanmuktā haripriyāḥ ||9|| kecijjānaṃti śrīkṛṣṇaṃ tanayaṃ ke'pi bhrātaram || pitaraṃ ke'pi mitraṃ ca kiṃ kartavyaṃ paraṃ ca taiḥ ||10|| aniruddha uvāca - kaḥ kartā cāsya jagata ādirūpaḥ sanātana: || yasmādāsītpūrvamidaṃ tanme varṇaya vistarāt ||11|| kena kenāpi rūpeṇa bhagavāñjagadīśvaraḥ || yuge yuge mune dharmaṃ karotīti vadasva naḥ ||12|| sāṃdīpaniruvāca uttpatiśca nirodhaśca yasmādāsīd‌yadūdvaha || sa īśvaraḥ parabrahma bhagavāneka eva ca ||13|| yuge yuge bhavaṃtyete dakṣādyā nṛpasattama || punaścaiva niruddhyaṃte vidvā~statra na muhyati ||14|| rājankṛṣṇaḥ paraṃ brahma yataḥ sarvamidaṃ jagat || jagaccayo yatra cedaṃ yasmi~śca layameṣyati ||15|| tad‍brahma paramaṃ dhāma sadasatparamaṃ padam || yasya sarvamabhedena jagadetaccarācaram ||16|| sa eva mūlaprakṛtirvyaktarūpī jagacca saḥ || tasminneva layaṃ sarvaṃ yāti tatraiva tiṣṭhati ||17|| yataḥ pradhānapuruṣau yataścaitaccarācaram || kāraṇaṃ sakalasyāsya sa me kṛṣṇaḥ prasīdatu ||18|| caturyuge'pyasau viṣṇuḥ sthitivyāpāralakṣaṇaḥ || yugavyavasthāṃ kurute yathā rājendra tacchṛṇu ||19|| kṛte yuge paraṃ jñānaṃ kapilādisvarūpadhṛk || dadāti sarvabhūtātmā sarvabhūtahite rataḥ ||20|| cakravartisvarūpeṇa tretāyāmapi sa prabhuḥ || duṣṭānāṃ nigrahaṃ kurvanparipāti jagattrayam ||21|| vedamekaṃ caturbhedaṃ kṛtvā sa śatadhā vibhuḥ || karoti bahulaṃ bhūyo vedavyāsasvarūpadhṛk ||22|| vedāṃśca dvāpare nyasya kaleraṃte punarhariḥ || kalkisvarūpī durvṛttānmārge sthāpayati prabhuḥ ||23|| evaṃ kṛṣṇo jagatsarvaṃ jagatpāti karoti ca || haṃti cāṃteṣvanaṃtātmā nānyasmādvyatirekataḥ ||24|| namo'stu haraye tasmai yasmād‌bhinnamidaṃ jagat || dhyeyaḥ sa jagatāmādyaḥ sa prasīdatu me'vyayaḥ ||25|| tasmānnṛpeṃdra haripautra manomayaṃ ca sarvaṃ vihāya jagataśca sukhaṃ ca duḥkham || mokṣapradaṃ suravaraṃ kila sarvadaṃ tvaṃ dvārāvatīnarapatiṃ bhaja kṛṣṇacaṃdram ||26|| iti kṛṣṇasya hareśca vṛttasāraṃ kathayati yāśca śṛṇoti bhaktiyuktaḥ || sa vimalamatireti nātmamohaṃ bhavati ca saṃsmaraṇeṣu bhaktiyogyaḥ ||27|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe vairāgyakathanaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ ||23|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||