Chapter 8

श्रीनारद उवाच - गोपीनां यज्ञसीतानामाख्यानं शृणु मैथिल । सर्वपापहरं पुण्यं कामदं मङ्गलायनम् ॥१॥ उशीनरो नाम देशो दक्षिणस्यां दिशि स्थितः । एकदा तत्र पर्जन्यो न ववर्ष समा दश ॥२॥ धनवन्तस्तत्र गोपा अनावृष्टिभयातुराः । सकुटुम्बा गोधनैश्च व्रजमण्डलमाययुः ॥३॥ पुण्ये वृन्दावने रम्ये कालिन्दीनिकटे शुभे । नन्दराजसहायेन वासं ते चक्रिरे नृप ॥४॥ तेषां गृहेषु सञ्जाता यज्ञसीताश्च गोपिकाः । श्रीरामस्य वरा दिव्या दिव्ययौवनभूषिताः ॥५॥ श्रीकृष्णं सुन्दरं दृष्ट्वा मोहितास्ता नृपेश्वर । व्रतं कृष्णप्रसादार्थं प्रष्टुं राधां समाययुः ॥६॥ गोप्य ऊचुः – वृषभानुसुते दिव्ये हे राधे कञ्जलोचने । श्रीकृष्णस्य प्रसादार्थं वद किञ्चिद्व्रतं शुभम् ॥७॥ तव वश्यो नन्दसूनुर्देवैरपि सुदुर्गमः । त्वं जगन्मोहिनी राधे सर्वशास्त्रार्थपारगा ॥८॥ श्रीराधोवाच - श्रीकृष्णस्य प्रसादार्थं कुरुतैकादशीव्रतम् । तेन वश्यो हरिः साक्षाद्भविष्यति न संशयः ॥९॥ गोप्य ऊचुः – संवत्सरस्य द्वादश्या नामानि वद राधिके । मासे मासे व्रतं तस्याः कर्तव्यं केन भावतः ॥१०॥ श्रीरधोवाच – मार्गशीर्षे कृष्णपक्षे उत्पन्ना विष्णुदेहतः । मुरदैत्यवधार्थाय तिथिरेकादशी वरा ॥११॥ मासे मासे पृथग्भूता सैव सर्वव्रतोत्तमा । तस्याः षड्विंशतिं नाम्नां वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥१२॥ उत्पत्तिश्च तथा मोक्षा सफला च ततः परम् । पुत्रदा षट्तिला चैव जया च विजया तथा ॥१३॥ आमलकी तथा पश्चान्नाम्ना वै पापमोचनी । कामदा च ततः पश्चात्कथिता वै वरूथिनी ॥१४॥ मोहिनी चापरा प्रोक्ता निर्जला कथिता ततः । योगिनी देवशयनी कामिनी च ततः परम् ॥१५॥ पवित्रा चाप्यजा पद्मा इन्दिरा च ततः परम् । पाशाङ्कुशा रमा चैव ततः पश्चात्प्रबोधिनी ॥१६॥ सर्वसम्पत्प्रदा चैव द्वे प्रोक्ते मलमासजे । एवं षड्विंशतिं नाम्नामेकादश्याः पठेच्च यः ॥१७॥ संवत्सरद्वादशीनां फलमाप्नोति सोऽपि हि । एकादश्याश्च नियमं शृणुताथ व्रजाङ्गनाः ॥ भूमिशायी दशभ्यां तु चैकभुक्तो जितेन्द्रियः ॥ १८॥ एकवारं जलं पीत्वा धौतवस्त्रोऽतिनिर्मलः । ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय चैकादश्यां हरिं नतः ॥१९॥ अधमं कूपिकास्नानं वाप्यां स्नानं तु मध्यमम् । तडागे चोत्तमं स्नानं नद्याः स्नानं ततः परम् ॥२०॥ एवं स्नात्वा नरवरः क्रोधलोभविवर्जितः । नालपेत्तद्दिने नीचांस्तथा पाखण्डिनो नरान् ॥२१॥ मिथ्यावादरतांश्चैव तथा ब्राह्मणनिन्दकान् । अन्यांश्चैव दुराचारानगम्यागमने रतान् ॥२२॥ परद्रव्यापहारांश्च परदाराभिगामिनः । दुर्वृत्तान् भिन्नमर्यादान्नालपीत्स व्रती नरः ॥