Chapter 17

श्रीनारद उवाच - श्रुत्वा श्रीकृष्णसंदेशं प्रसन्ना गोपवल्लभाः । अश्रुमुख्यो बाष्पकंठ्य उचुरौपगविं नृप ॥ १ ॥ गोलोकवासिन्य उचुः - विदेशं गतवान्कृष्णस्त्यक्त्वा पूर्वप्रियाञ्जनान् । तदुपर्यलिखद्योगमहो निर्मोहताबलम् ॥ २ ॥ द्वारपालिका ऊचुः - चकोरे ग्लौः पंकजेऽर्को भ्रमरे पंकजं यथा । चातके च घनः प्रीतिं न करोति कदाचन ॥ ३ ॥ शृंगारप्रकरा ऊचुः - चंद्रमित्रं चकोरोऽस्ति सख्यो वह्निकणः सदा । विधात्रा यद्विलिखितं तन्न्यूनं न भवेदिह ॥ ४ ॥ शय्योपाकरिका ऊचुः - व्याधोऽपि हत्वा हि मृगान् स्मरति त्वरमातुरः । कटाक्षैः स्वप्रियान्हत्वा निर्मोही न स्मरेदहो ॥ ५ ॥ पार्षदाख्या ऊचुः - जातं विरहजं दुःखं नान्यो वेत्ति कदाचन । यथा कंटकविद्धांगो विद्वान्वा विद्धकंटकः ॥ ६ ॥ वृन्दावनपालिका ऊचुः - अनिमित्तं प्रेमसौख्यमनिमित्तो हि वेत्ति तत् । सनिमित्तो न जानाति रसं कर्मेंद्रियं यथा ॥ ७ ॥ गोवर्धनवासिन्य ऊचुः - पुरंध्रीप्रेमकृद्यो वै सैरंध्रीनायकोऽभवत् । शैलौकोभिस्तु किं तस्य बहुना कथितेन किम् ॥ ८ ॥ कुञ्जविधायिका ऊचुः - हा माधवीकुञ्जपुञ्जे गुञ्जन्मत्तमधुव्रते । स्वदृग्लक्षीकृतो यो वै तस्येयं श्रूयते कथा ॥ ९ ॥ निकुञ्जवासिन्य ऊचुः - वृन्दावने मत्तमिलिन्दपुञ्जे कलिन्दजातीरकदम्बकुञ्जे । शनैश्चलंतं सबलं सगोपं सगोधनं नंदसुतं भजामः ॥ १० ॥ जाह्नवीयूथ उवाच - कदा तथाऽस्मत्समयो भविष्यति यथा पुरंध्रीसमयः प्रदृश्यते । शोकं परं मा कुरुत व्रजांगनाः सदा न कस्यापि जयः पराजयः ॥ ११ ॥ यमुनायूथ उवाच - विधातुर्न दया किंचिद्युनक्ति वियुनक्ति यः । भूतानि सकलान्येव क्रीडनानि यथाऽर्भकः ॥ १२ ॥ रमायूथ उवाच - कुब्जापुराद्यर्जुसमानविग्रहा दासी त्विदानीं तु कुलीनतां गता । कुरूपिणी रूपवती बभावहो चतुर्दिनैर्दुन्दुभिनादकारिणी ॥ १३ ॥ विरजायूथा ऊचुः - सदा न कस्यापि भुजा प्रियांसे सदा वसंतो न सदा युवा स्यात् । इन्द्रो न राज्यं कुरुते सदाऽयं चतुर्दिनैर्मानमलंकरोतु ॥ १४ ॥ ललितायूथ उवाच - रामाभिषेकं विनिवार्य मंथरा चकार विघ्नं किल कोसले पुरे । कुब्जैव सेयं मथुरापुरे गता कुब्जैव किं किं न करोति गोपिकाः ॥ १५ ॥ विशाखायूथ उवाच - गोचारणायानुचरैर्व्रजंतं प्रबोधयंतं स्वपुरं विरावैः । मत्तेभयानं हि विडंबयंतं श्रीनन्दसूनुं न हि विस्मरामः ॥ १६ ॥ मायायूथ उवाच - संकोचवीथीषु पटे प्रगृह्य प्रसह्य दोर्भ्यां हृदये निधाय । अन्योन्यमाकर्षणहर्षभीति- र्गृहान् हरिं तं हि कदा नयामः ॥ १७ ॥ अष्टसख्य ऊचुः - वीक्ष्य नन्दसुतमंग सुन्दरं नेत्रमद्य न जगद्विपश्यति । नन्दराजतनये पुरीं स्थिते किं भविष्यति वदाशु नस्त्वरम् ॥ १८ ॥ षोडशसख्य ऊचुः - वेणुनादमधुरध्वनिं वने संनिश्यम्य कुसुमेषुवर्धनम् । श्रोत्रयुग्ममिह नः शृणोति नो विश्वगीतमुत वा यशः परम् ॥ १९ ॥ द्वात्रिंशत्सख्य ऊचुः - प्रीत्या स्वमित्रं हि रिपुं नयेन लुब्धं धनैश्च द्विजमादरेण । गुरुं प्रणामै रसिकं रसेन निर्मोहिनं केन वशीकरोति ॥ २० ॥ श्रुतिरूपा ऊचुः - यज्जागरादिषु भवेषु परं ह्यतेर्हेतु- स्विदस्य विचरंति गुणाश्च येन । नैतद्विशंति महदिंद्रियदेवसंघा- स्तस्मै नमोऽग्निमिव विस्तृतविस्फुलिंगाः ॥ २१ ॥ ऋषिरूपा ऊचुः - नैवेशितुं प्रभुरयं बलिनां बलिया- न्माया न शब्द उत नो विषयीकरोति । तद्‍ब्रह्म पूर्णममृतं परमं प्रशांतं शुद्धं परात्परतरं शरणं गताः स्मः ॥ २२ ॥ देवांगना ऊचुः - अंशांशकांशककलाद्यवतारवृन्दै- रावेशपूर्णसहिताश्च परस्य यस्य । सर्गादयः किल भवंति तमेव कृष्णं पूर्णात्परं तु परिपूर्णतमं नताः स्मः ॥ २३ ॥ यज्ञसीता ऊचुः - श्रीमन्निकुञ्जलतिकाकुसुमाकरोऽयं श्रीराधिका हृदयकण्ठविभूषणोऽयम् । श्रीरासमंडलपतिर्व्रजमंडलेशो ब्रह्मांडमंडलमहीपरिपालकोऽयम् ॥ २४ ॥ रमावैकुण्ठनिवासिन्य ऊचुः - यो गोपिका सकलयूथमलंचकार वृन्दावनं च निजपादरजोभिरद्रिम् । यः सर्वलोकविभाय बभूव भूमौ तं भूरिलीलमुरगेन्द्रभुजं भजामः ॥ २५ ॥ श्वेतद्वीपसखीजना ऊचुः - यथा शिलींध्रं शिशुरश्रमो गजः स्वपुष्करेणैव च पुष्करं गिरिम् । धृत्वा बभौ श्रीव्रजराजनन्दनः कृपाकरोऽसौ न हि विस्मृतः क्वचित् ॥ २६ ॥ ऊर्ध्ववैकुण्ठवासिन्य ऊचुः - श्यामवर्णमये नेत्रे जगच्छ्यामं विपश्यतः । न द्वैतं दृश्यते यासां ताभिः किं योगसेवनम् ॥ २७ ॥ अजितपदाश्रिता ऊचुः - स्नेहपाशो दृढच्छिन्नो न च्छिन्नो हरिणा विना । छित्वा तं मथुरां प्रागान्नागपाशं यथा खगः ॥ २८ ॥ लोकाचलवासिन्य ऊचुः - कृष्णे लग्नं नेत्रयुग्मं धावद्दशदिशांतरम् । अहो न लग्नं कुत्रापि पद्मलग्नो यथा ह्यलिः ॥ २९ ॥ श्रीसख्य ऊचुः - कार्पण्येन यशो हंति क्रुधा गुणगणोदयम् । धनानि व्यसनैर्लोकः कपटेनैव मित्रताम् ॥ ३० ॥ मैथिला ऊचुः - धनं दत्वा तनुं रक्षेत्तनुं दत्वा त्रपां व्यधात् । धनं तनुं त्रपां दद्यान्मित्रकार्यार्थमेव हि ॥ ३१ ॥ कौशला ऊचुः - न कोपि जानाति वियोगजां दशां जीवं विना वक्तुमलं न सापि हि । भूयादूरोबाणविभिन्नमारा- न्माभूत्कदापि प्रियविप्रयोजनम् ॥ ३२ ॥ अयोध्यापुरवासिन्य ऊचुः - कृत्वा निराशां विनिधाय चाशां जगाम चाशां मथुरापुरस्य । योगं च तस्योपरि चालिखन्नो निर्मोहिनां चित्तमहो विचित्रम् ॥ ३३ ॥ पुलिंदिका ऊचुः - एनं वरं कर्तुमतीव विह्वलां समागतां शूर्पणखां पुरा वने । यः कारयामास विरूपिणीं बला- त्सौमित्रिणा तेन तु वः कृपा कथम् ॥ ३४ ॥ सुतलवासिन्य ऊचुः - भक्तं बलिं सत्यपरं भूरिदं नीत्वा बलिं यः कुपितो बबन्ध ह । अहो कथं तस्य करोति सेवनं मायावटोर्वामनरूपधारीणः ॥ ३५ ॥ जालंधर्य ऊचुः पुरातिकष्टं प्रगतेऽसुरोत्तमे कायाधवे भक्तवरे ततो ह्ययम् । भूत्वा नृसिंहः कृतवान्सहाय- महो परा निष्ठुरता प्रदृश्यते ॥ ३६ ॥ भूमिगोप्य ऊचुः - अहोऽतिनिर्मोहिजनस्य चित्रं परं चरित्रं गदितुं न योग्यम् । मुखेन चान्यद्‍धृदि भाव्यमन्य- द्देवो न जानाति कुतो मनुष्यः ॥ ३७ ॥

śrīnārada uvāca - śrutvā śrīkṛṣṇasaṃdeśaṃ prasannā gopavallabhāḥ | aśrumukhyo bāṣpakaṃṭhya ucuraupagaviṃ nṛpa || 1 || golokavāsinya ucuḥ - videśaṃ gatavānkṛṣṇastyaktvā pūrvapriyāñjanān | taduparyalikhadyogamaho nirmohatābalam || 2 || dvārapālikā ūcuḥ - cakore glauḥ paṃkaje'rko bhramare paṃkajaṃ yathā | cātake ca ghanaḥ prītiṃ na karoti kadācana || 3 || śṛṃgāraprakarā ūcuḥ - caṃdramitraṃ cakoro'sti sakhyo vahnikaṇaḥ sadā | vidhātrā yadvilikhitaṃ tannyūnaṃ na bhavediha || 4 || śayyopākarikā ūcuḥ - vyādho'pi hatvā hi mṛgān smarati tvaramāturaḥ | kaṭākṣaiḥ svapriyānhatvā nirmohī na smaredaho || 5 || pārṣadākhyā ūcuḥ - jātaṃ virahajaṃ duḥkhaṃ nānyo vetti kadācana | yathā kaṃṭakaviddhāṃgo vidvānvā viddhakaṃṭakaḥ || 6 || vṛndāvanapālikā ūcuḥ - animittaṃ premasaukhyamanimitto hi vetti tat | sanimitto na jānāti rasaṃ karmeṃdriyaṃ yathā || 7 || govardhanavāsinya ūcuḥ - puraṃdhrīpremakṛdyo vai sairaṃdhrīnāyako'bhavat | śailaukobhistu kiṃ tasya bahunā kathitena kim || 8 || kuñjavidhāyikā ūcuḥ - hā mādhavīkuñjapuñje guñjanmattamadhuvrate | svadṛglakṣīkṛto yo vai tasyeyaṃ śrūyate kathā || 9 || nikuñjavāsinya ūcuḥ - vṛndāvane mattamilindapuñje kalindajātīrakadambakuñje | śanaiścalaṃtaṃ sabalaṃ sagopaṃ sagodhanaṃ naṃdasutaṃ bhajāmaḥ || 10 || jāhnavīyūtha uvāca - kadā tathā'smatsamayo bhaviṣyati yathā puraṃdhrīsamayaḥ pradṛśyate | śokaṃ paraṃ mā kuruta vrajāṃganāḥ sadā na kasyāpi jayaḥ parājayaḥ || 11 || yamunāyūtha uvāca - vidhāturna dayā kiṃcidyunakti viyunakti yaḥ | bhūtāni sakalānyeva krīḍanāni yathā'rbhakaḥ || 12 || ramāyūtha uvāca - kubjāpurādyarjusamānavigrahā dāsī tvidānīṃ tu kulīnatāṃ gatā | kurūpiṇī rūpavatī babhāvaho caturdinairdundubhinādakāriṇī || 13 || virajāyūthā ūcuḥ - sadā na kasyāpi bhujā priyāṃse sadā vasaṃto na sadā yuvā syāt | indro na rājyaṃ kurute sadā'yaṃ caturdinairmānamalaṃkarotu || 14 || lalitāyūtha uvāca - rāmābhiṣekaṃ vinivārya maṃtharā cakāra vighnaṃ kila kosale pure | kubjaiva seyaṃ mathurāpure gatā kubjaiva kiṃ kiṃ na karoti gopikāḥ || 15 || viśākhāyūtha uvāca - gocāraṇāyānucarairvrajaṃtaṃ prabodhayaṃtaṃ svapuraṃ virāvaiḥ | mattebhayānaṃ hi viḍaṃbayaṃtaṃ śrīnandasūnuṃ na hi vismarāmaḥ || 16 || māyāyūtha uvāca - saṃkocavīthīṣu paṭe pragṛhya prasahya dorbhyāṃ hṛdaye nidhāya | anyonyamākarṣaṇaharṣabhīti- rgṛhān hariṃ taṃ hi kadā nayāmaḥ || 17 || aṣṭasakhya ūcuḥ - vīkṣya nandasutamaṃga sundaraṃ netramadya na jagadvipaśyati | nandarājatanaye purīṃ sthite kiṃ bhaviṣyati vadāśu nastvaram || 18 || ṣoḍaśasakhya ūcuḥ - veṇunādamadhuradhvaniṃ vane saṃniśyamya kusumeṣuvardhanam | śrotrayugmamiha naḥ śṛṇoti no viśvagītamuta vā yaśaḥ param || 19 || dvātriṃśatsakhya ūcuḥ - prītyā svamitraṃ hi ripuṃ nayena lubdhaṃ dhanaiśca dvijamādareṇa | guruṃ praṇāmai rasikaṃ rasena nirmohinaṃ kena vaśīkaroti || 20 || śrutirūpā ūcuḥ - yajjāgarādiṣu bhaveṣu paraṃ hyaterhetu- svidasya vicaraṃti guṇāśca yena | naitadviśaṃti mahadiṃdriyadevasaṃghā- stasmai namo'gnimiva vistṛtavisphuliṃgāḥ || 21 || ṛṣirūpā ūcuḥ - naiveśituṃ prabhurayaṃ balināṃ baliyā- nmāyā na śabda uta no viṣayīkaroti | tad‍brahma pūrṇamamṛtaṃ paramaṃ praśāṃtaṃ śuddhaṃ parātparataraṃ śaraṇaṃ gatāḥ smaḥ || 22 || devāṃganā ūcuḥ - aṃśāṃśakāṃśakakalādyavatāravṛndai- rāveśapūrṇasahitāśca parasya yasya | sargādayaḥ kila bhavaṃti tameva kṛṣṇaṃ pūrṇātparaṃ tu paripūrṇatamaṃ natāḥ smaḥ || 23 || yajñasītā ūcuḥ - śrīmannikuñjalatikākusumākaro'yaṃ śrīrādhikā