Chapter 22

अश्वमेधखण्डः - द्वाविंशोऽध्यायः यादवसैन्यस्य अवन्तिकागमनम् - गर्ग उवाच - यदुप्रवीरस्य तुरंगमो वै विलोकयन्‌ राजपुरं जगाम ॥ निरिक्ष्य मार्गे सफरां नदीं च ह्यवंतिकाया विपिने स्थितोऽभूत् ॥१॥ तदैव तत्रागतवान्महात्मा सान्दीपनिः कृष्णगुरुर्द्विजेन्द्रः ॥ स्नातुं गृहाच्छ्रीतुलसीस्रजाढ्यः सधौतवस्त्रः प्रजपन्हि कृष्णम् ॥२॥ ददर्श तत्रापि जलं पिबंतं तुरंगमं वै धवलं सपत्रम् ॥ वाक्यं ब्रुवन्नेष क्रतोश्च वाजी विमोचितः केन नृपेश्वरेण ॥३॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वंतं दृष्ट्वा बिंन्दु नृपात्मजम् ॥ हयस्यार्थे मुनिर्गत्वा नोदयामास तं नृप ॥४॥ ततः सवीरैर्बहुभिश्च राजन्‌ राजाधिदेवीतनयश्च शूरः ॥ जग्राह वाहं सहसा निरीक्ष्य नत्वा गुरुं तद्वचसा प्रसन्नः ॥५॥ हयं गृहीत्वा गुरवे दर्शयामास हर्षितः ॥ स पत्रं वाचयित्वाऽऽह नृपं सांदीपनिर्मुदा ॥६॥ सांदीपनिरुवाच - उग्रसेनस्य तुरगं विद्धि प्राद्युम्निपालितम् ॥ यदृच्छयाऽऽगतं राजन्कार्ष्णिजोऽत्रागमिष्यति ॥७॥ आगमिष्यंति बहवो यादवा युद्धशालिनः ॥ मित्रविंदात्मजाश्चैव पश्यंतस्ते तुरंगमम् ॥८॥ पूजनीयास्त्वया सर्वे कृष्णचन्द्रस्य नन्दनाः ॥ मद्वाक्याद्युद्धबुद्धिं त्वं त्यक्त्वा देहि तुरंगमम् ॥९॥ इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं धन्वी शूरो नृपात्मजः ॥ हयं नेतुं मनो यस्य तत्र तूष्णीं बभूव ह ॥१०॥ तदैव यदुसेनायाः शब्दोऽभूल्लोकमानहा ॥ महानादं दुंदुभीनां टंकारं धनुषां तथा ॥११॥ चीत्कारं दंतिनां चैव हयानां हेषणं तथा ॥ झणत्कारं रथानां च वीराणां गर्जनं तथा ॥१२॥ शतघ्नीनां महाशब्दं लोकानां भयदायकम् ॥ श्रुत्वा राजकुमारस्तु विस्मयं परमं गतः ॥१३॥ ततः समागताः सर्वै रथिभिश्च गजैर्हयैः ॥ भोजवृष्ण्यंधकमधुशूरसेनदशार्हकाः ॥१४॥ रजोभिश्च नभो व्याप्तं कुर्वतश्चलितां महीम् ॥ केन नीतः कुत्र गतो हयः सर्वेऽब्रुवन्वचः ॥१५॥ ततश्च ददृशुः सर्वे घोटकं बद्धचामरम् ॥ महाद्‌भुते चोपवने पुष्पितद्रुमसंकुले ॥१६॥ गृहीतं लीलया तत्र नृपपुत्रेण बिंदुना ॥ दृष्ट्वानिरुद्धं निकटे गत्वा सर्वे ह्यवर्णयन् ॥१७॥ इति श्रुत्वाऽनिरुद्धस्तु विस्मितः प्रहसन्नृप ॥ उद्धवं प्रेषयामास बिन्दोः पार्श्वे च धर्मवित् ॥१८॥ ततः पुर्यां महाराज चासीत्कोलाहलो महान् ॥ भयभीता जनाः सर्वे सेनां वीक्ष्य भयंकराम् ॥१९॥ अथ वै भ्रातरं द्र्ष्टुं ह्यनुबिंदुर्भयान्वितः ॥ कोटिवीरगणैः सार्द्धं स्वपुर्या निर्ययौ बहिः ॥२०॥ दृष्ट्वा यज्ञहयं तत्र सपत्रं च पयःप्रभम् ॥ भ्रात्रा गृहीतं च भयान्निषेधं स चकार ह ॥२१॥ अनुबिंदुरुवाच - यदूनां कृष्णदेवानां भ्रातर्मोचय घोटकम् ॥ सम्बन्धस्य मिषेणापि कुलकौशलहेतवे ॥२२॥ यादवानां बलं पश्य देवदैत्यनरासुराः ॥ पुरा यज्ञे राजसूये सर्वे भ्रातर्न्विनिर्जिताः ॥२३॥ इति तद्वाक्यमाकर्ण्य बिन्दुर्ज्येष्ठोऽवधर्षितः ॥ आगतं ह्युद्धवं दृष्ट्वा हयस्थं प्रत्युवाच ह ॥२४॥ बिंदुरुवाच - मया गृहीतस्तुरगो मित्राणां मिलनाय च ॥ तस्मान्निमंत्रिताः सर्वे स्थितिं कुरुत चात्र वै ॥२५॥ इति श्रुत्वोद्धवो राजन्बिंदुं संश्लाघ्य हर्षितः ॥ अनिरुद्धस्य निकटे गत्वा सर्वमुवाच ह ॥२६॥ श्रुत्वानिरुद्धस्तद्वाक्यं भूत्वा राजन् प्रसन्नधीः ॥ सेनयावंतिकायां च नदीतीरेऽवसत्किल ॥२७॥ अनेके शिबिरा राजंस्तत्र वै दशयोजने ॥ नानावर्णाः सकलशा ह्यभूवन्नद्‌भुताः शुभाः ॥२८॥ भक्ष्यं भोज्यं च लेह्यं च चोष्यमेतैश्च भोजनैः ॥ आगतेभ्यश्च सर्वेभ्यो बिंदुरर्हणमाहरत् ॥२९॥ तथा चैव तृणान्नादीन्पशुभ्यो दत्तवान्नृपः ॥ ईदृग्विधं च सत्कारं वृष्णीनां स चकार ह ॥३०॥ नृपो राजाधिदेवी च द्वौ तथा नृपनंदनौ ॥ भृशं मुमुदिरे सर्वे वीक्ष्य सर्वान्हरेः सुतान् ॥३१॥ ततो निशायां किल कार्ष्णिपुत्रो विद्यागुरं च स्वपितामहस्य ॥ आहूय नत्वाऽऽसनमेव दत्त्वा प्रत्याह कृत्वा वरपूजनं च ॥३२॥ भगवन्द्वारकायां च कृष्णवाक्यात्क्रतूत्तमम् ॥ करोति हयमेधाख्यं चक्रवर्ती यदूत्तमः ॥३३॥ तस्मिन्क्रतुवरे ब्रह्मन्कृपां कृत्वा ममोपरि ॥ त्वं तु गच्छ मुनिश्रेष्ठ पुत्रेण च समन्वितः ॥३४॥ अनिरुद्धस्य वचनं श्रुत्वा सांदीपनिर्मुनिः ॥ कृष्णदर्शनकांक्षी च चलितुं स मनो दधे ॥३५॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे अवंतिकागमनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥२२॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

aśvamedhakhaṇḍaḥ - dvāviṃśo'dhyāyaḥ yādavasainyasya avantikāgamanam - garga uvāca - yadupravīrasya turaṃgamo vai vilokayan‌ rājapuraṃ jagāma || nirikṣya mārge sapharāṃ nadīṃ ca hyavaṃtikāyā vipine sthito'bhūt ||1|| tadaiva tatrāgatavānmahātmā sāndīpaniḥ kṛṣṇagururdvijendraḥ || snātuṃ gṛhācchrītulasīsrajāḍhyaḥ sadhautavastraḥ prajapanhi kṛṣṇam ||2|| dadarśa tatrāpi jalaṃ pibaṃtaṃ turaṃgamaṃ vai dhavalaṃ sapatram || vākyaṃ bruvanneṣa kratośca vājī vimocitaḥ kena nṛpeśvareṇa ||3|| tatra snānaṃ prakurvaṃtaṃ dṛṣṭvā biṃndu nṛpātmajam || hayasyārthe munirgatvā nodayāmāsa taṃ nṛpa ||4|| tataḥ savīrairbahubhiśca rājan‌ rājādhidevītanayaśca śūraḥ || jagrāha vāhaṃ sahasā nirīkṣya natvā guruṃ tadvacasā prasannaḥ ||5|| hayaṃ gṛhītvā gurave darśayāmāsa harṣitaḥ || sa patraṃ vācayitvā''ha nṛpaṃ sāṃdīpanirmudā ||6|| sāṃdīpaniruvāca - ugrasenasya turagaṃ viddhi prādyumnipālitam || yadṛcchayā''gataṃ rājankārṣṇijo'trāgamiṣyati ||7|| āgamiṣyaṃti bahavo yādavā yuddhaśālinaḥ || mitraviṃdātmajāścaiva paśyaṃtaste turaṃgamam ||8|| pūjanīyāstvayā sarve kṛṣṇacandrasya nandanāḥ || madvākyādyuddhabuddhiṃ tvaṃ tyaktvā dehi turaṃgamam ||9|| iti śrutvā gurorvākyaṃ dhanvī śūro nṛpātmajaḥ || hayaṃ netuṃ mano yasya tatra tūṣṇīṃ babhūva ha ||10|| tadaiva yadusenāyāḥ śabdo'bhūllokamānahā || mahānādaṃ duṃdubhīnāṃ ṭaṃkāraṃ dhanuṣāṃ tathā ||11|| cītkāraṃ daṃtināṃ caiva hayānāṃ heṣaṇaṃ tathā || jhaṇatkāraṃ rathānāṃ ca vīrāṇāṃ garjanaṃ tathā ||12|| śataghnīnāṃ mahāśabdaṃ lokānāṃ bhayadāyakam || śrutvā rājakumārastu vismayaṃ paramaṃ gataḥ ||13|| tataḥ samāgatāḥ sarvai rathibhiśca gajairhayaiḥ || bhojavṛṣṇyaṃdhakamadhuśūrasenadaśārhakāḥ ||14|| rajobhiśca nabho vyāptaṃ kurvataścalitāṃ mahīm || kena nītaḥ kutra gato hayaḥ sarve'bruvanvacaḥ ||15|| tataśca dadṛśuḥ sarve ghoṭakaṃ baddhacāmaram || mahād‌bhute copavane puṣpitadrumasaṃkule ||16|| gṛhītaṃ līlayā tatra nṛpaputreṇa biṃdunā || dṛṣṭvāniruddhaṃ nikaṭe gatvā sarve hyavarṇayan ||17|| iti śrutvā'niruddhastu vismitaḥ prahasannṛpa || uddhavaṃ preṣayāmāsa bindoḥ pārśve ca dharmavit ||18|| tataḥ puryāṃ mahārāja cāsītkolāhalo mahān || bhayabhītā janāḥ sarve senāṃ vīkṣya bhayaṃkarām ||19|| atha vai bhrātaraṃ drṣṭuṃ hyanubiṃdurbhayānvitaḥ || koṭivīragaṇaiḥ sārddhaṃ svapuryā niryayau bahiḥ ||20|| dṛṣṭvā yajñahayaṃ tatra sapatraṃ ca payaḥprabham || bhrātrā gṛhītaṃ ca bhayānniṣedhaṃ sa cakāra ha ||21|| anubiṃduruvāca - yadūnāṃ kṛṣṇadevānāṃ bhrātarmocaya ghoṭakam || sambandhasya miṣeṇāpi kulakauśalahetave ||22|| yādavānāṃ balaṃ paśya devadaityanarāsurāḥ || purā yajñe rājasūye sarve bhrātarnvinirjitāḥ ||23|| iti tadvākyamākarṇya bindurjyeṣṭho'vadharṣitaḥ || āgataṃ hyuddhavaṃ dṛṣṭvā hayasthaṃ pratyuvāca ha ||24|| biṃduruvāca - mayā gṛhītasturago mitrāṇāṃ milanāya ca || tasmānnimaṃtritāḥ sarve sthitiṃ kuruta cātra vai ||25|| iti śrutvoddhavo rājanbiṃduṃ saṃślāghya harṣitaḥ || aniruddhasya nikaṭe gatvā sarvamuvāca ha ||26|| śrutvāniruddhastadvākyaṃ bhūtvā rājan prasannadhīḥ || senayāvaṃtikāyāṃ ca nadītīre'vasatkila ||27|| aneke śibirā rājaṃstatra vai daśayojane || nānāvarṇāḥ sakalaśā hyabhūvannad‌bhutāḥ śubhāḥ ||28|| bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca lehyaṃ ca coṣyametaiśca bhojanaiḥ || āgatebhyaśca sarvebhyo biṃdurarhaṇamāharat ||29|| tathā caiva tṛṇānnādīnpaśubhyo dattavānnṛpaḥ || īdṛgvidhaṃ ca satkāraṃ vṛṣṇīnāṃ sa cakāra ha ||30|| nṛpo rājādhidevī ca dvau tathā nṛpanaṃdanau || bhṛśaṃ mumudire sarve vīkṣya sarvānhareḥ sutān ||31|| tato niśāyāṃ kila kārṣṇiputro vidyāguraṃ ca svapitāmahasya || āhūya natvā''sanameva dattvā pratyāha kṛtvā varapūjanaṃ ca ||32|| bhagavandvārakāyāṃ ca kṛṣṇavākyātkratūttamam || karoti hayamedhākhyaṃ cakravartī yadūttamaḥ ||33|| tasminkratuvare brahmankṛpāṃ kṛtvā mamopari || tvaṃ tu gaccha muniśreṣṭha putreṇa ca samanvitaḥ ||34|| aniruddhasya vacanaṃ śrutvā sāṃdīpanirmuniḥ || kṛṣṇadarśanakāṃkṣī ca calituṃ sa mano dadhe ||35|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe avaṃtikāgamanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ ||22|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||