२३॥ केशवं पूजयित्वा तु नैवेद्यं तत्र कारयेत् । दीपं दद्याद्गृहे तत्र भक्तियुक्तेन चेतसा ॥२४॥ कथाः श्रुत्वा ब्राह्मणेभ्यो दद्यात्सद्दक्षिणां पुनः । रात्रौ जागरणं कुर्याद्गायन् कृष्णपदानि च ॥२५॥ कांस्यं मांसं मसूरांश्च कोद्रवं चणकं तथा । शाकं मधु परान्नं च पुनर्भोजनमैथुनम् ॥२६॥ विष्णुव्रते च कर्तव्ये दशाभ्यां दश वर्जयेत् । द्यूतं क्रीडां च निद्रां च ताम्बूलं दन्तधावनम् ॥२७॥ परापवादं पैशुन्यं स्तेयं हिंसां तथा रतिम् । क्रोधाढ्यं ह्यनृतं वाक्यमेकादश्यां विवर्जयेत् ॥२८॥ कांस्यं मांसं सुरां क्षौद्रं तैलं वितथभाषणम् । पुष्टिषष्टिमसूरांश्च द्वादश्यां परिवर्जयेत् ॥२९॥ अनीन विधिना कुर्याद्द्वादशीव्रतमुत्तमम् ॥३०॥ गोप्य ऊचुः - एकादशीव्रतस्यास्य कालं वद महामते । किं फलं वद तस्यास्तु माहात्म्यं वद तत्त्वतः ॥३१॥ श्रीराधोवाच – दशमी पञ्चपञ्चाशद्घटिका चेत्प्रदृश्यते । तर्हि चैकादशी त्याज्या द्वादशीं समुपोषयेत् ॥३२॥ दशमी पलमात्रेण त्याज्या चैकादशी तिथिः । मदिराबिन्दुपातेन त्याज्यो गङ्गाघटो यथा ॥३३॥ एकादशी यदा वृद्धिं द्वादशी च यदा गता । तदा परा ह्युपोष्या स्यात्पूर्वा वै द्वादशीव्रते ॥३४॥ एकादशीव्रतस्यास्य फलं वक्ष्ये व्रजाङ्गनाः । यस्य श्रवणमात्रेण वाजपेयफलं लभेत् ॥३५॥ अष्टाशीतिसहस्राणि द्विजान्भोजयते तु यः । तत्कृतं फलमाप्नोति द्वादशीव्रतकृन्नरः ॥३६॥ ससागरवनोपेतां यो ददाति वसुन्धराम् । तत्सहस्रगुणं पुण्यमेकादश्या महाव्रते ॥३७॥ ये संसारार्णवे मग्नाः पापपङ्कसमाकुले । तेषामुद्धरणार्थाय द्वादशीव्रतमुत्तमम् ॥३८॥ रात्रौ जागरणं कृत्वैकादशीव्रतकृन्नरः । न पश्यति यमं रौद्रं युक्तः पापशतैरपि ॥३९॥ पूजयेद्यो हरिं भक्त्या द्वादश्यां तुलसीदलैः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥४०॥ अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च । एकादश्युपवासस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥४१॥ दश वै मातृके पक्षे तथा वै दश पैतृके । प्रियाया दश पक्षे तु पुरुषानुद्धरेन्नरः ॥४२॥ यथा शुक्ला तथा कृष्णा द्वयोश्च सदृशं फलम् । धेनुः श्वेता तथा कृष्णा उभयोः सदृशं पयः ॥४३॥ मेरुमन्दरमात्राणि पापानि शतजन्मसु । एका चैकादशी गोप्यो दहते तूलराशिवत् ॥४४॥ विधिवद्विधिहीनं वा द्वादश्यां दानमेव च । स्वल्पं वा सुकृतं गोप्यो मेरुतुल्यं भवेच्च तत् ॥४५॥ एकादशीदिने विष्णोः शृणुते यो हरेः कथाम् । सप्तद्वीपवतीदाने लत्फलं लभते च सः ॥४६॥ शङ्खोद्धारे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गदाधरम् । एकादश्युपवासस्य कलां नार्हति षोडशीम् ॥