hṛdayakaṇṭhavibhūṣaṇo'yam | śrīrāsamaṃḍalapatirvrajamaṃḍaleśo brahmāṃḍamaṃḍalamahīparipālako'yam || 24 || ramāvaikuṇṭhanivāsinya ūcuḥ - yo gopikā sakalayūthamalaṃcakāra vṛndāvanaṃ ca nijapādarajobhiradrim | yaḥ sarvalokavibhāya babhūva bhūmau taṃ bhūrilīlamuragendrabhujaṃ bhajāmaḥ || 25 || śvetadvīpasakhījanā ūcuḥ - yathā śilīṃdhraṃ śiśuraśramo gajaḥ svapuṣkareṇaiva ca puṣkaraṃ girim | dhṛtvā babhau śrīvrajarājanandanaḥ kṛpākaro'sau na hi vismṛtaḥ kvacit || 26 || ūrdhvavaikuṇṭhavāsinya ūcuḥ - śyāmavarṇamaye netre jagacchyāmaṃ vipaśyataḥ | na dvaitaṃ dṛśyate yāsāṃ tābhiḥ kiṃ yogasevanam || 27 || ajitapadāśritā ūcuḥ - snehapāśo dṛḍhacchinno na cchinno hariṇā vinā | chitvā taṃ mathurāṃ prāgānnāgapāśaṃ yathā khagaḥ || 28 || lokācalavāsinya ūcuḥ - kṛṣṇe lagnaṃ netrayugmaṃ dhāvaddaśadiśāṃtaram | aho na lagnaṃ kutrāpi padmalagno yathā hyaliḥ || 29 || śrīsakhya ūcuḥ - kārpaṇyena yaśo haṃti krudhā guṇagaṇodayam | dhanāni vyasanairlokaḥ kapaṭenaiva mitratām || 30 || maithilā ūcuḥ - dhanaṃ datvā tanuṃ rakṣettanuṃ datvā trapāṃ vyadhāt | dhanaṃ tanuṃ trapāṃ dadyānmitrakāryārthameva hi || 31 || kauśalā ūcuḥ - na kopi jānāti viyogajāṃ daśāṃ jīvaṃ vinā vaktumalaṃ na sāpi hi | bhūyādūrobāṇavibhinnamārā- nmābhūtkadāpi priyaviprayojanam || 32 || ayodhyāpuravāsinya ūcuḥ - kṛtvā nirāśāṃ vinidhāya cāśāṃ jagāma cāśāṃ mathurāpurasya | yogaṃ ca tasyopari cālikhanno nirmohināṃ cittamaho vicitram || 33 || puliṃdikā ūcuḥ - enaṃ varaṃ kartumatīva vihvalāṃ samāgatāṃ śūrpaṇakhāṃ purā vane | yaḥ kārayāmāsa virūpiṇīṃ balā- tsaumitriṇā tena tu vaḥ kṛpā katham || 34 || sutalavāsinya ūcuḥ - bhaktaṃ baliṃ satyaparaṃ bhūridaṃ nītvā baliṃ yaḥ kupito babandha ha | aho kathaṃ tasya karoti sevanaṃ māyāvaṭorvāmanarūpadhārīṇaḥ || 35 || jālaṃdharya ūcuḥ purātikaṣṭaṃ pragate'surottame kāyādhave bhaktavare tato hyayam | bhūtvā nṛsiṃhaḥ kṛtavānsahāya- maho parā niṣṭhuratā pradṛśyate || 36 || bhūmigopya ūcuḥ - aho'tinirmohijanasya citraṃ paraṃ caritraṃ gadituṃ na yogyam | mukhena cānyad‍dhṛdi bhāvyamanya- ddevo na jānāti kuto manuṣyaḥ || 37 ||