Chapter 14

श्रीनारद उवाच - ऋषभाद्रिं ततो दृष्ट्वा श्रीरङ्गाख्यं हरेः सुतः ॥ कामः कार्ष्णिः पुरीं कांचीं नदीं प्राचीं सरिद्वराम् ॥॥१॥ कावेरीं च तदोत्तीर्य सह्याद्रिविषयं ययौ ॥ यादवैः सहितः साक्षात्प्रद्युम्नो भगवान्हरिः ॥२॥ शिबिरेषु समायान्तं मुक्तकेशं दिगंबरम् ॥ अवधूतं प्रधावन्तं पुष्टांगं रजसाऽऽवृतम् ॥३॥ बालास्तमनुधावन्तस्तलशब्दैरितस्ततः ॥ कोलाहलं प्रकुर्वंतो हसंतो मैथिलेश्वर ॥४॥ तं दृष्ट्वा चोद्धवं प्राह कर्ष्णिर्बुद्धिमतां वरः ॥५॥ प्रद्युम्न उवाच - कोऽयं पुष्टवपुर्धावन्बालोन्मत्तपिशाचवत् ॥ तिरस्कृतोऽपि हसति जनैरानन्दवान्महान् ॥६॥ उद्धव उवाच - अयं परमहंसाख्योऽवधूतो वा हरेः कला ॥ सदानंदमयः साक्षद्दत्तात्रेयो महामुनिः ॥७॥ यस्य प्रसादात्परमां सिद्धिं प्रापुः परे नृपाः ॥ सहस्रार्जुनमुख्या ये यदुकायाधवादयः ॥८॥ श्रीनारद उवाच - इति श्रुत्वा शंबरारिर्नत्वा संपूज्य तं मुनिम् ॥ संस्थाप्य चासने दिव्ये पप्रच्छेदं यदूत्तमः ॥९॥ प्रद्युम्न उवाच - भगवन्मे हृदिस्थं वै सन्देहं नाशय प्रभो ॥ जगतो ब्रह्ममार्गांश्च हेत्वंतं ब्रूहि तत्वतः ॥१०॥ दत्तात्रेय उवाच - दृश्यते न वसुर्यावत्तावदुल्काप्रयोजनम् ॥ प्राप्ते वशे महानंदेऽथोल्कायाः किं प्रयोजनम् ॥११॥ तावदास्ते जगत्साधो यावत्तत्वं न वेद्यते ॥ परस्मिन्ब्रह्मणि प्राप्ते जगतः किं प्रयोजनम् ॥१२॥ आस्यबिंबो यथाऽऽदर्शे पश्यते न परं वपुः ॥ प्रधानार्थे तथा जीवो ज्ञानेनासौ परात्परम् ॥१३॥ यथा सूर्योदये सर्वं वस्तु नेत्रेण दृश्यते ॥ तथा ज्ञानोदये ब्रह्मतत्वं जीवेन सर्वतः ॥१४॥ श्रीनारद उवाच - इति श्रुत्वाथ तं नत्वा प्रद्युम्नो यादवेश्वरः ॥ वैकुण्ठाद्रिं द्राविडेषु ययौ सेनासमन्वितः ॥१५॥ सत्यवाग्धर्मतत्वज्ञो राजर्षिर्द्राविडेश्वरः ॥ प्रद्युम्नं पूजयामास भक्त्या परमया युतः ॥१६॥ श्रीशैलदर्शनं कृत्वा गिरिशालयमद्‌भुतम् ॥ स्कंदं वीक्ष्य ततो राजन् ययौ पंपासरोवरे ॥१७॥ गोदावरीं भीमरथीं गतः श्रीद्वारकेश्वरः ॥ प्रदर्शयन्हरेस्तीर्थं महेंद्राद्रिं ततो ययौ ॥१८॥ महेन्द्राद्रिस्थितं रामं भार्गवं क्षत्रियांतकम् ॥ नत्वा प्रदक्षिणीकृत्य तत्र तस्थौ हरेः सुतः ॥१९॥ रामस्तस्याशिषं दत्वा यादवानां बलाय वै ॥ चतुरंगाय राजेंद्र योगेनार्हणमाचरत् ॥२०॥ भक्तसूपः प्रलेहश्च रुदिका दधिशाकजाः ॥ शिखरिण्यवलेहश्च बलका चक्षुखेरिणी ॥२१॥ त्रिकोणशर्करायुक्तो बटको मधुशीर्षकः ॥ फेणिका चोपरिष्टश्च शतपत्र सछिद्रकः ॥२२॥ चक्राभचिह्नकाश्चेत्थं सुधाकुण्डलिकाः स्मृताः ॥ घृतपूरो वायुपूरस्तथा चन्द्रकला स्मृताः ॥२३॥ दधिस्थलीश्च कर्पूरनाडीस्थं खण्डमंडलम् ॥ गोधूमपरिखाश्चैव सुफलाढ्यास्तथैव च ॥२४॥ दधिरूपो मोदकश्च शाकसौधान एव च ॥ मंडकापायसं युक्तं दधि गोघृतमेव च ॥२५॥ हैयंगवीनमंडूरी कुपिका पर्पटस्तथा ॥ शक्तिका लसिका चैव सुवृत्संधाय एव ही ॥२६॥ सुफलैश्च सितायुक्तैः फलानि विविधनी च ॥ यथा मोहनभोगैश्च लवणं च तथैव च ॥२७॥ कषायो मधुरस्तिक्तः कटुरम्लस्त्वनेकधा ॥ षट्पंचाशत्तमश्चैव ह्येते भोगाः प्रकीर्तिताः ॥२८॥ एतेषां भार्गवः शैलानकार्षीद्योगमास्थितः ॥ सैन्ये संभोजिते तत्र हस्तन्यूना न तेऽभवन् ॥२९॥ वैभवं भार्गवस्यापि दृष्ट्वा सर्वेऽतिविस्मिताः ॥ प्रद्युम्नस्तं नमस्कृत्य यादवैः सहितस्तदा ॥३०॥ सर्वेषां शृण्वतां राजन् पप्रच्छेदं हरेः सुतः ॥ प्रद्युम्न उवाच - भगवन्भवता दत्तं सर्वेभ्यो भोजनं परम् ॥३१॥ समृद्धयः सिद्धयश्च त्वदंघ्रावास्थिताः प्रभो ॥ सर्वेषां हरिभक्तानां प्रियो भक्तस्तु को हरेः ॥ एतन्मे ब्रूहि विप्रेंद्र त्वं परावरवित्तमः ॥३२॥ परशुराम उवाच - त्वं प्रभो किं न जानासि लोकवत्पृच्छसेऽथ माम् ॥ लोकसंग्रहमेवारात्कुर्वन् विचरसि क्षितौ ॥३३॥ निष्किंचनो हरिपदाब्जपरागलुब्धः श्रीमत्कथाश्रवणकीर्तनतत्परो यः ॥ तद्‌रूपसिंधुलहरीविनिमग्नचित्तः श्रीकृष्णचंद्रदयितः कथितः स भक्तः ॥३४॥ दांतो महानखिलजंगमवत्सलोऽयं शांतस्तितिक्षुरतिकारुणिकः सुहृत्सत् ॥ लोकं पुनाति निजपादरजोभिरारा- च्छ्रीकृष्णचंद्रदयितः कथितः परेश ॥३५॥ यः पारमेष्ठ्यमखिलं न महेंद्रधिष्ण्यं नो सार्वभौममनिशं न रसाधिपत्यम् ॥ नो योगसिद्धिमभितो न पुनर्भवं वा वांछत्यलं परमपादरजः स भक्तः ॥३६॥ निष्किंचनाः स्वकृतकर्मफलैर्विरागा यत्तत्पदं हरिजना मुनयो महांतः ॥ भक्ता जुषंति हरिपादरजःप्रसक्ता अन्ये विदंति न सुखं किल नैरपेक्ष्यम् ॥३७॥ भक्तात्प्रियो न विदितः पुरुषोत्तमस्य शंभुर्विधिर्न च रमा न च रौहिणेयः ॥ भक्ताननुव्रजति भक्तनिबद्धचित्त- चूडामणिः सकललोकजनस्य कृष्णः ॥३८॥ गच्छन्निजं जनमनु प्रपुनाति लोका- नावेदयन्हरिजने स्वरुचिं महात्मा ॥ तस्मादतीव भजतां भगवान्मुकुंदो मुक्तिं ददाति न कदापि सुभक्तियोगम् ॥३९॥ श्रीनारद उवाच - इति श्रुत्वा यादवेंद्रो नत्वा श्रीभार्गवोत्तमम् ॥ प्राच्यां दिशि ययौ राजन् गंगासागरसंगमम् ॥४०॥

śrīnārada uvāca - ṛṣabhādriṃ tato dṛṣṭvā śrīraṅgākhyaṃ hareḥ sutaḥ || kāmaḥ kārṣṇiḥ purīṃ kāṃcīṃ nadīṃ prācīṃ saridvarām ||||1|| kāverīṃ ca tadottīrya sahyādriviṣayaṃ yayau || yādavaiḥ sahitaḥ sākṣātpradyumno bhagavānhariḥ ||2|| śibireṣu samāyāntaṃ muktakeśaṃ digaṃbaram || avadhūtaṃ pradhāvantaṃ puṣṭāṃgaṃ rajasā''vṛtam ||3|| bālāstamanudhāvantastalaśabdairitastataḥ || kolāhalaṃ prakurvaṃto hasaṃto maithileśvara ||4|| taṃ dṛṣṭvā coddhavaṃ prāha karṣṇirbuddhimatāṃ varaḥ ||5|| pradyumna uvāca - ko'yaṃ puṣṭavapurdhāvanbālonmattapiśācavat || tiraskṛto'pi hasati janairānandavānmahān ||6|| uddhava uvāca - ayaṃ paramahaṃsākhyo'vadhūto vā hareḥ kalā || sadānaṃdamayaḥ sākṣaddattātreyo mahāmuniḥ ||7|| yasya prasādātparamāṃ siddhiṃ prāpuḥ pare nṛpāḥ || sahasrārjunamukhyā ye yadukāyādhavādayaḥ ||8|| śrīnārada uvāca - iti śrutvā śaṃbarārirnatvā saṃpūjya taṃ munim || saṃsthāpya cāsane divye papracchedaṃ yadūttamaḥ ||9|| pradyumna uvāca - bhagavanme hṛdisthaṃ vai sandehaṃ nāśaya prabho || jagato brahmamārgāṃśca hetvaṃtaṃ brūhi tatvataḥ ||10|| dattātreya uvāca - dṛśyate na vasuryāvattāvadulkāprayojanam || prāpte vaśe mahānaṃde'tholkāyāḥ kiṃ prayojanam ||11|| tāvadāste jagatsādho yāvattatvaṃ na vedyate || parasminbrahmaṇi prāpte jagataḥ kiṃ prayojanam ||12|| āsyabiṃbo yathā''darśe paśyate na paraṃ vapuḥ || pradhānārthe tathā jīvo jñānenāsau parātparam ||13|| yathā sūryodaye sarvaṃ vastu netreṇa dṛśyate || tathā jñānodaye brahmatatvaṃ jīvena sarvataḥ ||14|| śrīnārada uvāca - iti śrutvātha taṃ natvā pradyumno yādaveśvaraḥ || vaikuṇṭhādriṃ drāviḍeṣu yayau senāsamanvitaḥ ||15|| satyavāgdharmatatvajño rājarṣirdrāviḍeśvaraḥ || pradyumnaṃ pūjayāmāsa bhaktyā paramayā yutaḥ ||16|| śrīśailadarśanaṃ kṛtvā giriśālayamad‌bhutam || skaṃdaṃ vīkṣya tato rājan yayau paṃpāsarovare ||17|| godāvarīṃ bhīmarathīṃ gataḥ śrīdvārakeśvaraḥ || pradarśayanharestīrthaṃ maheṃdrādriṃ tato yayau ||18|| mahendrādristhitaṃ rāmaṃ bhārgavaṃ kṣatriyāṃtakam || natvā pradakṣiṇīkṛtya tatra tasthau hareḥ sutaḥ ||19|| rāmastasyāśiṣaṃ datvā yādavānāṃ balāya vai || caturaṃgāya rājeṃdra yogenārhaṇamācarat ||20|| bhaktasūpaḥ pralehaśca rudikā dadhiśākajāḥ || śikhariṇyavalehaśca balakā cakṣukheriṇī ||21|| trikoṇaśarkarāyukto baṭako madhuśīrṣakaḥ || pheṇikā copariṣṭaśca śatapatra sachidrakaḥ ||22|| cakrābhacihnakāścetthaṃ sudhākuṇḍalikāḥ smṛtāḥ || ghṛtapūro vāyupūrastathā candrakalā smṛtāḥ ||23|| dadhisthalīśca karpūranāḍīsthaṃ khaṇḍamaṃḍalam || godhūmaparikhāścaiva suphalāḍhyāstathaiva ca ||24|| dadhirūpo modakaśca śākasaudhāna eva ca || maṃḍakāpāyasaṃ yuktaṃ dadhi goghṛtameva ca ||25|| haiyaṃgavīnamaṃḍūrī kupikā parpaṭastathā || śaktikā lasikā caiva suvṛtsaṃdhāya eva hī ||26|| suphalaiśca sitāyuktaiḥ phalāni vividhanī ca || yathā mohanabhogaiśca lavaṇaṃ ca tathaiva ca ||27|| kaṣāyo madhurastiktaḥ kaṭuramlastvanekadhā || ṣaṭpaṃcāśattamaścaiva hyete bhogāḥ prakīrtitāḥ ||28|| eteṣāṃ bhārgavaḥ śailānakārṣīdyogamāsthitaḥ || sainye saṃbhojite tatra hastanyūnā na te'bhavan ||29|| vaibhavaṃ bhārgavasyāpi dṛṣṭvā sarve'tivismitāḥ || pradyumnastaṃ namaskṛtya yādavaiḥ sahitastadā ||30|| sarveṣāṃ śṛṇvatāṃ rājan papracchedaṃ hareḥ sutaḥ || pradyumna uvāca - bhagavanbhavatā dattaṃ sarvebhyo bhojanaṃ param ||31|| samṛddhayaḥ siddhayaśca tvadaṃghrāvāsthitāḥ prabho || sarveṣāṃ haribhaktānāṃ priyo bhaktastu ko hareḥ || etanme brūhi vipreṃdra tvaṃ parāvaravittamaḥ ||32|| paraśurāma uvāca - tvaṃ prabho kiṃ na jānāsi lokavatpṛcchase'tha mām || lokasaṃgrahamevārātkurvan vicarasi kṣitau ||33|| niṣkiṃcano haripadābjaparāgalubdhaḥ śrīmatkathāśravaṇakīrtanatatparo yaḥ || tad‌rūpasiṃdhulaharīvinimagnacittaḥ śrīkṛṣṇacaṃdradayitaḥ kathitaḥ sa bhaktaḥ ||34|| dāṃto mahānakhilajaṃgamavatsalo'yaṃ śāṃtastitikṣuratikāruṇikaḥ suhṛtsat || lokaṃ punāti nijapādarajobhirārā- cchrīkṛṣṇacaṃdradayitaḥ kathitaḥ pareśa ||35|| yaḥ pārameṣṭhyamakhilaṃ na maheṃdradhiṣṇyaṃ no sārvabhaumamaniśaṃ na rasādhipatyam || no yogasiddhimabhito na punarbhavaṃ vā vāṃchatyalaṃ paramapādarajaḥ sa bhaktaḥ ||36|| niṣkiṃcanāḥ svakṛtakarmaphalairvirāgā yattatpadaṃ harijanā munayo mahāṃtaḥ || bhaktā juṣaṃti haripādarajaḥprasaktā anye vidaṃti na sukhaṃ kila nairapekṣyam ||37|| bhaktātpriyo na viditaḥ puruṣottamasya śaṃbhurvidhirna ca ramā na ca rauhiṇeyaḥ || bhaktānanuvrajati bhaktanibaddhacitta- cūḍāmaṇiḥ sakalalokajanasya kṛṣṇaḥ ||38|| gacchannijaṃ janamanu prapunāti lokā- nāvedayanharijane svaruciṃ mahātmā || tasmādatīva bhajatāṃ bhagavānmukuṃdo muktiṃ dadāti na kadāpi subhaktiyogam ||39|| śrīnārada uvāca - iti śrutvā yādaveṃdro natvā śrībhārgavottamam || prācyāṃ diśi yayau rājan gaṃgāsāgarasaṃgamam ||40||