४७॥ प्रभासे च कुरुक्षेत्रे केदारे बदरिकाश्रमे । काश्यां च सूकरक्षेत्रे ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ॥४८॥ सङ्क्रान्तीनां चतुर्लक्षं दानं दत्तं च यन्नरैः । एकादश्युपवासस्य कलां नार्हति षोडशीम् ॥४९॥ नागानां च यथा शेषः पक्षिणां गरुडो यथा । देवानां च यथा विष्णुर्वर्णानां ब्राह्मणो यथा ॥५०॥ वृक्षाणां च यथाश्वत्थः पत्राणां तुलसी यथा । व्रतानां च तथा गोप्यो वरा चैकादशी तिथिः ॥५१॥ दशवर्षसहस्राणि तपस्तप्यति यो नरः । तत्तुल्यं फलमाप्नोति द्वादशीव्रतकृन्नरः ॥५२॥ इत्थमेकादशीनां च फलमुक्तं व्रजाङ्गनाः । कुरुताशु व्रतं यूयं किं भूयः श्रोतुमिच्छथ ॥५३॥ इति श्रीगर्गसंहितायां माधुर्यखण्डे श्रीनारद बहुलाश्व संवादे यज्ञसीतोपाख्याने एकादशीमाहात्म्यं नामाष्टमोऽध्यायः ॥८॥ हरिः ॐ तत्सच्छ्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

śrīnārada uvāca - gopīnāṃ yajñasītānāmākhyānaṃ śṛṇu maithila | sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ kāmadaṃ maṅgalāyanam ||1|| uśīnaro nāma deśo dakṣiṇasyāṃ diśi sthitaḥ | ekadā tatra parjanyo na vavarṣa samā daśa ||2|| dhanavantastatra gopā anāvṛṣṭibhayāturāḥ | sakuṭumbā godhanaiśca vrajamaṇḍalamāyayuḥ ||3|| puṇye vṛndāvane ramye kālindīnikaṭe śubhe | nandarājasahāyena vāsaṃ te cakrire nṛpa ||4|| teṣāṃ gṛheṣu sañjātā yajñasītāśca gopikāḥ | śrīrāmasya varā divyā divyayauvanabhūṣitāḥ ||5|| śrīkṛṣṇaṃ sundaraṃ dṛṣṭvā mohitāstā nṛpeśvara | vrataṃ kṛṣṇaprasādārthaṃ praṣṭuṃ rādhāṃ samāyayuḥ ||6|| gopya ūcuḥ – vṛṣabhānusute divye he rādhe kañjalocane | śrīkṛṣṇasya prasādārthaṃ vada kiñcidvrataṃ śubham ||7|| tava vaśyo nandasūnurdevairapi sudurgamaḥ | tvaṃ jaganmohinī rādhe sarvaśāstrārthapāragā ||8|| śrīrādhovāca - śrīkṛṣṇasya prasādārthaṃ kurutaikādaśīvratam | tena vaśyo hariḥ sākṣādbhaviṣyati na saṃśayaḥ ||9|| gopya ūcuḥ – saṃvatsarasya dvādaśyā nāmāni vada rādhike | māse māse vrataṃ tasyāḥ kartavyaṃ kena bhāvataḥ ||10|| śrīradhovāca – mārgaśīrṣe kṛṣṇapakṣe utpannā viṣṇudehataḥ | muradaityavadhārthāya tithirekādaśī varā ||11|| māse māse pṛthagbhūtā saiva sarvavratottamā | tasyāḥ ṣaḍviṃśatiṃ nāmnāṃ vakṣyāmi hitakāmyayā ||12|| utpattiśca tathā mokṣā saphalā ca tataḥ param | putradā ṣaṭtilā caiva jayā ca vijayā tathā ||13|| āmalakī tathā paścānnāmnā vai pāpamocanī | kāmadā ca tataḥ paścātkathitā vai varūthinī ||14|| mohinī cāparā proktā nirjalā kathitā tataḥ | yoginī devaśayanī kāminī ca tataḥ param ||15|| pavitrā cāpyajā padmā indirā ca tataḥ param | pāśāṅkuśā ramā caiva tataḥ paścātprabodhinī ||16|| sarvasampatpradā caiva dve prokte malamāsaje | evaṃ ṣaḍviṃśatiṃ nāmnāmekādaśyāḥ paṭhecca yaḥ ||17|| saṃvatsaradvādaśīnāṃ phalamāpnoti so'pi hi | ekādaśyāśca niyamaṃ śṛṇutātha vrajāṅganāḥ || bhūmiśāyī daśabhyāṃ tu caikabhukto jitendriyaḥ || 18|| ekavāraṃ jalaṃ pītvā dhautavastro'tinirmalaḥ | brāhme muhūrta utthāya caikādaśyāṃ hariṃ nataḥ ||19|| adhamaṃ kūpikāsnānaṃ vāpyāṃ snānaṃ tu madhyamam | taḍāge cottamaṃ snānaṃ nadyāḥ snānaṃ tataḥ param ||20|| evaṃ snātvā naravaraḥ krodhalobhavivarjitaḥ | nālapettaddine nīcāṃstathā pākhaṇḍino narān ||21|| mithyāvādaratāṃścaiva tathā brāhmaṇanindakān | anyāṃścaiva durācārānagamyāgamane ratān ||22|| paradravyāpahārāṃśca paradārābhigāminaḥ | durvṛttān bhinnamaryādānnālapītsa vratī naraḥ ||23|| keśavaṃ pūjayitvā tu naivedyaṃ tatra kārayet | dīpaṃ dadyādgṛhe tatra bhaktiyuktena cetasā ||24|| kathāḥ śrutvā brāhmaṇebhyo dadyātsaddakṣiṇāṃ punaḥ | rātrau jāgaraṇaṃ kuryādgāyan kṛṣṇapadāni ca ||25|| kāṃsyaṃ māṃsaṃ masūrāṃśca kodravaṃ caṇakaṃ tathā | śākaṃ madhu parānnaṃ ca punarbhojanamaithunam ||26|| viṣṇuvrate ca kartavye daśābhyāṃ daśa varjayet | dyūtaṃ krīḍāṃ ca nidrāṃ ca tāmbūlaṃ dantadhāvanam ||27|| parāpavādaṃ paiśunyaṃ steyaṃ hiṃsāṃ tathā ratim | krodhāḍhyaṃ hyanṛtaṃ vākyamekādaśyāṃ vivarjayet ||28|| kāṃsyaṃ māṃsaṃ surāṃ kṣaudraṃ tailaṃ vitathabhāṣaṇam | puṣṭiṣaṣṭimasūrāṃśca dvādaśyāṃ parivarjayet ||29|| anīna vidhinā kuryāddvādaśīvratamuttamam ||30|| gopya ūcuḥ - ekādaśīvratasyāsya kālaṃ vada mahāmate | kiṃ phalaṃ vada tasyāstu māhātmyaṃ vada tattvataḥ ||31|| śrīrādhovāca – daśamī pañcapañcāśadghaṭikā cetpradṛśyate | tarhi caikādaśī tyājyā dvādaśīṃ samupoṣayet ||32|| daśamī palamātreṇa tyājyā caikādaśī tithiḥ | madirābindupātena tyājyo gaṅgāghaṭo yathā ||33|| ekādaśī yadā vṛddhiṃ dvādaśī ca yadā gatā | tadā parā hyupoṣyā syātpūrvā vai dvādaśīvrate ||34|| ekādaśīvratasyāsya phalaṃ vakṣye vrajāṅganāḥ | yasya śravaṇamātreṇa vājapeyaphalaṃ labhet ||35|| aṣṭāśītisahasrāṇi dvijānbhojayate tu yaḥ | tatkṛtaṃ phalamāpnoti dvādaśīvratakṛnnaraḥ ||36|| sasāgaravanopetāṃ yo dadāti vasundharām | tatsahasraguṇaṃ puṇyamekādaśyā mahāvrate ||37|| ye saṃsārārṇave magnāḥ pāpapaṅkasamākule | teṣāmuddharaṇārthāya dvādaśīvratamuttamam ||38|| rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvaikādaśīvratakṛnnaraḥ | na paśyati yamaṃ raudraṃ yuktaḥ pāpaśatairapi ||39|| pūjayedyo hariṃ bhaktyā dvādaśyāṃ tulasīdalaiḥ | lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasā ||40|| aśvamedhasahasrāṇi rājasūyaśatāni ca | ekādaśyupavāsasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm ||41|| daśa vai mātṛke pakṣe tathā vai daśa paitṛke | priyāyā daśa pakṣe tu puruṣānuddharennaraḥ ||42|| yathā śuklā tathā kṛṣṇā dvayośca sadṛśaṃ phalam | dhenuḥ śvetā tathā kṛṣṇā ubhayoḥ sadṛśaṃ payaḥ ||43|| merumandaramātrāṇi pāpāni śatajanmasu | ekā caikādaśī gopyo dahate tūlarāśivat ||44|| vidhivadvidhihīnaṃ vā dvādaśyāṃ dānameva ca | svalpaṃ vā sukṛtaṃ gopyo merutulyaṃ bhavecca tat ||45|| ekādaśīdine viṣṇoḥ śṛṇute yo hareḥ kathām | saptadvīpavatīdāne latphalaṃ labhate ca saḥ ||46|| śaṅkhoddhāre naraḥ snātvā dṛṣṭvā devaṃ gadādharam | ekādaśyupavāsasya kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm ||47|| prabhāse ca kurukṣetre kedāre badarikāśrame | kāśyāṃ ca sūkarakṣetre grahaṇe candrasūryayoḥ ||48|| saṅkrāntīnāṃ caturlakṣaṃ dānaṃ dattaṃ ca yannaraiḥ | ekādaśyupavāsasya kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm ||49|| nāgānāṃ ca yathā śeṣaḥ pakṣiṇāṃ garuḍo yathā | devānāṃ ca yathā viṣṇurvarṇānāṃ brāhmaṇo yathā ||50|| vṛkṣāṇāṃ ca yathāśvatthaḥ patrāṇāṃ tulasī yathā | vratānāṃ ca tathā gopyo varā caikādaśī tithiḥ ||51|| daśavarṣasahasrāṇi tapastapyati yo naraḥ | tattulyaṃ phalamāpnoti dvādaśīvratakṛnnaraḥ ||52|| itthamekādaśīnāṃ ca phalamuktaṃ vrajāṅganāḥ | kurutāśu vrataṃ yūyaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchatha ||53|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ mādhuryakhaṇḍe śrīnārada bahulāśva saṃvāde yajñasītopākhyāne ekādaśīmāhātmyaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ ||8|| hariḥ oṃ tatsacchrīkṛṣṇārpaṇamastu ||